देवी भागवत पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 21–30

देवी भागवत पूर्वार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 21–30

पृष्ठ 21

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 21 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२० श्रीमद्देवीभागवत मनोवांछित वर प्रदान कीजिये; आपको बार- बार । प्रणाम है । तत्पश्चात् ऋष्यादिका न्यासकर पाठ आरम्भ करे । पाठ आरम्भ करनेके बाद फिर अध्यायके बीचमें नहीं रुकना चाहिये । रुक जानेपर पुन: उसी अध्यायको आरम्भसे पढ़ना चाहिये । मध्यम स्वरसे श्रद्धापूर्वक धीरे - धीरे स्पष्ट पाठ करना चाहिये । गीत गाना, जल्दी करना, सिर कँपाना, अशुद्ध या अस्पष्ट उच्चारण करना, बिना अर्थ समझे ही पाठ करना - ये पाठके दोष हैं । पाठमें यथासाध्य इन दोषोंसे बचे रहना चाहिये । क्रोध, मद, त्वरा बाधक हैं । मनकी पवित्रता, शरीरकी पवित्रता अधिक सहायक है । दोपहरके बाद एक घड़ी विश्रामकर तथा लघुशंका आदिसे निवृत्त होकर पुनः पाठ करना चाहिये । कथारम्भमें सोम, बुध, गुरु, शुक्रवार, अश्विनी, रोहिणी, मृगशिरा, पुष्य, हस्त, अनुराधा, मूल तथा श्रवण नक्षत्र शुभ हैं । बृहस्पति जिस नक्षत्रमें हों, वहाँसे चौथे नक्षत्रतक कथा आरम्भ करनेसे धर्मप्राप्ति, ५ से ८ वेंतक । लक्ष्मीप्राप्ति, पुनः ९ में सिद्धि, १० से १४ तक सुख प्राप्त होता है । गुर्वधिष्ठित नक्षत्रसे २० नक्षत्रोंतकमें कथारम्भ करनेसे पीड़ा, २४ वेंतक राजभय तथा २७ वेंतक ज्ञानकी प्राप्ति होती है । इस चक्रका ध्यान रखना आवश्यक है । ( किंतु नवरात्रोंमें देवीभागवत कथामें चक्र - विचार अपेक्षित नहीं है । ) अनुष्ठानके समय ब्रह्मचर्य, भूमिशयन, सत्यवचन तथा इन्द्रियसंयम अत्यन्त आवश्यक है । पत्तलमें भोजन करना चाहिये । बैगन, दाल, बहेड़ा, मधु, तैल, बासी तथा दूषित अन्न नहीं खाना चाहिये । रजस्वला आदिसे स्पृष्ट तथा मसूर, मूली, हींग, प्याज, गाजर, कुम्हड़ा तथा नलिका आदिका शाक भी नहीं खाना चाहिये । प्रतिदिन कुमारीपूजन करना चाहिये या प्रतिदिन क्रमशः दुगुनी, तिगुनी पूजा बढ़ाते जाय । एक वर्षकी कन्याकी पूजा नहीं करनी चाहिये; क्योंकि उसे गन्धादिका कोई भी ज्ञान नहीं होता । दोसे नौ वर्षोंतककी कन्याएँ पूज्य हैं । अन्तिम दिन गायत्रीसहस्रनामका पाठ करना चाहिये और सप्तशतीके मन्त्रोंसे हवन करना चाहिये अथवा गायत्री या नवार्णमन्त्रसे हवन किया जाय । यह संक्षेपमें देवीभागवतकी पाठविधि है । श्रीमद्देवीभागवतकथा ( पारायण ) एवं अनुष्ठान - विधि जो लोग विधि - विधान से श्रीमद्देवीभागवतकी कथा अथवा पारायण - पाठ कराना चाहते हों, उनके लिये पूजन आदिकी विस्तृत विधि और क्रम नीचे लिखा जा । रहा है— स्नान - सन्ध्योपासनादि कृत्यसे निवृत्त होकर पवित्र आसनपर सपत्नीक पूर्वाभिमुख बैठ जाय और पत्नीको । अपने दाहिनी ओर बैठाये । चन्दन आदिसे तिलक कर लें । दोनों हाथोंकी अनामिका अँगुलीमें पवित्री धारण कर ले । आचमन, प्राणायाम कर ले, शिखामें ग्रन्थि लगा लें । तदनन्तर् ग्रन्थिबन्धन कर ले और भगवान् विष्णुका ध्यान कर लें । रक्षादीप जलाकर हाथ धो ले । अधिकारप्राप्तिके लिये गोत्रयनिष्क्रयद्रव्यका संकल्प— श्रीमद्देवीभागवतश्रवणमें अधिकारप्राप्तिके लिये प्रायश्चिनके रूपमें तीन गौओंके निष्क्रयद्रव्यका दान करे देवद्र तथा त्रिकुश, अक्षत, पुष्प, जल लेकर । निम्न संकल्प करे-ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य श्रीब्रह्मणो द्वितीये परार्धे विष्णुपर्वे श्रीश्वेतवाराहनाम्नि प्रथमकल्पे वैवस्वत-मन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगस्य प्रथमचरणे जम्बूद्वीपे भूर्लोके भारतवर्षे भरतखण्डे आर्यावर्तैकदेशे " " क्षेत्रे बौद्धावतारे नाम्नि संवत्सरे श्रीसूर्ये ' अयने ऋतौ महामाङ्गल्यप्रदे मासोत्तमे “ मासे - " पक्षे तिथौ वासरे राशिस्थिते श्रीसूर्ये शेषेषु ग्रहेषु | यथायथं राशिस्थानस्थितेषु सत्सु एवं ग्रहगुणगणविशेषणविशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ ' गोत्र: शर्मा / वर्मा / गुप्तः सपत्नीकोऽहं मम कृच्छ्रत्रयात्मक-प्रायश्चित्तानुष्ठानसिद्ध्यर्थं गोत्रयनिष्क्रयद्रव्यं रजतं चन्द्रदैवतं गोत्राय शर्मणे ब्राह्मणाय भवते सम्प्रददे । संकल्पजल तथा द्रव्य ब्राह्मणको दे दे । तदनन्तर

