देवासुराख्याति — पृष्ठ 71–80

* देवासुरस्यातिः | ३१ श्वरा ब्रह्मणाऽकल्प्यन्त । एकैकस्याधिष्ठातुरयमेवैकः समाजः प्रजा-रूपेण व्यवस्थित आसीत् । तत्तनसमाजसम्बन्धिनोर्दोषगुण-निग्रहानुग्रहादयः सर्वे विषयास्तदधिष्ठातृद्वाव सुधर्माख्यायां देवसभायामुपनीयन्ते स्मेत्यश्वमेध ब्राह्मस्थपारिप्लवाख्यानश्रुत्या • वगम्यते ॥ तत्र तावदुपलत्तणविधया दशानामधिष्ठात्रीणामधि-याः प्रजाश्च विद्याश्चोल्लिस्त्रिता दृश्यन्ते । यथा— मनुस्वतो नाम राजा । तस्य मनुष्या विश आमत

यमो वैवस्वतो गजा तस्य पितरो विशः ।

बरुण आदित्यो राजा । तस्य गन्धर्या विशः । त इम आसत इति युवानः शोभना उपसमेता भवन्ति 1 अथर्वाणो बेदः || ३ || सोमो वैष्णवो राजा । तस्याप्सरसो विशः । ता इमा श्रासत इति युवतय. शोभना उपसमेता भवन्ति 1 अर्बुदः अङ्गिरसो वेदः ॥ ४ ॥

काद्रवेयो राजा । तस्य सर्पा विश: ।

१४ ] * देवासुरख्यातिः कुवेरो वैश्रवणो राजा । तस्य रत्तांसि विशः ।

असितो धन्वो राजा । तस्यासुरा विशः । त. इम आसत इति कुसीदिन उपसमेता भवन्ति । मायावेदः ॥ ५ # मत्स्यः सोमदो राजा । तस्योदकेचरा विश 1

तार्यो में पश्यतां राजा । तस्य वयांसि विशः । तानीमान्यासत इति व्यांसि च वायोविद्यिकाश्चोप-धर्म इन्द्रो राजा

तस्य देवा विशः । त इम भासत इति श्रोत्रिया श्रप्रतिग्राहका उपसमेता भवन्ति । सामानि येदः ॥ १० ॥

१३.४. ३.३-१४ एततु पारिज़ सर्वाणि राज्यान्याचष्टे, सर्वाविशः, सर्वान् मात्र, सर्वान् देवान्, सर्वाणि भूतानि " इति । अत्र हि मनुष्य-कर्तव्ये यशेो नैतेऽधिष्ठातारस्तेषां विशो वा कदाचिदुपस्थातुं शक्नु -वन्तीत्यतस्तेषां स्थाने प्रातिनिभ्येन तदनुरूपास्तद्भावनाहेतुभूताः केचिदर्था उपस्थाप्यन्ते । प्रतिनिधिस्वाभयव्यवस्थया च तेषां

