देवासुराख्याति — पृष्ठ 91–100

* देवासुरख्यातिः * ध्रुवत्रिलोकी - नाक- त्रिलोक्यौ जगद्‌गुरू वैभव है ५८. [ ५५

धवाश्चतुर्विशमितां शतुल्यव्यासार्द्धं वृत्तान्तरमिष्यते यौः तताऽन्तरिक्षं परितो द्विचत्वारिंशमः विशेतिरस्ति पृथ्वी ॥ ३ 9 न'काश्चतुर्विंशतिमंमितारैव्यासार्द्धं वत्तान्तरतः स्वरुक्तम् ” “ व्यासार्द्ध तो विशलान्यमिता प्रत्तेकृत भुवः स्यात् ॥ ४ ॥

स्यात् समप्रञ्चांश मिती यस पृतन तु भूः परस्तात्. ' ' ' ' | ' इत्थं द्वितीया विहिता त्रिली चहा तयावहार सौम्यम् ॥ २ ॥

लोका भुवः सूरत पर्वतपनाकी पथक त्रिलोकी सिद्धाऽथ सामेव विलोक्यमस्य भूमी स्यात् त्रिलोकीम् ॥६ ॥

मरुमला त्रिलो

* अस्मिन् पुस्तके अप्रविधत्रैलोक्यनिरूणं प्रतिज्ञातम्, किन्तु हस्तलिखित पुस्तके ब्रह्माण्ड परायणत्रैलोक्य निरूपणानन्तरं अरिष्ट-त्रैलोक्यनिरूपणं नोपलभ्यते । इतोऽमे धवमूलाया मेरुमूलायाश्र त्रिलोक्या निरूपण ' जगद्गुरुवं भवात् ' उद्धृत्य प्रदश्यते । सम्पादकः

५२ ] * देवासुरख्यातिः प्राग्मरुतोऽस्मात् प्रभृति प्रक्लृप्त ध्रुवान प्रभृत्यस्ति हि श्रात्रिलोकी

प्र वाचतुर्विंशमित सत्य व्यासार्द्धं कृतान्तमिष्यते यौः 1 ततोऽम्तरिक्षं परितो द्विचत्वारिंशचतुर्विंशतिरस्ति पृथ्वी ॥३ ॥ ॥

मेरोस्त्रयत्रिंशपरांशतुगल्यासार्द्ध संसाधित मडलभन्तः 1 ये मन्ति देशास्त इमे त्रिभक्ता लोकास्त्रयः सूर्वयुगे नियुक्ताः ॥ ४ ॥

मेरोस्त्रयस्त्रिंशटि होसरांशा द्यौर्मेरुतो दक्षिणमन्तरिक्षम् इत त्रयोदशांशा अपि सत्रिभागाः पृथ्वी ततो दक्षिणतोऽवपाः ॥५ ॥

उदक्समुद्रो ऽयम वाक्समुद्रः प्रत्यत्समुद्रापि रक्तकृष्णौ 1 प्राक् पीतसिन्धर्यमकोटिसिर लोक्य सीमास्ति परा दिशः स्युः ॥ ६ ॥

" पृथ्वी समोऽवग्घ मनुष्यलोकः प्रागुत्तरे चन्द्रवदस्ति पित्र्यः 1 वैवस्तु लोको रविचन्मरुत सुर्विप्रकीभितमन्तरिक्षम् ॥ ११ ॥