पृष्ठ 22

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 22 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीमद्देवीभागवतकी पाठविधि २१ गोप्रार्थना करे-गोप्रार्थना

गवामङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश ।

यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिहलोके परत्र च ॥

प्रार्थनाके अनन्तर निम्न वाक्य बोले- अनेन गोदानेन पापापहा महाविष्णुः प्रीयताम् ।

निम्न मन्त्रसे पंचगव्यप्राशन कर ले-यत्त्वगस्थिगतं पापं देहे तिष्ठति मामके ।

प्राशनात् पञ्चगव्यस्य दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥

तदनन्तर हाथमें अक्षत - पुष्प लेकर ' आ नो भद्रा ० आदि मंगलमन्त्रों का पाठ करे । ' लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः ' आदि वाक्यों तथा ' सुमुखश्चैकदन्तश्च ' इत्यादि गणपतिमन्त्रोंका पाठ करे । हाथके अक्षतपुष्प भगवान्‌को अर्पित कर दे । इसके बाद देवीभागवतश्रवणका तथा पूजनका प्रधान संकल्प करे-प्रधान संकल्प हाथमें त्रिकुश, अक्षत, पुष्प, जल, फल तथा द्रव्य लेकर निम्न संकल्प करे-ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य श्रीब्रह्मणो द्वितीये परार्धे विष्णुपर्वे श्रीश्वेतवाराहनाम्नि प्रथमकल्पे वैवस्वत -मन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगस्य प्रथमचरणे जम्बूद्वीपे भूर्लोके भारतवर्षे भरतखण्डे आर्यावर्तैकदेशे ' ' क्षेत्रे ( यदि काशी हो तो अविमुक्तवाराणसीक्षेत्रे आनन्दवने महाश्मशाने गौरीमुखे त्रिकण्टकविराजिते भागीरथ्याः पश्चिमे तीरे बोले ) बौद्धावतारे नाम्नि संवत्सरे श्रीसूर्ये अयने ऋतौ महामाङ्गल्यप्रदे मासोत्तमे ‘ ' मासे “ पक्षे तिथौ वासरे ' ' नक्षत्रे ' ' योगे ' ' करणे ' ' राशिस्थिते श्रीसूर्ये राशिस्थिते चन्द्रे राशिस्थिते देवगुरौ शेषेषु ग्रहेषु यथायथं राशिस्थानस्थितेषु सत्सु एवं ग्रहगुणगणविशेषण -विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ गोत्र: शर्मा / वर्मा / गुप्तः सपत्नीकोऽहं अतीतानेकजन्मसञ्चिताखिल-दुष्कृतनिवृत्तिपुरस्सरैहिकामुष्मिकाध्यात्मिकादिताप -त्रयोपशमनपूर्वककायिकादित्रिविधपापानां समूलोन्मूल-नार्थं मनोभिलषितफलप्राप्तिपूर्वक श्रीपराम्बाप्रीत्या-विर्भावकामः गोत्रोत्पन्न शर्मा ब्राह्मणवदनार-विन्दात् अनेकश्रोतृश्रावणपूर्वकं श्रीमद्देवीभागवतं नवाह्नविधिना श्रोष्यामि । तदङ्गतया विहितं स्वस्ति-पुण्याहवाचनं मातृकापूजनं वसोर्धारापूजनं आयुष्य-मन्त्रजपं साङ्कल्पिकेन विधिना नान्दीश्राद्धमाचार्यादि-वरणानि च करिष्ये । तत्रादौ प्रारीप्सितसम्पूर्तिप्रति-बन्धकविघ्नव्यूहध्वंसकामः गणेशाम्बिकयोः यथोपचारैः पूजनमहं करिष्ये । संकल्पजल छोड़ दे । तदनन्तर संक्षेपमें स्वस्तिवाचन, गणपतिपूजन, कलशस्थापन, पुण्याहवाचन, मातृकापूजन, वसोर्धारापूजन, आयुष्यमन्त्रजप तथा नान्दीमुखश्राद्ध करे । इसके बाद आचार्य आदिका वरण करे । तदनन्तर सर्वतोभद्रमण्डलपर कलश स्थापितकर पराम्बा भगवतीका षोडशोपचारपूजन करे । इसके बाद सूर्यादि नवग्रहोंका स्थापन - पूजन, असंख्यात रुद्रकलशकी स्थापना और पूजा, कुमारीपूजन, बटुकपूजन, पुस्तकपूजन आदि सम्पन्नकर कथा प्रारम्भ करनी चाहिये । कथा एवं पाठके अन्तमें अन्तिम दिन हवन करनेकी विधि है । ( यदि विस्तृत पूजा न करनी हो तो केवल गणेशाम्बिकाका पूजनकर आचार्यादि ब्राह्मणोंको वरण देकर कलशपर पराम्बा भगवतीका पूजन कर ले तथा पुस्तकपूजन एवं कथावाचकका पूजनकर पाठ अथवा कथा प्रारम्भ करनी चाहिये । ) यहाँ आचार्य आदिका वरण, पराम्बा भगवती दुर्गादेवी, कुमारी एवं बटुक आदिका पूजन संक्षेपमें दिया जा रहा है-आचार्यवरण हाथमें कुशाक्षत, जल, वरण- द्रव्य एवं वरणसामग्री लेकर सर्वप्रथम आचार्यके वरणका संकल्प करे-ॐ अद्य पूर्वोच्चारितग्रहगणगुणविशेषण-विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ गोत्र: " शर्मा / वर्मा / गुप्तोऽहं मम सर्वविधपापक्षयद्वारा पूर्वोक्त-संकल्पितकार्यसिद्ध्यर्थं श्रीजगदम्बाप्रीत्यथञ्च श्रीम-| देवीभागवतनवाह्नकथा श्रवणार्थं गोत्रं ' शर्माणं