* देवासुरख्यातिः * [ ३३ धम्म उपलक्षिता भवन्ति । तत्र ये ओत्रिनाः सन्त आर्लित्र्यादिना प्रतिग्रहं न गृह्णन्ति ते देवाः । वोत्रिया गृहमेधिनस्ते मनुष्या इत्यादित्रेतायुगे व्यवस्थासीत् । पश्चात्तु देवयुने प्रवृत्ते गन्धर्वेभ्यो यज्ञविद्यां गृहीत्वा पुरूरवसा मनुष्येणापि श्रोत्रियत्वमापेदे । ततः पुनरन्येऽपि प्रायेण मनुष्याः श्रोत्रिया यज्ञकर्तारः प्रबभूवुः । तथापि पुराकालादारभ्य चिरन्तनव्यवहारपरस्परानुरोधात् तेषु मनुप्रजाभूतेषु पञ्चजनैकवर्येषु श्रोत्रियत्वादिप्रवृत्तिनिमित्त-व्युच्छेदेऽपि स मनुष्यशब्दो दृढमूलतया निरूढो न ब्युदसी-दत्त् । स तत एबेदानीं यावदेकरूपेण व्यवह्नियते इत्यन्यदेतत् । इत्थं चैतिहासिकेऽस्मिन् ग्रन्थे यत्र यत्रेन्द्रचन्द्रादयो देवा गंध असुरा ass ख्यायन्ते ते सर्वेऽप्येते मरजातीया एवं द्रष्ट-व्याः । यत्र वोपरिचरवसुययातिदशरथार्जुनादीनां स्वर्गागमनमा-ख्यायते तत्राप्यस्मिन् भौमस्वर्गे हिमालयोत्तरप्रदेशे पुरायुगे कदा-चित् संनिविष्टासु सर्वसम्राजा मेकाधिपतेः स्वराजो देवेंन्द्रस्य तत-न्नगरीष्वेव यातायातं प्रत्येतत्र्यं नतु सूर्यविम्बाख्ये स्वर्गे, न वाऽऽ-काशीये प्रदेशात्मके स्वर्गे तत्तद्गमनाशङ्का कदाचिदास्थेया । असंभवदर्थस्यैतिहासिके प्रकरण समन्वयायोगात् । एवं यत्र यत्र सूर्य्यवंश्यानां चन्द्रवंश्यानां वा मनुष्याणां राज्ञां देवेभ्यः समुत्पत्तिं-राख्यायते तत्राऽऽप्येतेभ्य एव नरजातीयेभ्यः समुत्पत्तिरास्थेया

३४ ] * देवासुरख्यातिः * नत्याकाशस्थात् सूर्य्यबिम्बाञ्चन्द्रबिम्बाद्वा तेषां कश्चन समुत्पत्तौ सम्बन्धः प्रसञ्जयितव्यः । " सुप्रसिद्धपदार्था ये स्वतंत्रा लोकविश्रुताः ॥ * " शास्त्रार्थस्तेषु कर्तव्यः न शब्देषु तदुक्तिषु ॥ " इत्यभियुक्तोक्त ेः संभवतार्थेनोपक्रम निर्वाहेऽसंभवतोऽर्थस्य प्रसङ्गायोगाच्चेति सुभृशमवमृश्यम् ॥ तदित्थं पुरा देवयुगे ऋषयः पितरः, देवासुराः, गन्धर्वाः, मनुष्याश्चेत्येव ं पञ्चधा विभक्ताः सर्वे नराः संहत्य पञ्चकृटिशब्देन, पञ्चजनशब्दन, पचचर्षणिशब्देन च व्यपदिष्टा भवन्ति स्म । अत्र गन्धर्वशब्दो देवयोनिमात्रोपलक्षकः । देवाश्चासुराश्च पश्चाट्टि • प्रतिपन्नाः परस्परविद्रोहिणः कालेनातितरां पृथकसंस्थाः बभ्रुवुः । किन्तु पूर्व दशलोकपालेषूभयेषां सन्निवेशादे कसाम्राज्य. भुक्तत्वादुभयेषां देवत्व मे कश्रेणी निविष्टत्वं चासीदिति न पृथग् विभा-गोऽकल्प्यत । श्रतएवैतानसुरान् पूर्व देवा इत्याचक्षते । तस्मादेत एव देवयुगका लिक्यः पञ्चधा विभक्ता नरजातयः पञ्चकृष्टये

* देवासुरख्यातिः * * ब्रह्मपरिषत् [ ३५ ब्रह्मा पुनरेषां सर्वेषां गुरुर्ज्ञानप्रदोऽध्यक्षः । सर्वे हीमे देवा-श्वासुराश्च ऋषयः पितरो देवयोनयो मनुष्यास्तैर्यग्योनाथ अझ णस्तस्याज्ञावशंवदा भक्तिनम्रास्तमभिश्रद्दधते । ( सप्त दश च पुरात्त्रे ब्रह्मणस्तस्य परिषदः क्लृप्ता आसन् । तास्वन्येऽन्ये ब्रह्माणः प्रजा-पतयो दशैवाध्यासनमध्यतिष्ठन् ।