* देवासुरख्यातिः * [ ५३ धर्मसृष्टि : यथैतस्य ब्रह्मणो यज्ञविज्ञानाभ्यां विज्ञानप्रादुर्भावनं प्रथमं कम्मर्मत् तद्वद्वेदसाम्यन कम्र्म संस्कारव्यय स्थापनार्थ चातुर्वण्र्य-चातुराश्रम्याभ्यां समाज संगठन च प्रधानी विषेयः प्रधानं च द्वितीय ब्रह्मकम्भूत । श्रनेन कर्मणाऽय ब्रह्मा सर्वात्मना सर्वमान्य सर्व-लोकविदितश्चाभूत् । विज्ञानमहिम्ना दृष्टस्य नित्यस्यैव चातुर्यस्य अंशपरम्परासम्बन्ध नियमेन क्रियमाणेयं कृत्रिमा संस्कार धम्म-व्यवस्था समाजसङ्गठने भूयांसि लोक हे तानि पश्यतीदिये युगे '. प्रायश्यत । तत्र कालविभागादे केमानेच कार्य साधनाये चतु राश्रम्यम् । कुलविभागसु ऋहुमिरे कार्य साधनीय चातुर्वश्यम् । परचया चातुर्वर्ण ! तथा हिं प्रकरणभेदाच्चैद चातुर्य पश्चधा सम्पद्यते.. वैज्ञानिक चातुर्वण्र्यं, यज्ञचातुर्वशे छन्दश्चातुर्वर्ण्य, कर्म्मविभाग-चातुर्वण्य, धर्म्मचातुवर्यं चैति । तंत्र त्रिविधमाध्यमिकं द्विविध तु सम्मानहितार्थ क्रियेमाल बाह्य सामाजिक चेति - विद्यात् । तत्र कार्यकाले– “ ऋतुदक्षौ ह वा ” इत्यभ्य यर्वश्रुति श्रूयते । अ रध्यवसायस्तद् ब्रह्म । श्रथाध्यवस्यन्नेव किति कतु " दा सास्य. व्यवसायो दक्षः- तत्तत्रम् । अथ व्यवस्यवः यत्र किवि जयते सास्य श्रीरस्मिन्नन्तविशर्तति विएनाम स्यात् 7 तस्य मतुर्दशः श्रीरव्रात्र ब्रह्म तंत्रं विट् । न हीय लिट् समृध्यते रते. न चेद क्षत्रं समृध्यते ऋते ब्रह्मणः । तस्मा बसेका! i मान क्षत्रं विशे समृद्धं भवति । एतञ्च वैज्ञानिक मत्या समित

५४ ] * देवासुरख्यातिः * वातुर्वर्ण्यसंस्थानं सामाजिक दृष्टान्तरूपे गोपनीयते ॥ इति वैज्ञानिकमध्यात्म चातुर्वण्यम् ॥ १ ॥

“ ब्रह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहूराजन्यः " - इति यजुःश्रुतौ श्रूयते । पत्र मुखमण्डनेन विज्ञानम् । बाहूरोमण्डले नोत्साहः । उदरोरुमध्य मण्डलेन चान्नाधानम् । पादेन तु बाह्याः शूद्रोपचारा लभ्यन्ते । चत्वारि हीमानि बलानि भवन्ति । तदित्थं विज्ञानमुत्साहोऽन्नसमृद्धि-रेवात्र ब्रह्म क्षत्रं विट् । न हीदमन्नं लभ्यते ऋते उत्साहात । न चोत्साहः समर्थते ऋते विज्ञानात् । विज्ञानान्तु कृतोत्साहोऽन्नाय -प्रभवतीति सार्वत्रिको नियमः । एतदपि प्रश्यात्मनियतं ( चातुर्वर्ण्य ) त्रैगुण्यं समाजसस्था क्लृप्तौ दृष्टान्त रूपेणोपनीयते । प्रकृतिभूतं यथेद

अपिच गायत्रो वै ब्राह्मणः 1 । तेजो वै ब्रह्मवर्षसं गायत्री 1 त्रैष्टुभो राजन्यः । प्रोजो वा इद्रियं वीर्यं त्रिष्टुप् । जागतो वैश्यः । जागवा । प्रयवः ” --इत्येतस्यादिश्रुतिषु बहुधा श्रूयते । तत्र ब्रह्मवर्चसं ज्ञान. समृद्धिजन्यः शरीरे प्रभावविशेषः । श्रोजो वीर्यमिन्द्रियंचेति हृदयो-त्साहजन्यः प्रभावविशेषः । पशव इति चन्नधनादि भोग्यजातोप-लक्षणम् । ते च बाह्यपदार्थत्वेऽपि तत्साधन प्रयणता तदध्यवसाय. श्वेहान्तरो विवक्षितः । इदमपि गुण्यमात्मभेदेन स्थितं सामाजि क