पृष्ठ 23

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 23 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२२ श्रीमद्देवीभागवत नवाहकथाश्रावयितारं ब्राह्मणं एभिर्वरणद्रव्यैः । भवन्तमहं वृणे । संकल्पजल छोड़ दे और वरणसामग्री । आचार्यको प्रदान करे । आचार्य बोले - ॐ वृतोऽस्मि । उपवाचकका वरण इसके बाद उपवाचकके वरणका निम्न संकल्प करे – ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः अद्य यथोक्तगुण-विशिष्टतिथ्यादौ गोत्र: शर्मा / वर्मा / गुप्तोऽहं मम सकलपापक्षयद्वारा पूर्वोक्तसङ्कल्पितकार्यसिद्ध्यर्थं ' ' गोत्रं “ शर्माणं उपवाचयितारं ब्राह्मणं एभिर्वरणद्रव्यैः भवन्तमहं वृणे । संकल्पजल छोड़ दे तथा वरणसामग्री दे दे । मन्त्रजप तथा दुर्गापाठके लिये ब्राह्मणोंका वरण तदनन्तर गायत्री, गणेश आदिके मन्त्रजप तथा सप्तशतीपाठके लिये निम्न संकल्पसे ब्राह्मणोंका वरण करे-ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः अद्य यथोक्तगुणविशिष्ट-' ' गोत्र: " शर्मा / वर्मा / गुप्तोऽहं मम सर्वविधपातकनिवृत्तिद्वारा श्रीजगदम्बाप्रीत्यर्थं । करिष्यमाण श्रीमद्देवी भागवतनवाहक थायज्ञकर्मणि एभिर्वरणद्रव्यैः नानागोत्रान् नानाशर्मणो ब्राह्मणान् गायत्रीगणेशादिमन्त्रजापकान् श्रीसूक्तसप्तशत्यादि-पाठकांश्च तत्तत्कर्मकर्तृत्वेन भवतोऽहं वृणे । संकल्पजल छोड़ दे । वरण - सामग्री ब्राह्मणोंको दे दे । ऋत्विज बोलें - वृताः स्मः ।

ब्राह्मण निम्न मन्त्रका पाठ करे-व्रतेन दीक्षामाप्नोति दीक्षयाप्नोति दक्षिणाम् ।

दक्षिणा श्रद्धामाप्नोति श्रद्धया सत्यमाप्यते ॥

प्रार्थना - निम्न मन्त्रसे ब्राह्मणोंकी प्रार्थना करे-अक्रोधनाः शौचपराः सततं ब्रह्मचारिणः । देवध्यानरता नित्यं प्रसन्नमनसः सदा ॥

अदुष्टभाषणाः सन्तु मा सन्तु परनिन्दकाः ।

ममापि नियमा ह्ये भवन्तु भवतामपि ॥

ऋत्विजश्च यथा पूर्वं शक्रादीनां मखेऽभवन् ।

यूयं तथा मे भवत ऋत्विजो द्विजसत्तमाः ॥

अस्मिन् कर्मणि ये विप्राः वृता गुरुमुखादयः ।

सावधानाः प्रकुर्वन्तु स्वं स्वं कर्म यथोदितम् ॥

अस्य यागस्य निष्पत्तौ भवन्तोऽभ्यर्थिता मया ।

सुप्रसन्नैः प्रकर्तव्यं कर्मेदं विधिपूर्वकम् ॥

तदनन्तर दिग्रक्षण, पंचगव्यप्रोक्षण करके सर्वतोभद्रमण्डलमें देवताओंका आवाहन - पूजन करे । कलशके ऊपर देवीकी प्रतिमाका स्थापन सर्वतोभद्रमण्डलके मध्यमें प्रधान कलशकी स्थापना करे । कलशके ऊपर अग्न्युत्तारणपूर्वक स्वर्णनिर्मित देवीकी प्रतिमा स्थापित करे । प्रतिमाकी प्रतिष्ठा कर ले और श्रीसूक्तसे षोडशोपचारपूजन करे । प्रतिमाके ऊपर पंचरंगा वितान बाँधे । सपत्नीक यजमान श्रीभगवतीदुर्गादेवीके समीपमें बैठकर अपने दक्षिण भागमें पूजनकी सामग्री स्थापित करे । तत्त्वशुद्धिके लिये निम्न रीतिसे आचमन करे -ॐ ऐं आत्मतत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा । ॐ ह्रीं विद्यातत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा । ॐ क्लीं शिवतत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा । ॐ ऐं ह्रीं क्लीं सर्वतत्त्वं शोधयामि नमः स्वाहा । प्राणायाम पूरक - कुम्भक- रेचकके क्रमसे प्राणायाम करे । पवित्रीकरण निम्न मन्त्रसे अपने ऊपर तथा पूजन - सामग्रीपर

जल छिड़के-अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा ।

यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥

ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु । ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु । ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु । आसन - पवित्रीकरण पहले निम्न रीतिसे विनियोग करे-पृथ्वीति मन्त्रस्य मेरुपृष्ठ ऋषिः सुतलं छन्दः कूर्मो देवता आसनपवित्रकरणे विनियोगः ।

तदनन्तर निम्न मन्त्र बोले-ॐ पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता ।

। त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम् ॥

पृष्ठ 24

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 24 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीमद्देवीभागवतकी पाठविधि २३ शिखाबन्धन