ते चैते स्वस्वप्रान्तवासिनो जनपदानादेशोपदेशाभ्यामनु-शासयन्तः पुरुषार्थचतुष्टयसाधनप्रकारं विज्ञानद्वारा शिक्षयन्तश्च शान्तिस्थापनं कुर्वन्तस्तस्थुः । दशानामप्यासां ब्रह्मपरिषदामधिष्ठात्री सर्वप्रधानभूता काचिदास्येवैका ब्रह्मपरिषादासीत्, तद्धिं स्वायम्भुवं पदम् । तत्र ब्रह्मा स्वयंभूर्नाम । स हि सर्वादौ वेदानूहित्वा हीश्वर-सृष्टिकमानुसारेण सर्वां सृष्टिं करिष्यामीत्यवधार्य पुरायुगीय समाजबन्धनं परिवर्त्म वेदानुसारेण पूर्वोक्तां सर्वा नरसमाज-व्यवस्थां व्यवस्थाप्य तेषां सर्वेषामे कोऽध्यक्षोऽभूत् । तदाह-

३६ ] * देवासुरख्यातिः * ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता ॥ स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥ १ ॥

अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माथर्वा तां पुरोवाचाह्निरे ब्रह्मविद्याम् । से भरद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह भरद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम् | २ | इति एष खल्वादिब्रह्मा सप्तसु परिषत्सु योग्यं पुरुषं दृष्ट्वा स्वेच्छानुसारेणान्यमन्यं ब्रह्मापदेऽभिषिच्य स्थापयति स्म । तत्कृता एवान्ये ब्रह्माण: संपद्यन्ते स्म । किन्त्वेतस्यादिब्रह्मणो ब्रह्मत्वं स्वयमेव सिद्धमासीत् । स स्वयमेव ब्रह्माभूत् तस्मात् स्वयंभूर्नाम । तस्य चेयं सर्वप्रधाना ब्रह्मपरिषत् पुरात्के हिमाल-यपर्वतमाला प्रान्तवर्तिनि सुमेरुखण्डे प्राग्ज्योतिषनगरे संस्थापिता " ज्योतिष्मती ब्रह्मसभा " इति नाम्ना सर्वलोकप्रसिद्धासीत् ॥ अन्या चैका ब्रह्मसभा कान्तिमती नाम्नी विरजानगरे संस्थापिता-सीत् । यथाऽमरावत्यां नगर्यां सुधर्मानाम्नी देवसभासीत् । क्योयं चिरनानगरे प्राग्ज्योतिष नगरे चान्यान्याः ब्रह्मसभा सीत् । यथा वा सा देवसभा राजसभा शासनसभा चाख्यायते स्म 9 तथैौ.. वेयं ब्रह्मसभापि धर्मूसभा चादेशसभा चाख्यायते स्म । यथाः चः सजसभायां सभासदो दश लोकपाला राज्याङ्गानि शासति स्म तुवायां धर्मसभायां सभासदो दशावराः विपश्चितः सात्य पदिशन्ति स्म! तरलक्षणमुक्त मानवीये--4 त्रैचि हैतुकस्तक नैरुको धर्म्म पाठकः ॥ यासिरः पूर्वे परिषत् स्याद्दशावरा || S

