देवासुराख्याति — पृष्ठ 61–70

* देवासुरख्यातिः [ २१ विष्णुश्चेति । अधिकारशब्दा एते गुणशब्दवत् तं तमधिकारं निमित्तीकृत्य व्यक्तिविशेषेषु प्रयुज्यन्ते । न त्वेते शब्दा व्यक्तिसंज्ञा भवन्ति । अधिकारशब्दानां यदृच्छा शब्दत्वेनानभ्युपगमात् । तेन यः कश्चिदेव ब्रह्मासनुमधितिष्ठति स एव तदानीं ब्रह्म ेति व्यप दिश्यते स्म । एवमिन्द्रमिवाय्वादयः काले काले व्यक्तिविशेषाः Za - परिवर्त्तन्ते किन्तु नैते शब्दा विभिन्ते । श्रधिकारस्य प्रवृत्ति-निमित्ततया यावदधिकारं तेषामविशेषेण प्रवृत्तेः । तदित्यमेत्ते मरा: पूर्व पूर्वप्रभवा ऋष्यादिकमेण त्रिविधाः समप्रदन्तः । एक चमनुना

ऋषयः पितरो जाताः पितृभ्यों देवदानवाः । देवेभ्यश्च · जगत्सर्वं चरं स्थाण्वनुपूर्वशः । ” इति । - मनुवचनस्यैतस्य सूर्यरश्मिस्थप्राणमयदेवर्ष्यादिपरत्यभ्युपग मेति तदानुरूप्येव नरजातीयानां विभागानुकल्पनात्मसु कृष्टिष्वप्येतद्वचनं तात्पर्येणैव समन्तीति भाव्यम् ॥ विद्या प्रधीना देवीः अथ कालेनैते देवाः शाखाद्वयविभक्ताः बभूवुः । विद्याष पदमा शक्तिरित्या तिष्ठमाना विद्यापरायणा विद्यानुगतेषु यज्ञतपो-दानकर्मस्वेव सुप्रवणा यज्ञमेव ये श्रेष्ठतमं कर्म मन्यन्ते स्म ऐहलौकिकापेक्षया पारत्रिके कर्म्मणि चातितरां ये सजन्ते स्म । ते मानसत्रलेन बलवन्तो महाविद्या महाप्रज्ञा एको विभाग: ।

२२ ] * देवासुरख्यातिः * तेषामाध्यात्मिक शक्तिरतितरामासीत् । न तथाधिभौतिकी शक्तिः । ते पुनर्यज्ञप्रभावात् अमृतत्वमायन् । तथा च देवा ऊचुः— " " सत्रस्य ऋद्धिरस्यगन्म ज्योतिरमृता अभूम । माध्यवपूर दिवं पृथिव्या अध्यारुहाम्रा विदाम देवान् स्वर्ज्योतिः ॥। १॥ इति ” कर्म प्रधांना देवरे अथ कर्मैव परमा शक्तिरित्या तिष्ठमाना: कर्मपरायणाः लोकानुगतेषु इष्टापूर्त्तदत्तकर्मस्येव सुप्रवणा: शिल्पमेव ये श्रेष्ठतमं कर्म्म मन्यन्ते स्म 9 पारलौकिकापेक्षयैहिक सुख साधनेष्वेव चारित तरां येऽनुरज्यन्ते स्म, ते शारीरबलेन बलवन्तो महाकर्मारणो महा-प्राणा अपरो विभागः । तेषामाधिभौतिकी शक्तिरतितरामासीन्न तथाध्यात्मिकी शक्तिः । ते हि शिल्पप्रभावात् षण्नवतिमाया प्रज-नयन्तेति स्मर्य्यते । अनयोश्च विभागयोः प्रथमाः सूर्यरश्मिस्थेन्द्रादि देवप्रवणत्वाद् भूयोऽपि देवशब्देनैव व्यपदिश्यन्ते स्म । शक्रस्ते-षामधिष्ठाता देवेन्द्र आसीत । अथान्ये पश्चिमाः पृथिवीनिष्ठभूत-प्रपञ्च प्रवणत्वात् पार्थिव बलप्रवणत्वाच्चासुरशब्देनाख्यायन्ते स्म । श्रसवः प्रारणा बलानि तवन्तोऽसुराः इति व्युत्पत्तेः । वरुण-स्तेषामधिष्ठाताऽसुरेन्द्र श्रासीत् । पूर्वदेवा अध्येतेऽसुरा देववि पादिमां देवसमाख्यां परित्यज्य वरुणस्य प्राणप्रद स्वादसुरशब्देन व्यपदिष्टस्य सम्ब-न्धिना तेनासुरब्देनैवात्मानं प्रख्यापयामासुः । श्रथैतेऽसुरा दैत्य-दानवभेदेन द्विधा विभक्ताः पुनः कालकाः, दौहृदाः, मौर्या, श