निम्न मन्त्रसे शिखाका स्पर्श करे-ॐ ऊर्ध्वकेशि विरूपाक्ष मांसशोणितभोजने ।

तिष्ठ देवि शिखामध्ये चामुण्डे चापराजिते ॥

निम्न ॐ भैरवाय हाथमें ॐ भैरवनमस्कार

मन्त्र से भैरवजीको नमस्कार करे-महाकाय कल्पान्तदहनोपम ।

नमस्तुभ्यं अनुज्ञां दातुमर्हसि ॥

दुर्गापूजनका संकल्प जल, अक्षत, पुष्प लेकर बोले-विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः अद्य यथोक्तगुण-विशिष्टतिथ्यादौ गोत्र: शर्मा / वर्मा / गुप्तोऽहम् अस्मिन् श्रीमद्देवीभागवतनवाहकथायज्ञकर्मणि मम आत्मनः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थं श्रीभगवत्या जगदम्बिकायाः त्रिगुणात्मिकाया: श्रीदुर्गादेव्याः पूजनं करिष्ये । पूजनकर्मणि आत्मनोऽधिकारपूर्वकयोग्यता-सम्पादनार्थं नवार्णेन न्यासान् करिष्ये । संकल्पजल छोड़ दे । नवार्णमन्त्रके न्यासका संकल्प अस्य श्रीनवार्णमन्त्रस्य ब्रह्मविष्णुरुद्रा ऋषयः । गायत्र्युष्णिगनुष्टुभश्छन्दांसि श्रीमहाकालीमहालक्ष्मी-महासरस्वत्यो देवता: ऐं बीजं ह्रीं शक्तिः क्लीं कीलकम् श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीप्रीत्यर्थे न्यासे पूजायां च विनियोगः । विनियोग पढ़कर जल गिराये । नीचे लिखे न्यासवाक्योंमेंसे एक - एकका उच्चारण करके दाहिने हाथकी अँगुलियोंसे क्रमश: सिर, मुख, हृदय, गुदा, दोनों चरण और नाभि -- इन अंगोंका स्पर्श करे । ऋष्यादिन्यास ब्रह्मविष्णुरुद्रऋषिभ्यो नमः शिरसि ( सिरका स्पर्श करे ) । गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्छन्दोभ्यो नमः मुखे ( मुखका स्पर्श करे ) । महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीदेवताभ्यो नमः हृदि ( हृदयका स्पर्श करे ) । ऐं बीजाय नमः गुह्ये ( गुह्यस्थानका स्पर्श करे ) । ह्रीं शक्तये नमः पादयो: ( दोनों पैरोंको छुए ) । क्लीं कीलकाय नमः नाभौ ( नाभिका स्पर्श करे ) । ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे- इस मूल मन्त्रसे हाथोंकी शुद्धि करके करन्यास करे । करन्यास ॐ ऐं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ( दोनों हाथोंकी तर्जनी अँगुलियोंसे दोनों अँगूठोंका स्पर्श करे ) । ॐ ह्रीं तर्जनीभ्यां नमः । ( दोनों हाथोंके अँगूठोंसे दोनों तर्जनी अँगुलियोंका स्पर्श करे ) । ॐ क्लीं मध्यमाभ्यां नमः । ( दोनों अँगूठोंसे मध्यमा अँगुलियोंका स्पर्श करे ) । ॐ चामुण्डायै अनामिकाभ्यां नमः । ( दोनों अँगूठोंसे अनामिका अँगुलियोंका स्पर्श करे ) । ॐ विच्चे कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ( कनिष्ठिका अँगुलियोंका स्पर्श करे ) । ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे करतल-करपृष्ठाभ्यां नमः । ( हथेलियों और उनके पृष्ठभागोंका परस्पर स्पर्श करे ) । हृदयादिन्यास ॐ ऐं हृदयाय नमः ( दाहिने हाथकी पाँचों अँगुलियोंसे हृदयका स्पर्श करे ) । ॐ ह्रीं शिरसे स्वाहा ( सिरका स्पर्श करे ) । ॐ क्लीं शिखायै वषट् ( शिखाका स्पर्श करे ) । ॐ चामुण्डायै कवचाय हुम् ( दाहिने हाथकी अँगुलियोंसे बायें कंधेका और बायें हाथकी अँगुलियोंसे दाहिने कंधेका एक साथ स्पर्श करे ) । ॐ विच्चे नेत्रत्रयाय वौषट् ( दाहिने हाथकी अँगुलियोंके अग्रभागसे दोनों नेत्रों और ललाटके मध्यभागका स्पर्श करे ) । ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे अस्त्राय फट् ( दाहिने हाथकी तर्जनी तथा मध्यमा अँगुलियोंसे बायें । हाथकी हथेलीपर ताली बजाये ) ।

पृष्ठ 25

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 25 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४ श्रीमद्देवीभागवत दीपप्रज्वालन तथा प्रार्थना न्यासके अनन्तर देवीके दक्षिणभागमें घीका दीपक तथा बायें भागमें तिलके तेलका दीपक जलाकर निम्न

मन्त्रसे दीपककी प्रार्थना करे-भो दीप देवीरूपस्त्वं कर्मसाक्षी ह्यविघ्नकृत् ।

यावत्कर्मसमाप्तिः स्यात् तावत्त्वं सुस्थिरो भव ॥

तदनन्तर अपने वामभागमें स्थापित पूजा - कलशमें गन्धाक्षत, पुष्प आदिसे वरुणकी पूजा करे । प्रोक्षण कलशके जलसे अपना तथा सभी सामग्रियोंका प्रोक्षण करे । शंखपूजन कलशके जलसे शंखको पूरित करके देवीके । वामभागमें त्रिपादुकाधारमें स्थापितकर निम्न मन्त्रसे