* देवासुरख्यातिः [ ५५ सस्थाक्लमौ प्रकृतिरत दृष्टान्तभूतं च । यथेद. त्रैगुण्यं तथा

नदित्थमाध्यात्मिकं त्रिविध चातुर्वर्ण्यमाख्यातम् । इत्थमेप ब्रह्मा वेदे चापौरुषेय चातुर्वर्ण्यमपश्यत् । तदनु-मारेण स प्रकृतिवल्लोकसंस्कारं करिष्यामीति भावयन् लोक: समाजोपकारिणीं चातुर्वएर्ययवस्थां समाजहितार्थ लोकेऽपि कल्प-यामास । एतावता भवति द्विविधं चातुर्वर्ण्य वैदिकं लौकिकं चेति । वैदिकं वैज्ञानिक, तच बेदानामपौरुषेयत्वात् पौरुषेयं नित्यं च । अथ लौकिकं सामाजिक तथ समाजव्यवस्थायाः कृत्रिमत्यात् पौरुषेयमपि नित्यातिदेशव्यवस्थायाः सौकर्येण सौष्ठवेनाविरोधेन परस्परेऽर्थ्यामपसूयादिदोषसहित्येन च स्वस्त्रकर्म्मसु श्रनवस्त-प्रवृत्तितवं उत्तरोत्तराऽभ्युन्नतिमुखेन कर्म्मणा: सम्पत्तिहेतवे: वेद विज्ञानानुमोदित मानवसमाज सङ्गठनमपि अपरिवर्तनीय मन्यन्ते तत्र विज्ञानं, दण्डधारणं, वाणिज्यं, शिल्प चेति प्रतिनियत धम्मंण चतुर्धा कर्माणि विभज्य चातुर्वर्ण्य लोकसमाजे प्रवर्तया मास । अयं भावः । “ ब्रह्म एव प्रथममसृज्यत । त्रयीमेव विद्याम " -इत्युक्त्या त्रयीषु ब्रह्मशब्दः । तत्र.. ब्रह्मणि वेदेषु विज्ञानसम्पत्ती प्रयतमानाः केचन कृतबुद्धयो मद्दता श्रमेण तपसा च बेदानुहयामासुः ततो वैदिकास्ते विज्ञानवशात् यज्ञविशेषान् शिल्पविशेषांश्च हित्वा यज्ञ शिल्पयोर्विज्ञानं लोके प्रवर्तयामासुः । त एव विद्यावृत्तयः शान्त-

६ ] * देवासुरतख्यातिः * कारियो वैज्ञानिकाः कम्मनिष्ठाः ब्राह्मणा बभूवुः । तस्मात् वेतः पूर्व अझ रित्युपपद्यते ततो ब्रह्मपूर्व क्षेत्रमिति प्रति ग्रामहे । सभ्यतोदये । वैज्ञानिक एवं प्रथमं बभूवुः । ततो विज्ञान-ज्ञानिकयोधर्मसंरक्षणार्थ दण्डधारकस्य क्षत्रियस्याभूत्सृष्टिरित्युप-द्यते । अथेक्ष्वाकुभ्रातुर्भलन्द्रस्य क्षत्रियस्य सतो वंशधराः सर्वतः व वैश्यवृत्तिं जगृहुरित्यैतिहासिकाः स्मरन्ति । राघवख्यातौ च लिन्दनवंशधरा वैशद्य नाख्याता द्रष्टव्याः । अथवा त्रियवदद्वैश्य । येतस्माद् ब्राह्मए । देवोदपद्यन्तेति सिद्धान्तः 1 । तदित्थं पूर्वापरेति सिलोचनयी शास्त्रदृष्ट्या युक्त्या च ब्राह्मणपूर्वेव सा चातुर्वर्ण्य-दृष्टिः प्रतिपद्यते न म .9 एवं सति कर्मणा चातुर्षये कृतं स्यान्नत्व कृतं इन्यमसिद्धम् । विद्वांसः पुनरप्रभवन्ती जन्मनासिद्धं चातुर्वण्यम प्रम्यन्ते इति वेदत्रोच्यते । न तावदिह जन्मनासिद्ध मेघास्ति वाम् कर्मणा सिद्वेऽपि तस्मिन् " भूयासि प्रमाण-न्युपलभामह । तथा हि दर्शिता तपिच्छातपंथा श्रुतिः- “ ब्रह्म वा इदमेव सदिकमेव तदक संन्न व्यभवत् । तच्छं यो रूपमत्य-सृजन क्षेत्रम् । से विशमसृमत " स शोद्र वर्णमसृजते " इति । सेयं ब्रह्मपूर्व चार पश्चात्सृष्टमुत्पन्नशिष्टमाचष्टे नोत्पत्ति शिष्टम् भारत भष्मे वातुर्वण्र्य भयो सृष्ट गुणकर्मविभागशः ” ” शक्ती गुणकर्मसिद्धमात्मनो सृष्टं तदाख्यायते । " न विशेषोऽस्ति-वर्णानी सर्व ब्राह्ममिदं जगत् । ब्रह्मणा पूर्वसृष्ट हि कर्म्मभिर्वणतां