* देवासुरख्यातिः * [ २३ कालकेयाः, इत्यादिभेदैर्बहुधा संविभक्ता बभूवुः । तद्विरोधात्पुन-रिमे देवाः सुरा इत्याख्यायन्ते स्म । इत्थमेते देवासुराः समुद्रमन्थ-नादुत्तरकाले परस्परेण विप्रतिपन्ना विद्विषन्तश्चिरकालं यावत् काले काले न्ययुध्यन्त तेषां देवकुलानामसुरकुलानां चान्योऽन्यं द्वादश महायुद्धानि पुरा । ऐतिहासिकैः स्मर्य्यन्ते । द्वादश देवासुर संग्र III तद्यथा मात्स्ये सप्तचत्वारिंशेऽध्याये - नारसिंहं प्रथमम्, यत्रे-न्द्रेण हिरण्यकशिपुर्दैत्यो निहतः । यत्राशीतिसहस्रोपेतानि द्रासनतिज्ञाणि ( ७२८०,००० ) एकतः सेना स्मर्थ्यन्ते ॥ १ ॥

अथ वामनं द्वितीयम् । यत्र वामनेन विष्णुना बलिर्बद्धः । तत्र च पटिसहस्रोंपेतानि विंशतिलक्षाणि ( २०६०,००० ) बलिसेना: स्मर्य्यन्ते ॥ २ ॥

५ अथ आडीवकं पठम् । तत्रेन्द्रविष्णुभ्यां जम्भासुरो निहतः ॥ ६ ॥

अथ त्रैपुरं सप्तमम् । यत्र त्र्यम्बकेरण त्रिपुरासुरा दानवा निहताः ॥७ ॥

अथ ध्वजं नवमम् । यत्र महेन्द्रेण मायाछत्रो विप्रचिति: सहानुजो निहतः || ६ || दशमम् । यत्रेन्द्र रेण वृत्रासुरो निइतः ॥१० ॥

अथ वातं दशमम् ।

२४ ] * देवासुरख्यातिः अथ हालाहलमेका दशम् । तत्रः घोरस्तदनुणा दैत्या दानवाच बहवो विध्वंसिताः ॥ ११ ॥

अथ कोलाहलं द्वादशम् । तत्रायुपुत्रेण रजिना कोलाहल पर्य-तप्रत्यासन्नप्रदेशे बहवो दैत्यदानवा विध्वंसिताः ॥ १३ ॥