गन्धाक्षतसे उसका पूजन करे-ॐ अग्निऋषिः पवमानः पाञ्चजन्यः पुरोहितः ।

तमीमहे महागयम् ॥

तदनन्तर निम्न मन्त्रसे प्रार्थना करे-त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे । निर्मितः सर्वदेवैश्च पाञ्चजन्य नमोऽस्तु ते ॥ घण्टापूजन घण्टा प्रक्षालितकर उसे अपने वामभागमें स्थापित करके निम्न मन्त्रसे गन्धाक्षतसे उसका पूजन करे-ॐ सुपर्णोऽसि गरुत्माँस्त्रिवृत्ते शिरो गायत्रं चक्षु-बृहद्रथन्तरे पक्षौ । स्तोम आत्मा छन्दाः स्यङ्गानि यजूंषि नाम । साम ते तनूर्वामदेव्यं यज्ञायज्ञियं पुच्छं धिष्ण्याः शफाः । सुपर्णोऽसि गरुत्मान्दिवं गच्छ स्वः पत ॥ तदनन्तर निम्न मन्त्रसे प्रार्थना करे-ॐ आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम् । घण्टानादं प्रकुर्वीत सर्वकामार्थसिद्धये ॥

घण्टाध्वनि करके उसे यथास्थान रख दे ।

॥ श्रीदुर्गादेवी - पूजनविधि ॥

ध्यान हाथमें पुष्प लेकर निम्न मन्त्रोंसे दुर्गादेवीका ध्यान करे-खड्गं चक्रगदेषुचापपरिघाञ्छूलं भुशुण्डीं शिरः शङ्खं संदधतीं करैस्त्रिनयनां सर्वाङ्गभूषावृताम् । नीलाश्मद्युतिमास्यपाददशकां सेवे महाकालिकां यामस्तौत्स्वपिते हरौ कमलजो हन्तुं मधुं कैटभम् ॥ अक्षस्त्रक्परशुं गदेषुकुलिशं पद्मं धनुः कुण्डिकां दण्डं शक्तिमसिं च चर्म जलजं घण्टां सुराभाजनम् । शूलं पाशसुदर्शने च दधतीं हस्तैः प्रसन्नाननां सेवे सैरिभमर्दिनीमिह महालक्ष्मीं सरोजस्थिताम् ॥ घण्टाशूलहलानि शङ्खमुसले चक्रं धनुः सायकं हस्ताब्जैर्दधतीं घनान्तविलसच्छीतांशुतुल्यप्रभाम् । गौरीदेहसमुद्भवां त्रिजगतामाधारभूतां महा-पूर्वामत्र सरस्वतीमनुभजे शुम्भादिदैत्यार्दिनीम् ॥

ॐ अम्बे अम्बिकेऽम्बालिके न मा नयति कश्चन ।

ससस्त्यश्वकः सुभद्र काम्पीलवासिनीम् ॥

ॐ श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पल्यावहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम् । इष्णन्निषाणामुं म इषाण सर्वलोकं म इषाण ॥

ॐ पावका नः सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती ।

यज्ञं वष्टु धियावसुः ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः श्रीदुर्गां ध्यायामि । ध्यानार्थे पुष्पाणि समर्पयामि । हाथके फूल चढ़ा दे । आवाहन हाथमें पुष्प लेकर श्रीदुर्गादेवीका आवाहन करे -ॐ हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्त्रजाम् । चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आ वह ॥ श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः श्रीदुर्गां आवाहयामि । आवाहनार्थे पुष्पाणि समर्पयामि । पुष्प चढ़ाये । आसन हाथमें पुष्प लेकर श्रीदुर्गादेवीको आसन प्रदान

करे-तां म आ वह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् ।

यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः आसनार्थे पुष्पाणि समर्पयामि । पुष्प चढ़ाये ।

पृष्ठ 26

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 26 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीमद्देवीभागवतकी पाठविधि २५ पाद्य

अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रमोदिनीम् ।

श्रियं देवीमुप ह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम् ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः पादयोः पाद्यं समर्पयामि । जल चढ़ाये । अर्घ्य

कां सोस्मितां हिरण्यप्राकारामार्द्रा ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीम् ।

पद्मेस्थितां पद्मवर्णां तामिहोप ह्वये श्रियम् ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः हस्तयोरर्घ्यं समर्पयामि । अर्घ्यका जल चढ़ाये । आचमनीय

चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् ।

तां पद्मिनीमीं शरणं प्र पद्ये अलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः, आचमनीयं जलं समर्पयामि । जल चढ़ाये । स्नान आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः ।

तस्य फलानि तपसा नुदन्तु या अन्तरा ।

याश्च बाह्या अलक्ष्मीः ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः, स्नानीयं जलं समर्पयामि । जल चढ़ाये । पञ्चामृतस्नान

पञ्च नद्यः सरस्वतीमपि यन्ति सस्त्रोतसः ।

सरस्वती तु पञ्चधा सो देशेऽभवत्सरित् ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः, पंचामृतस्नानं समर्पयामि । पंचामृत से स्नान कराये । शुद्धोदकस्नान शुद्धवालः सर्वशुद्धवालो मणिवालस्त आश्विनाः श्येतः श्येताक्षोऽरुणस्ते रुद्राय पशुपतये कर्णा यामा अवलिप्ता रौद्रा नभोरूपाः पार्जन्याः ॥ श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः पञ्चामृतस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि । जलसे स्नान कराये । महाभिषेकस्नान श्रीसूक्तके मन्त्रोंद्वारा जलसे स्नान कराये । श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणा-त्मिकायै दुर्गायै नमः, महाभिषेकस्नानं समर्पयामि । वस्त्रोपवस्त्र

उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह ।

प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिमृद्धिं ददातु मे ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः वस्त्रोपवस्त्रं समर्पयामि । तदन्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि । वस्त्र तथा उपवस्त्र चढ़ाये । एक आचमनी जल छोड़े । यज्ञोपवीत