* देवासुरख्यातिः * ३७ तस्याश्च ब्रह्मसभायाः कुत्रावस्थानमासीदिति याथाध्येन विज्ञातुं न शक्यते, तथापीदानीन्तनाः पुराणपरिशीलकाः पौरा-रिणकाऩरस्वारस्यबलेन परितर्कयन्तो यथाकथंचिद्दन्ते स्म । तथाहि — काश्मीरादुत्तरतो नातिदूरादुपमेरुर्नाम कश्चिदुन्नतप्र-देशी विद्यते । सोऽद्यत्वे पामीरनाम्ना प्रसिद्ध्यति " पोमिलो " इति चैनं केचिदनार्या अहुः । वीतिहोत्रपौत्रोऽनन्तपुत्रो दुर्जयः कश्चिदुर्वशीमप्सरसं द्रष्टुं हेमकूट जगाम । ततो देवलोकं महामेरु ' जगाम । तत्र च मानससरोवरं गत्वा स तामुवंशीं ददर्शति कौ पूर्वार्द्ध त्रयोविंशाध्याये व्याख्यातम् । तेन मानससरसः प्रत्यासन्ने देवलोको मेरुरस्तीति प्रतीयते । कथं चैतस्य हैमवतोत्तारणार्श्वस्थ-प्रदेशविशेषस्य मेरुशब्देन प्रसिद्धिरभूदिति भुवनकोशे वैशद्य ेन. निरूपितं द्रष्टव्यम्, विस्तर भन्नेह तन्यते ।

३८ ] * देवासुरख्यातिः * * लोकसृष्टिः -स एष ब्रह्मा नित्यमेव वेदान् महता श्रमेण स्वयं यथावद्वि. ज्ञाय तेषां वेदानामनायासेन लोके प्रचारो यथां स्यादापामरमाषि-द्वत्कुलं सर्वेऽपि सर्वान् वेदानध्ययनव्यतिरेकेणापि यथा सम्यग् विजानीयुरं तदर्थ प्रयतमानः तावदिदमैच्छत् - वेदवदिमान् लोकाना तिष्ठामहे! तद्यथा बेदे तथा लोके व्यवस्थां करिष्यामः । वेदे तावद् - हिरण्यगर्भब्रह्मणा सृष्टायामपौरुषेय्यां लोकसृष्टौ नाकस्त्रैलोक्यं देवयानो दिशश्चेत्येवं लोकविभागा उपक्लृप्ता दृश्यन्ते । तथाहि — द्विविधं तावदकाशे ध्रुवस्थानं भवति - विष्णु-पदं त्रैराजमेकम्, ब्रह्मपद तु वैराजं द्वितीयम् । तत्र येनाकाशमा-र्गेणायं सूर्यः पश्चिमतः पूर्वामनुगच्छन् संवत्सरेणैकं परिक्रमणं करोति तत्संवत्सरचकमिदानींतनैर्ज्योतिर्विद्भिः कान्तिवृत्तमिति संज्ञायते । तस्यैव कान्तिवृत्तस्य पृष्ठ केन्द्रस्थानमिदानीन्तनैर्ज्योति-विद्भिः कदम्बशब्देनाख्यायते । तदिदं वैदिकानां विष्णुपदं नाम वैराजं स्थानं भवति, तस्याभिज्ञानं सामवेद श्रूयते -" जज्ञानः सप्तमातृभिर्मेधामाशासत श्रिये । अयं ध्रुवो रयीणां चिकेत्तदा " ॥ इति । ( सामसं. पू २ प्र. १०. ६ ) ऋग्वेदे तु - " जज्ञानं सप्तमातरो बेधामाशा सत श्रिये । अयं वोरयीणां चिकेतयत् " इति । ( ६ । १०२ ) ध् ।