* देवासुरख्यातिः * { s गतम् " -- इति च भारतस्मृतिरविशेषेणोत्सानां... मानवानां पश्चात्कम्र्म्मसंयोगविभिन्नत्यं स्पट्र्माचष्टे । भविष्यपुराणे च षष्ठी-कल्पे कर्म्मणा सिद्ध चातुर्वर्ण्यमाख्यायते । श्रपि चैतिहासिका आह: - भरद्वाजो विधी ब्राह्मणः सन् क्षत्रियस्य शाकुन्तलस्य भरतस्य कृत्रिमः पुत्रेो भूत्वा क्षत्रियोऽभून् । अथैतस्मिन्नेव वंशे भुमन्योर्जयस्य वा क्षत्रियस्य सतः पुत्रो गर्गो ब्रह्मणोऽभूत् । ततो गाग्यो ब्रह्मण । श्रभवन् J । सूर्यवंशे नभा वंशधरस्य रथीनरस्य पुत्रा राथीतराः मान्धातृनपौः हरितस्य च पुत्राः हारीताः तत्रोपेवा ब्राह्मणा बभूयः । ह्रदयाकोः तत्रियस्य सोदरो भ्राता धृष्टो ब्राह्मणोऽ भवतु | अम्बरीषपौत्रस्तु प्रषितः शूद्रोऽभूतू चन्द्र दु | दुम् वंशधरस्य प्रचेतसो बाय्य म्लेच्छ्ता बभूवुः । त्रपुरचे लष, शुद्रोऽपि -सन् पश्चाद्राहरणे महर्षिरभवत् । तदित्थं प्रतिवर्णमन्योन्यत वर्णकिप्रर्थ्यासा भवतो भूर्यांस एवेविद्दासेषूपलभ्यन्ते । कर्म्म. विशेषसंयोग एव तु वर्णषिय्य से 10 मूल पश्यामः तत्र यदि जन्मनासिद्ध नित्यमेवेद्र चातुर्यमभविष्यत् तर्हि नैवंविरुद्ध सोगेऽपि सवर्णविपसोऽभविष्यत् । अश्वत्वादिभिव्याया जातेरिवर्ततीत्वात अपि च धर्मसूत्रकाराः पठन्ति - " " जन्मना जायते शुद संस्कारा वृद्विज उच्यते ” इति । " गायत्र्या ब्राह्मण निरवर्तयत । THIS IN MISTE भा राजन्य, जगत्या वैश्य, न केनचिच्छन्द सा शुद्रं निरवर्तर्यद् ” इत्यैतरेर्यश्रुतिरपि गायत्र्याद्य पलक्षित संस्कारजन्यत्वं चातुर्वएर स्य