क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम् ।

अभूतिमसमृद्धिं च सर्वां निर्णुद मे गृहात् ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः यज्ञोपवीते समर्पयामि । तदन्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि । यज्ञोपवीत चढ़ाये । एक आचमनी जल छोड़े । चन्दन

गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् ।

ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोप ह्वये श्रियम् ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः विलेपनार्थे चन्दनं समर्पयामि । भगवती दुर्गादेवीको चन्दन लगाये । अक्षत अक्षन्नमीमदन्त ह्यव प्रिया अधूषत । अस्तोषत स्वभानवो विप्रा नविष्ठया मती योजा न्विन्द्र ते हरी ॥ श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः चन्दनोपरि अक्षतान् समर्पयामि । भगवती दुर्गादेवीको चन्दनके ऊपर अक्षत लगाये । पुष्प तथा पुष्पमाला

मनसः वाचः सत्यमशीमहि ।

पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै । त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः पुष्पमालां समर्पयामि ।

पृष्ठ 27

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 27 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२६ श्रीमद्देवीभागवत भगवती दुर्गादेवीको पुष्पमाला चढ़ाये । सौभाग्यद्रव्य अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुं ज्याया हेतिं परिबाधमानः । हस्तघ्नो विश्वा वयुनानि विद्वान् पुमान् पुमासं परि पातु विश्वतः ॥ श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः सौभाग्यद्रव्याणि समर्पयामि । भगवती दुर्गादेवीको हल्दी- रोरी आदि सौभाग्यद्रव्य चढ़ाये । सिन्दूर

सिन्धोरिव प्राध्वने शूघनासो वात प्रमियः पतयन्ति यह्वाः ।

घृतस्य धारा अरुषो न वाजी काष्ठा भिन्दन्नूर्मिभिः पिन्वमानः ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः सिन्दूरं समर्पयामि । भगवती दुर्गादेवीको सिन्दूर चढ़ाये । धूप

कर्दमे प्रजा भूता मयि सम्भव कर्दम ।

श्रियं वासय मे कुले मातरं पद्ममालिनीम् ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः धूपमाघ्रापयामि । भगवती दुर्गादेवीको धूप निवेदित करे । दीप

आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीत वस मे गृहे ।

नि च देवीं मातरं श्रियं वासय मे कुले ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः दीपं दर्शयामि । भगवती दुर्गादेवीको दीप निवेदित करे । नैवेद्य

आर्द्रा पुष्करिणीं पुष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम् ।

चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः नैवेद्यं निवेदयामि | भगवती दुर्गादेवीको नैवेद्य निवेदित करे । करोद्वर्तन

अशुनाते अशुः पृच्यतां परुषा परुः ।

गन्धस्ते सोमव मदाय रसो अच्युतः ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै । त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः करोद्वर्तनकं समर्पयामि । भगवती दुर्गादेवीको इत्र निवेदित करे । ऋतुफल

याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः ।

बृहस्पति प्रसूतास्तान मुञ्चन्त्वहसः ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः ऋतुफलानि समर्पयामि । भगवती दुर्गादेवीको ऋतुफल निवेदित करे । पूगीफल - ताम्बूल

आर्द्रा यः करिणीं यष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम् ।

सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आ वह ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः पूगीफलताम्बूलं समर्पयामि । भगवती दुर्गादेवीको सुपारी तथा ताम्बूल निवेदित करे । दक्षिण

। हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् ।

स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः दक्षिणां समर्पयामि । भगवती दुर्गादेवीको दक्षिणा चढ़ाये । नीराजन इदं हविः प्रजननं मे अस्तु दशवीरः सर्वगणः स्वस्तये । आत्मसनि प्रजासनि पशुसनि लोकसन्यभयसनि । अग्निः प्रजां बहुलां मे करोत्वन्नं पयो रेतो अस्मासु धत्त ॥ श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः नीराजनं दर्शयामि । भगवती दुर्गादेवीकी आरती करे । प्रदक्षिणा

तां म आ वह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् ।

यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽश्वान् विन्देयं पुरुषानहम् ॥

श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः प्रदक्षिणां समर्पयामि । भगवती दुर्गादेवीकी प्रदक्षिणा करे । पुष्पाञ्जलि

। यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम् ।

सूक्तं पञ्चदशर्चं च श्रीकामः सततं जपेत् ॥

पृष्ठ 28

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 28 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीमद्देवीभागवतकी पाठविधि २७ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ राजाधिराजाय प्रसह्य साहिने नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे । स मे कामान् कामकामाय मह्यं कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु ॥ कुबेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः ॥ ॐ कात्यायन्यै विद्महे कन्याकुमारि धीमहि । तन्नो दुर्गा प्रचोदयात् ॥ श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि । भगवती दुर्गादेवीको निम्न स्तोत्रसे नमस्ते शरण्ये नमस्ते नमस्ते नमस्ते नमस्ते नमस्ते पुष्पांजलि समर्पित करे । स्तुतिपाठ प्रार्थना करे-शिवे सानुकम् जगद्व्यापि विश्वरूपे । जगद्वन्द्यपादारविन्दे जगत्तारिणि त्राहि दुर्गे ॥ जगच्चिन्त्यमानस्वरूपे महायोगिनि ज्ञानरूपे । नमस्ते नमस्ते सदानन्दरूपे नमस्ते जगत्तारिणि त्राहि दुर्गे ॥ अनाथस्य तृष्णातुरस्य भयार्तस्य भीतस्य बद्धस्य जन्तोः । त्वमेका गतिर्देवि निस्तारकर्त्री नमस्ते जगत्तारिणि त्राहि दुर्गे ॥ अरण्ये रणे दारुणे शत्रुमध्ये-उनले सागरे प्रान्तरे राजगे । त्वमेका गतिर्देवि निस्तारनौका नमस्ते जगत्तारिणि त्राहि दुर्गे ॥ अपारे महादुस्तरेऽत्यन्तघोरे