रा एतान्येव देवासुष्णां द्वादश महायुद्धानि । आंनिर्लोकचालः अग्नयो देवाः य इमे दश लोकपाला आख्यातास्तेषु ब्रह्मा महर्षिरासीत् । अन्येषु सोमव्यतिरिक्ताः सर्वेऽप्यग्नय एवेष्यन्ते । श्रग्नयस्तावद्वि-विधा बभूवुः । घोराः शिषाश्च । घोरा नैऋत्याः । तेषां राक्षसा-दीनां चाधिष्ठाता नि तिर्लोकपालः । अन्ये शिवाः । ते षुनस्त्रि-विधा आसन् - अग्नयो, वायवः सूर्याश्च । वर्चस्विनोऽग्नयः, श्रोज-स्विनो वायवः । भ्राजस्विनः सूर्याः । तत्र च वसवोऽष्टविधाग्नयः । तेषामधिष्ठाताऽग्निर्नाम लोकपालः । वायुः लोकपालः पीयु प्रधाना देवा । अथ वायवो द्विविधा रुद्राश्च रुद्रपुत्राश्च । रुद्रा एकादश-विधाः । तेषां देवयोनीनांचाधिष्ठाता ईशानो लोकपालः । रुद्रपु त्रास्तु मरुत उच्यन्ते स्म । ते सप्त सप्तकाः । तेषामधिष्ठाता वायुर्नाम लोकपालः । अथ सूर्य्या आदित्या द्वादशविध ': । तेषु चत्वारो लोकंपाला बभूवः । असुरेतरसर्यसम्राजां देवजातीनां चाधिष्ठाता शक्रः । असुराणां तैर्यग्योनानां चाधिष्ठाता वृरुणः । यमानां पितृजातीनां अधिष्ठाता विवस्वतः पुत्रो वैवस्वतः श्राद्धदेवः । नाफलोकस्य यज्ञकर्म्मणां सर्वधिधलक्ष्मीनां पञ्चकृष्टीनां चाधिष्ठाता

ॐ देवासुरख्यातः [ २५ विष्णुरिति । इत्थमम्यो व्याख्याता । ततोऽन्ये सोमाः । तेषु मनु-मायां गन्धर्वादिदेवयोनीनां साम्राज्य संपदां बनानां पाधि-छाता कुबेरो नाम सोमो लोकपालः । गन्धर्वाप्सरसां ब्राह्मणाना-मोषध्यापन्नानां चाधिष्ठाता चन्द्रो नाम सोमो लोकपालः । एक गायं चन्द्रश्य कुबेरश्चेत्येके प्राहुः । तदिथं सर्वे देवा द्विविधा पन्तीमाः सोमनातीयाश्येति विकू । I ते दे॒वाः पुनर्द्विविधा विभक्ता श्रसन्- देवाश्च देबमोनब-रथेति । ते खलु सभ्या बिशिष्टकर्माणो महामात्रा बभूवुस्ते देव-रामदेव व्यपदिश्यन्ते स्म । अथ येऽन्ये क्षुद्रकर्माणः शिल्पवृत्तयः प्रथमानामेषां कर्मकरा भृत्या भृतका वा सभ्यासभ्यलोकसाधारणत मासस्ते देवयोनयो नाम । यक्षा विद्याधरा गन्धर्वा सरस. किन्नराः गुप्तकाः सिद्धा राक्षसाः पिशाचाः भूताश्चेत्येते दशधा भिन्नास्ते देवयोनयः प्रसिद्ध्यन्ति स्म । देब्वेचेते देवयोनयोऽन्स-योबीनां दशविधानां निवासस्थानं प्रा • त्या नद्या निर्गमस्थानादुत्तरतो मेरूप्रदेशादक्षिणतम यस्तो गैस व्रतप्तदेशाः, पर्वता, पर्वतां वाप्रांतरं कान्तारं महा-राजा । गया वा ते सर्वेऽन्त रितशब्देन व्यपदिश्यन्ते । अन्तरिक्षादुत्त-यो प्रायत्समुद्रं ह्य् लोकः । स हि भीमः स्वर्गः पुराएंगे बदाबित् हम । इरावती निर्गम स्थानादक्षिणा तरतु समुद्र यावत पृथ्वी-