५८ ] * देवासुरख्यातिः claresme श्रावयति । संस्कारश्च कर्मविशेषः । तस्मान कम्मसिद्ध चातुर्वर्य प्रमाणम्भादात रामहे । इति चेन BPUAT सत्यम । जन्मनासिद्धं प च तुर्थ र्ये प्रमाणान्पुपलभ्यन्ते ॥ तद्यैर्थः – " ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाडू राजन्यः कृतः । ऊरूतदस्य यद्वैश्यः पांशो अजायत इति हि मन्त्रवर्णक यज्ञपुरुषाङ्ग ेभ्यो मुखबाहूरुपादभ्यो नित्यसद्स्य एतेषां प्रवृत्तिमाख्याय स्पष्टमेतस्य चातुर्वर्णस्याधृतकत्व जन्म-सिद्धत्व चानुभावयति । श्रपिच वाजसनेको श्रृंयते - " प्रजा पतिरकामयत - प्रजायेयेति " । स मुस्तस्त्रिवृत निरमिमीत । तममिर्देवता अन्वसृजत । गायत्री छन्दो रथन्तरं साम । त्रह्मणो-मनुष्याणामजः पशूनाम् । तस्मात ते मुख्याः । मुखतोयमृजन्त ॥ ॥ उरसा बाहुभ्यां पञ्चदशं निरमिमीत । तमिंद्रोदेवताऽन्यसृज्यत । त्रिष्टुप छन्दो बृहत्साम । राजन्यो मनुष्याणामविः पशूनाम् । तस्मात ते वीर्यवन्तः । वीर्याद्ववसृज्यन्न ॥ २ ॥ मध्यतः सप्तदर्श

निरमिमीत । तं विश्वेदेवा देवता श्रन्यसृज्यन्त । जगतीछन्दो वैरूप साम । वैश्यां मनुष्याणां गावः पशूनाम् । तस्मात् त श्राद्याः । अन्नधानाद्भ्यसृज्यन्तं । तस्माद् भूयांसोऽन्येभ्यः । मूयिष्ठा हि देवता अन्वस ज्यन्त || ३ || पत्त एकविंश निरमिमांत । तमनुष्टुपृष्ठन्दा-ऽन्यस ज्यत । वैराज साम शूद्रो मनुष्याणामश्वः पशूनाम् । तस्मात्तौ भूतसंक्रामिण।वश्वश्च शूद्रश्च । तस्माच्छूद्रो यज्ञं नऽदक्लृप्तः ॥ नहि देवता अन्वस ृज्यत । तस्मात् पादावुपजीवतः । ५ त्तां ह्यस ज्येताम् ” इति । अत्र प्रकृत्या सिद्धानां नित्यानामेव सतां स्तोमच्छन्दः साम पशूनामिवैतेषां मनुष्याणामपि देवताभति वैशष्याद् भिन्न

* देवासुरख्यातिः * " : [ ५६ जातीयत्वमाम्नायते । स्तोमानि चैतेषु मनुष्येष्वपि संस्कार-मनपैयैव तत्तदेवताभक्तिसम्बन्धाद्वैत्रधर्मस्वं नित्यमाख्यायते । या स्वरूपसंपादिका च सा तत्तद्देवताभक्तिरपि श्रूयते यथै. तरेयश्रुतौ - " गायत्रीं ब्राह्मणस्यानु यात् । गायत्रो वै ब्राह्मणः । तेजी वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री तेजसेचैनं तद् ब्रह्मवर्चसेन समर्द्ध-यति ॥ १ ॥ त्रिष्टुभं राजन्यस्यानुयात । त्रैष्टुभां वै राजन्यः |

ओजो वा इन्द्रियं वीर्य्यं त्रिष्टुप् । जसैवैनं तदिन्द्रियेण वीर्येण समर्द्धयति । ॥ जगतीं वैश्यस्यानुद्र यान् । जागता वै वैश्यः । जागता पशवः । पशुभिरेवैनं तत्समद्ध यति ॥ ३ ॥ इति । तथा