विपत्सागरे मज्जतां देहभाजाम् ।

त्वमेका गतिर्देवि निस्तारहेतु-नमस्ते जगत्तारिणि त्राहि दुर्गे ॥

नमश्चण्डिके चण्डदुर्दण्डलीला-मुख fusa खण्डिताशेषशत्रो । गतिर्देवि निस्तारबीजं नमस्ते जगत्तारिणि त्राहि दुर्गे ॥ त्वमेवाघभावाधृता सत्यवादी-र्न जाता जितक्रोधनात् क्रोधनिष्ठा । इडा पिङ्गला त्वं सुषुम्णा च नाडी नमस्ते जगत्तारिणि त्राहि दुर्गे ॥ नमो देवि दुर्गे शिवे भीमनादे सरस्वत्यरुन्धत्यमोघस्वरूपे विभूतिः शची कालरात्रिः सती त्वं नमस्ते जगत्तारिणि त्राहि दुर्गे ॥ शरणमसि सुराणां सिद्धविद्याधराणां मुनिमनुजपशूनां दस्युभिस्त्रासितानाम् । नृपतिगृहगतानां व्याधिभिः पीडितानां त्वमसि शरणमेका देवि दुर्गे प्रसीद ॥ श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीस्वरूपायै त्रिगुणात्मिकायै दुर्गायै नमः स्तुतिपाठं निवेदयामि । अनया पूजया त्रिगुणात्मिका दुर्गा प्रीयताम् न मम । एक आचमनी जल छोड़े । ॥ सूर्यादि ग्रहोंका स्थापन एवं पूजन ॥ तदनन्तर ग्रहपीठके समीप बैठकर नवग्रहोंका स्थापन एवं पूजन करे । अपने दाहिने हाथमें जल, अक्षत तथा पुष्प लेकर पूजनका संकल्प करे— ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः अद्य यथोक्तगुण-विशिष्टतिथ्यादौ शुभपुण्यतिथौ गोत्र: शर्मा / वर्मा / गुप्तोऽहं कर्मणि निर्विघ्नतासंसिद्ध्यर्थं तथा च सूर्यादिग्रहाणां प्रीतये आदित्यादिनवग्रहाणां स्थापनं पूजनञ्च करिष्ये । हाथका जल आदि तष्टामें छोड़ दे तथा गन्धाक्षत - पुष्प लेकर निम्न मन्त्रोंसे नवग्रहोंका आवाहन तथा स्थापन करे— सूर्य

ॐ आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्यं च ।

हिरण्ययेन सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन् ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः सूर्याय नमः सूर्यमावाहयामि स्थापयामि । चन्द्रमा ॐ इमं देवा असपत्नः सुवध्वं महते क्षत्राय महते

पृष्ठ 29

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 29 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२८ श्रीमद्देवीभागवत ज्यैष्ठ्याय महते जानराज्यायेन्द्रस्येन्द्रियाय । इमममुष्य पुत्रममुष्यै पुत्रमस्यै विश एष वोऽमी राजा सोमो ऽस्माकं ब्राह्मणानां राजा ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः चन्द्रमसे नमः चन्द्रमसमावाहयामि स्थापयामि । भौम ( मंगल ) ॐ अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम् । अपा रेतासि जिन्वति ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः भौमाय नमः भौममावाहयामि स्थापयामि । बुध

ॐ उद्बुध्यस्वाग्ने प्रति जागृहि त्वमिष्टापूर्ते ससृजेथा मयं च ।

अस्मिन्त्सधस्थे अध्युत्तरस्मिन्विश्वे देवा यजमानश्च सीदत ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः बुधाय नमः बुधमावाहयामि स्थापयामि । बृहस्पति

ॐ बृहस्पते अति यदर्यो अर्हाद् द्युमद्विभाति क्रतुमज्जनेषु ।

यद्दीदयच्छवस ऋतप्रजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः बृहस्पतये नमः बृहस्पतिमावाहयामि स्थापयामि । शुक्र ॐ अन्नात्परिस्स्रुतो रसं ब्रह्मणा व्यपिबत्क्षत्रं पयः सोमं प्रजापतिः । ऋतेन सत्यमिन्द्रियं विपानः शुक्रमन्धस इन्द्रस्येन्द्रियमिदं पयोऽमृतं मधु ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः शुक्राय नमः शुक्रमावाहयामि स्थापयामि । शनि

ॐ शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये ।

शं योरभि स्त्रवन्तु नः ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः शनैश्चराय नमः शनैश्चर-मावाहयामि स्थापयामि । राहु

ॐ कया नश्चित्र आ भुवदूती सदावृधः सखा ।

कया शचिष्ठया वृता ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः राहवे नमः राहुमावाहयामि स्थापयामि । केतु

ॐ केतुं कृण्वन्नकेतवे पेशो मर्या अपेशसे ।

समुषद्भिरजायथाः ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः केतवे नमः केतुमावाहयामि स्थापयामि । निम्न मन्त्रसे सभीपर अक्षत चढ़ाकर ग्रहोंकी प्रतिष्ठा करे । ॐ मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञः समिमं दधातु । विश्वे देवास इह मादयन्तामो ३ म्प्रतिष्ठ ॥ सूर्यादिनवग्रहेभ्यो नमः कहकर गन्धाक्षतपुष्प आदि उपचारोंसे पूजन करे । तदनन्तर निम्न प्रार्थना करे-ब्रह्मा मुरारिस्त्रिपुरान्तकारी भानुः शशी भूमिसुतो बुधश्च । गुरुश्च शुक्रः शनिराहुकेतवः सर्वे ग्रहाः शान्तिकरा भवन्तु ॥ सूर्यादिनवग्रहेभ्यो नमः मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि । मन्त्रपुष्पांजलि अर्पित करे । अनया पूजया सूर्यादिनवग्रहाः प्रीयन्तां न मम । कहकर एक आचमनी जल छोड़े । ॥ असंख्यात रुद्रकलशकी स्थापना ॥ तदनन्तर ग्रहपीठके ईशानकोणमें निम्न मन्त्रसे