२६ ] * देवासुरवातिः लोकः । तन्मनुष्याणामावासस्थानम् । सेयं भीत्रैलोक्यपरि-भाषा । देवेन्द्राधिष्ठित ही प्रेोक्यमासीत् । 1 इतो देशाः काजकसमुद्रान्नैर्ऋतीं दिशमभिव्याप्ता इरानी युगेऽपकानामा प्रसिद्धाः 1 एवं समुत्रान्तर्गताः सर्वे द्वीपोपपादिभेदाः प्रान्त-प्रदेशाश्च । अधस्तांच्च पृथिव्याः पाताळलोका इदानीममेरिका-नाम्ना प्रसिद्धाः । सर्वे ऽपीमे त्रैलोक्यातिरिक्ता दिगलोका या मात्रासस्थानान्यासन् । तत्र नैऋत्यां दिशि भूयसा समवस्थिता-नामत्यन्तोपद्राषकाणां विद्रोहिणामसुराणामुपद्रवेभ्यो देवान् परि-रतयितु महारुद्राधनप्रबन्धेन महता बत्नेनेशान्यां दिशि तेनाम सुराणां यातायातं सुप्रतिषिद्धमासीत । तत एव चेयमैशानी दिग परा तानाम्ना सुप्रसिद्धाऽभूत् । देवासुरयुद्धे देवार्ना पर मये तु कदाचित् कचित् त्रैलोक्येऽपि तत्र तत्रासुराणामावासस्थान विजनल भं बभूवेत्यन्यदेतत् । अथ यथा ऋषिभ्यः पितर, पितृभ्यो देवाः - एवमेतेभ्यो देवेभ्योऽसुरेभ्यश्च मनुष्या उदपर्यन्त । धर्मविशेष संयोगाद्यथा ऋषिभ्यः पितरः पितृभ्यो वा देवा विभिद्यन्ते एवमेव देवप्रभवा. दियं मनुष्यजातिये " जतरतिरिच्यते श्रसुरप्रभा वासुरजांतेः । तत्र प्राचीनानां व्यवहारातिरेक एवैतात्यतिरेकमूलं न त्वल्प-शक्तिता हेतु । केषांचिन्मनुष्याणां रजि नहुषययातिप्रभृतीनां देवेभ्यो सभ्यषिचलवाया इतिहासःसद्धत्व त् । पृथिवी-स्थाना हीय मनुष्य आतित्यपि नियमो नास्ति । पुरूरवः प्रभृतीनां

* देवासुरख्यात्तिः * २७ चन्द्रवश्यानां राजधानीरूपस्य प्रतिष्ठान पुरस्य गन्धर्वदेशे व्याख्या-स्यमानत्वान्मनुष्याणामप्यन्तरिक्षचारिश्वोपपत्तेः । अपृथिर्व स्थानस्यापि त्रिविष्टपवासिनः कुबेरस्य मनुष्य-धर्मत्यप्रसिद्धेश्च । अपि च पृथिव्यामपि काश्मीरवासिनस्तक्षक-नागस्य तैय्र्यग्योनत्वेन, सप्तसिन्धुप्रदेशवासिनां हिरण्यकशिपुत्र-ह्रादवाणादीनां 9 विन्ध्यवासिनोः सुन्दोपसुन्दयोश्चासुरत्येन, खाण्ड बवनवासिनो हरिवाहनस्येन्द्र देवत्वेन च व्यवहारा दृश्यन्ते । तस्मादेतत्पृथ्वीलोक वासित्वं मनुष्यशब्दप्रवृत्तौ निमित्तमिति ना-भ्युपगच्छामः । यत् ७ केचिन्मनुजात मनुष्यशब्दप्रवृतिनिमित्तं मन्यन्ते तदपि नास्ति ॥ द्विविधो हि मनुः सृष्टिप्रक्रमे स्मर्य्यते । स्वयम्भूयस्त्रत-श्वेति । तत्र स्वयम्भूमनुजासत्यस्य मनुष्यत्वस्य देवादिष्वपि सर्वे-वतिव्याप्तेः । पितृदेवासुरादीनामपि तदपत्यतया मनुष्यन्त्व-व्यवहारापतेः । श्रभ जैवस्वतमनुसन्तानत्वमपि मनुष्यत्वं नाव-कल्पते । त्राह्मणेष्वव्याप्तेः । इह हि -भारतवर्षवासिर्ना ब्राह्मस्थानां भुग्वङ्गिरोऽत्रिवसिष्ठकश्यप-शौनकादिगोत्रजातानां साक्षात् सप्तर्षिभ्य एवोत्पन्नतया वैवस्वत-मनुतोऽनुत्पन्नत्वात् तेषु मनुष्यत्वव्यवहाराभावप्रसंगात् । यत् 9यत् भूदेवा एव ते ब्राह्मणा न तेषु मनुष्यत्वं पुरात्वे व्यवहृत-मःसीदिति, तत्तच्छम् । " द्वया वै देवाः । देवा भदेव देवाः ।