* देवासुरख्यातिः [ ३६ तदेवेदं विष्णुपदं नाकशी नाख्यायते । तदिदमभयमचलं कान्तिवृत्तस्य निश्चलत्वांत, श्रुता परा गतिः । नेहागताः पुनः संसरन्ति । तस्माद् विष्णुपदादष्टाविंशतिकलोपेतत्रयोविंशत्यं-शदेशीये व्योमप्रदेशे विषुववत्तीयपृष्ठ केन्द्रात्मकपरं ध्रुवस्थानं दृश्यते । ग्रहनक्षत्रतारकादीनि हिं सर्वाण्येव ज्योतींषि पूर्वतः पश्चिमामनुगच्छन्ति स्थानानि त्यजन्ति दृश्यन्ते, किन्त्येकं तारका-ज्योतिः स्थिरं तेषु दृश्यते तदपरं ध व ब्रह्मपद नाम वैराजं स्थानं भवति । तथा च विष्णुपदं धवस्थानाद् ब्रह्मपदध्रुवस्थानपर्य्यन्तेन विष्कम्भार्द्धेन घृतं मण्डलं द्यौर्लोकः: स्यात् । अथ ब्रह्मपद्ध्वस्था-नात् सप्तर्षिपर्यन्तमन्तरिक्षं लोकः । सप्तर्षिभ्यां नागवीथीपर्यन्तं देवयानः पन्थाः । नागवीथी विदानीन्तनैयतिविद्भिः कर्कवत्तमु-द्गयनवृत्तं चोच्यते । नागवीथ्याः पुनविषुव पर्यन्त भूर्लोकः । स पृथ्वीलोकः पृथिव्यासन्नत्वात् । तदित्थमते सौम्यगाने देवमण्डले त्रैलोक्यविभाग । इष्यन्ते । एवं दक्षिणतोऽव्यासुरमण्डले त्रैलोक्य-त्रिभागा द्रष्टव्याः । किन्तु पुरात्वे देवयुगीया देवा देवत्रैलोक्याति-रिक्त ' लोकत्रयं प्रान्तभागत्वेनाभिप्रेत्य प्रान्तभागवाचिना दिक्छ -ब्देन व्यपदिदिशुः । अतएव दिक्शब्देन तेषामुपचारश्चिति श्रुत्याऽवगम्यते । तदित्थं नित्यसिद्धा वैज्ञानिका अपौरुषेया इमे लोकविभागा श्राख्याताः । श्रापीरुषेयानुरूपा एव हि पौरुषेया-विधयो भवन्तीति कृत्वा लोफसमाजेऽप्येवंविधा एव लोकविभागाः पुरा ऋषिपितृदेवासुरमनुष्याणां निवासाय मानुषेणानेनादिव-क्षणाऽकलृप्यन्त ।

४० 1 * देवासुरख्यातिः तथा द्विविधं तावद्भ्यां पृथिव्यां मेरुस्थानं भवति । विष्णु-पदं वैशअमेकम् | ब्रह्मपदं तु वैराजं द्वितीयम् । • तथाहि - इदं तावद् भूमण्डलं चकूमिबाधुरिस्थित महोरात्राभ्यां पश्चिमतः पूर्वामनुविवर्तते । तथा च श्रयते-" कतरा पूर्वा कतरा पराऽयो कथा जाते कवयः को विवेद | विश्वं त्मना विभृतो यद्ध नाम विवर्तेते अहनी चकियेव " ॥ इति ऋक् । अन्यत्रापि श्रूयते -' १.१८५.१ " यक्ष इन्द्रमवर्धयत् । तद् भूमि व्यवर्तयत् । चकारा श्रो-पशं दिवि " इति । पृथ्वीचकूविवर्तनादेव च पृथ्वीस्था वयं कदा-चित् सूर्य्यसंम्सुग्यमागताः सूर्यं पश्यामः कदाचिट्टा तद्विपरीतां दिशं गत्वा सूर्यं न पश्यामः -- इत्यहोरात्रं भवति । तथा चेतरेय-श्रुतौ श्रूयते * स वा एष न कदाचनास्तमेति नोदेति । तं यदस्तमेतीति मन्यन्ते एव तदन्तमित्वाऽघात्मानं विपर्यस्यते रात्रीमवाव-स्तात् कुरुतेऽहः परस्तात | अथ यदेनं प्रातरुदेतीति मन्यन्ते रात्रे -रेव तदन्तमित्वाऽप्यात्मानं विपर्य्यस्यते, अहरेवाबस्तात् कुरुते रात्रि परस्तात् । स वा एप न कदाचन निम्लोचति न ह वै कदाचन निम्लोचति । ऐ. बा. ३ । ४ । ६ आथर्वणे गोपथब्राह्मणेऽपि श्रूयते - " एतत् सुश-स्ततरमित्र भबति । ( ऐ. लो. पु. १०८ )