च ब्रह्मवर्चसमोजोवीये पशवश्चेत्येते ब्राह्मणादिवर्णत्रयधर्म्मा अतीन्द्रव देवदेवताभक्तिसम्बन्धादुपजायमानाः प्रकृत्या सिद्धा एवेष्यन्ते । " ए वे जातो जायते सर्वाभ्य एवाभ्यो देवताभ्यः " इति श्रुत्या त्रिविधदेवता सम्बन्धाज्जायमाना स्वेतासुं सर्वविध-प्रज्ञासु तत्तद्देवताधर्म्मप्राधान्यानुरोधेन नित्यमेघ सर्वत्र यातुर्व-र्योपपत्तेः प्रतिपद्यमुम्नत्वात् । यथा चैतेषां सर्वेषामेव भूतभौतिका-र्थानां चातुर्वर्ण्यमुपपद्यते तथा वैशय नोपदशित बंद धम्मंसमी-क्षायां वझविज्ञाने अति विस्तरभयादत्रो परम्यते । एतावांस्तु-विशेषो दृष्टव्यः । मनुष्यातिरिक्तानां:: सर्वेषामेवार्थानां चातुर्वएर्य प्रकृतिसिद्धमेकरूपं नित्यमवतिष्ठते । मनुभ्य णां तु तत्तदेवता-भक्तयः प्रकृत्यो पजायमाना अपि काले काले स'नसशक्ति वैचित्र्या-चारित्र्यविशेषोपपत्या सांकर्घ्यदोषादस्तव्यस्ता व्यभिचरिताः सम्भा-व्यन्ते । तस्मात्ततद्भक्तिसम्बन्धस्य दाय संपादनाय मनुष् Pram

६० ] देवासुरख्यातिः सस्कारविशेषा अप्यपेक्ष्यते श्रत एवाष्टाक्षराया अग्निच्छन्दसो गायत्र्या अष्टमे वर्षे एकादशा या इन्द्रच्छन्दसद्विष्टुभएका वर्षे, द्वादशाक्षराया वैश्वदेवच्छ सो जगत्या द्वादशे वर्षे बतादेशाः संस्कारार्था उपदिश्यन्ते । तेन मनुष्यणां चातुर्वण्यं प्रकृतिसिद्धमपि संस्कारेणानुगृह्यते । तदुक्तं वासिष्ठ्यां धस्मृतौ चतुर्थाध्याये -“ प्रकृतिविशिष्ट ं चातुर्वण्र्य, संस्कारविशेश ब्राह्मणोऽस्य मुख-मासीदिति निगमो भवति । गाव्याच्छन्दसा त्र कृष्णमसृजत । त्रिष्टुभा राजन्द्वं । जगत्यन्दिन्दसा शूद्रमित्य-संस्कार्यो विज्ञानते ” इति WAT एते उदग्न्यादिदेवतामि सम्बन्ध नित्यानां भएपादिका • प्रतत्तीयकम्मंयोगादेव -भक्त्युपप्लयो, माभूदित्येतदर्थं क्रियमाणः संस्काराः, संस्कार-रक्षाथ ं च विहितान्येषां ब्राह्मणादीनां पृथगिव कृम्र्माणि भवन्तीति. जन्मना सिद्धस्यैव चावर्यस्यानेन कर्मणा विः क्रियते न त्वतेन कर्मव साध्यं चातुर्वर्यमास्थेयम् । : केचित्, प्रमाणन्त्रर्योपलम्भात् पृथगिबैतत् त्रिविधं चातु वयं मन्यन्ते - संस्कारोपयुक्त संस्कारसिद्ध संस्कार व्रतरूपं चेति । बू।ह्मणाद् ब्राह्मण्यारत्पन्नस्यैव ते संस्कारा उपदिश्यन्ते । तत्रेद बाज श्य उन्मनासिद्धमेव रभित्रति संस्कारात् प्राणि-तरानुपपत्तेः । तद्धि प्रथम ब्राह्मण्य संस्कारोपयुक्त व्यम् । ह्णणबालक मुद्दिरदेव बाह्रणत्वात्पादव संस्कारीपदेशात ॥ १ ॥

अथ यदस्य ब्राह्मणस्य सतो व्रतबन्धसंस्कारेणान्यद् ब्रह्मण्यमुत्पा-