२८ ] * देवासुरख्यातिः घथ में ब्रह्मणाः शुष्टुवांसोऽनृचानास्ते मनुष्यदेवाः " इति श्रुस्या भूदेवेष्वपि मनुष्यशब्दोपपत्तेः । अपि च सत्रिया अपि सूर्य-वंश्याश्चन्द्रवंश्या एव च स्वतादस्मान्मनो रुदपद्यन्त नेतरे । क्षत्रिया अनिवश्या: । मनुध्यत्य त्शेष्वपि क्षत्रियेषुः संप्रति-पन्न लोके दृश्यते । मनुष्य शब्दस्य निर I म् तस्मान्निरूढ एवायं मनुष्यशब्दो न यौगिकः । अथवास्तु स्वयंभूमनुज्ञातत्वं मनुष्य । द्विविधं ही मनुष्यत्वमिष्यते । मुख्यं पारिभाषिकं च । ऋषयः पितरो देवासुरा देवयोन यस्तैर्यग्यो नाश्वत्यंते सर्वेऽप्यविशेषेण मनुष्या श्रद्यत्व इव पुरा-त्वंऽपि व्यवहृता आसन् । " मर्त्या इ वा अमे देवा श्रासुः स यदैव ब्रह्मणापुरथामृता आसुः " " इति भूतप्रत्ययेन सुमेरुप्रान्तवासिनां तेषां देवानामपि पूर्व मत्यैरव-प्रतिपत्त ेः । तदेषामेतन्मनुष्यत्वं मुख्यम् । सर्वेषामधिशेषेण स्वयम्भूमनुजातत्यात् । सर्वेषामधिशेषेण विवाइसहभोजमादि-व्यवहारदर्शनात् । श्रथेरावतीनिर्गमस्थाना दक्षिणतो देश: -पर-भाषिकी पृथिवी भवति । तन्निवासित्यं पारिभाषिक मनुष्यत्वम् । अष्टविधं हि त्रैलोक्यं श्रुतिस्मृत्यादिवचनादुपगम्यते प्रतिष्ठ | परायणं, दृष्टिपरायण ब्रह्मपरायण, ध्रुवपरायणं, सूर्यपरायण, तेजः-परायणं, महाजे पाता, मेरुपरायण, शि ३: ५२/३ चैत । बाजीकाकारमेदा श्रम लोकमृष्टौ वैश ेन निरूपिता द्रष्टव्या । तत्र मेरुपरायण मंद ॐम लोक मध्यामेव पृथिव्यां

* देवासुरख्यातिः * सनिविष्टमाहुः । इरावत्याः पञ्चनदप्रदेशस्थाया निर्गमस्थानाह-चिणतो निरक्षप्रदेश यावद्भरतखण्डप्रदेशः पृथिवी नाम । इरा-वतीनिर्गमनादुत्तरतो मेर् यावद्विमालय पर्वतमाला द्रोणी प्रदेशा-योरएयप्रदेश: सर्वोऽन्तरिक्षां नाम । अथ मेरु परितः संन्निविष्टा लोकपालन गर्यो देवभूमयः पितृभूमयश्च स्वर्गप्रदेशा उच्यन्ते स्म -" अस्माल्लोकात् परो लोकः श्रूयतं नोपलभ्यते । तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान् मई से " || १८२/७ - इति भारद्वाजप्रभे भगवान् भृगुः प्राह--"“ उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुराये सर्वगुणान्विते । पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स परो लोक उच्यते ॥ १॥ ८

इह प्रजापतिः पूर्वं देवाः सर्पिर्गणास्तथा । इष्ट्वेटल्फ्सः पूताः ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः ॥ ३ ॥ २०

भृगुभरद्वाजसंपादा इति । ( म. भा. शा. प्र. ) III अध्य I त I सरकार 11 अध्यायेषु इत्येवमादिभ्यो भृग्वादिमह पिवचनेभ्यो हिमवन्तमुत्तरेण पुरायुगे देवादिलोकानां सन्निवेशो लभ्यते । स भौमः स्वर्गो लोकः । तन्निवासिनो दवा उच्यन्ते स्म । देवा एव वा तस्मिन् स्वर्गे निव-

३० ] * देवासुरख्यातिः * सेयुः । अन्तरिक्षनिवासिनो देवयोनयः स्युः । देवयोनय एव वान्त-रिक्षे निवसेयुः । एवं पृथिवी निवासिनो मनुष्याः स्युः । मनुष्या एव वा पृथिवीलोके निवसेयुरिति पुरायुगे व्यवस्थासीत् । इमे च पृथिवीलोकस्था मनुष्या मनोरधिकारे प्रागासन् । एतावता वैवस्व-तमनुप्रजात्वं मनुष्यशब्दप्रवृत्तौ निमित्तमभ्युपगन्तव्यम् । भूये. तत्रैलोक्यातिरिक्ताः पातालादयः सर्व एव पृथ्वी प्रदेशा दिवन्देन व्यग्रह्रियन्ते स्म । तत्र प्रान्तीयप्रदेशेषु पुरात्वे असुराणां संनि-वेशस्थानानि कदाचिदासन् । त्रैलोक्याधिष्ठाता च देवेन्द्रो यथा स्वराडासीत् । तथा तदतिरिक्तपातालादियावत्प्रदेशाधिष्ठाता तदानीम सुरेन्द्रः स्वराडासीत् । तयोश्च देवेन्द्रासुरेन्द्रयोरन्योन्यदे-विजिगीषया चिरकालपर्यन्तं विद्रोहपरम्परया नियुद्धान्यासन् । इत्युक्तपूर्वम् । तत्र कदाचिदेवानां कदाचिद्वा तेषामसुराणां विजय आसीत् । अतएवोत्तरतः सर्वव्यवस्थाभङ्गात् पतालादिष्वपि देवा न्युपुः । एवं त्रैलोक्येऽप्यसुराणां नगरादिसंनिवेशा बभूवु-रित्याख्यानपरम्परयाऽवगम्यते । तथाहि तस्मिन्नादित्रेतायुगे देवयुगे च प्रचेतोनारदभृग्य-विरोऽज्यादयः ऋषयः, सुकाल्यादयः पितरः, वसुरुद्रादित्यमरुषा-दयो देवाः, कालक दौहृद मौर्यकालकेयादयोऽसुराः, गन्धर्वाप्सरो । राक्षसादयो देवयोनयः । नाग सुपर्णोदकचरादयस्तैर्यग्योनाः । पुरूर-वइक्ष्वाकुप्रभृतयो मनुष्याः । इतत्थं कतिपय विभागविभक्तस्य पुरा-युगसम्बन्धिनो नरसमाजस्य श्रेणीविभागेन भिन्ना भिन्ना अभी-