रुद्रकलशकी स्थापना करे-ॐ असंख्याता सहस्त्राणि ये रुद्रा अधि भूम्याम् ।

तेषा ँ सहस्त्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥

निम्न मन्त्रसे कलशपर अक्षत छोड़कर प्रतिष्ठा करे-ॐ मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञः समिमं दधातु । विश्वे देवास इह मादयन्तामो ३ म्प्रतिष्ठ ॥ प्रतिष्ठाके अनन्तर गन्धादि उपचारोंसे कलश एवं वरुणका पूजन करे । प्रार्थना - निम्न मन्त्रसे भगवान् रुद्रकी प्रार्थना करे-करचरणकृतं वाक्कायजं कर्मजं वा श्रवणनयनजं वा मानसं वापराधम् । विहितमविहितं वा सर्वमेतत्क्षमस्व जय जय करुणाब्धे श्रीमहादेव शम्भो ॥ अनेन पूजनाख्येन कर्मणा रुद्रवरुणौ प्रीयेताम् ।

पृष्ठ 30

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 30 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीमद्देवीभागवतकी पाठविधि २ ९ कहकर एक आचमनी जल छोड़े । कुमारीपूजन ( नवकन्यापूजन )

जगत्पूज्यां जगद्वन्द्यां सर्वशक्तिस्वरूपिणीम् ।

नवदुर्गात्मिकां देवीं कुमारीं पूजयाम्यहम् ॥१ ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः कुमार्यै नमः कुमारीमावाहयामि पूजयामि । कुमारीरूप कन्याका पूजन करे ।

त्रिपुरां त्रिपुराधारां त्रिवर्गज्ञानरूपिणीम् ।

त्रैलोक्यवन्दितां देवीं त्रिमूर्ति पूजयाम्यहम् ॥ २ ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिमूर्त्यै नमः त्रिमूर्तिमावाहयामि पूजयामि । त्रिमूर्तिरूप कन्याका पूजन करे ।

कलात्मिकां कलातीतां कारुण्यहृदयां शिवाम् ।

कल्याणजननीं देवीं कल्याणीं पूजयाम्यहम् ॥ ३ ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः कल्याण्यै नमः कल्याणीमावाहयामि पूजयामि । कल्याणीरूप कन्याका पूजन करे । अणिमादिगुणोपेतामकाराद्यक्षरात्मिकाम् अनन्तां शक्तिसम्पन्नां रोहिणीं पूजयाम्यहम् ॥४ ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः रोहिण्यै नमः रोहिणीमावाहयामि पूजयामि । रोहिणीरूप कन्याका पूजन करे ।

कामचारां शुभां कान्तां कालचक्रस्वरूपिणीम् ।

कामदां करुणोपेतां कालिकां पूजयाम्यहम् ॥ ५ ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः कालिकायै नमः कालिकामावाहयामि पूजयामि । कालिकारूप कन्याका पूजन करे ।

चण्डवीरां चण्डमायां चण्डमुण्डप्रभञ्जिनीम् ।

पूजयामि सदा देवीं चण्डिकां चण्डविक्रमाम् ॥ ६ ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः चण्डिकायै नमः चण्डिकामावाहयामि पूजयामि । चण्डिकारूप कन्याका पूजन करे ।

सदानन्दकरीं शान्तां सर्वदेवनमस्कृताम् ।

सर्वभूतात्मिकां देवीं शाम्भवीं पूजयाम्यहम् ॥ ७ ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः शाम्भव्यै नमः शाम्भवीमावाहयामि पूजयामि । शाम्भवीरूप कन्याका पूजन करे ।

दुर्गदु भवदुःखविनाशिनीम् ।

पूजयामि सदा भक्त्या दुर्गां दुर्गतिनाशिनीम् ॥ ८ ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गायै नमः दुर्गामावाहयामि पूजयामि । दुर्गारूप कन्याका पूजन करे ।

सुन्दरीं स्वर्णवर्णाभां सुखसौभाग्यदायिनीम् ।

सुभद्रजननीं देवीं सुभद्रां पूजयाम्यहम्॥९ ॥

ॐ भूर्भुवः स्वः सुभद्रायै नमः सुभद्रामावाहयामि पूजयामि । सुभद्रारूप कन्याका पूजन करे । इस प्रकार पाद्य, अर्घ्य, आचमन, वस्त्र, अलंकार, गन्ध, अक्षत, माला आदिसे नौ कुमारियोंका पूजन करे, भोजन कराये तथा दक्षिणा प्रदानकर निम्न मन्त्रसे प्रार्थनापूर्वक प्रणाम करे-नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः । नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥ दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तो: स्वस्थै: स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि । दारिद्र्यदुःखभयहारिणि का त्वदन्या सर्वोपकारकरणाय सदार्द्रचित्ता ॥ बटुकपूजन निम्न मन्त्रसे बटुकका ध्यान करे- —

ॐ करकलितकपालः कुण्डली दण्डपाणि-स्तरुणतिमिरनीलव्यालयज्ञोपवीती ।

क्रतुसमयसपर्याविघ्नविच्छेदहेतु-र्जयति बटुकनाथः सिद्धिदः साधकानाम् ॥

‘ ॐ बं बटुकाय नमः ' इस मन्त्रसे पाद्य, अर्घ्य, आचमन, वस्त्र, अलंकार, गन्ध, अक्षत, माला आदिसे पूजन करे, भोजन कराये तथा दक्षिणा प्रदानकर प्रणाम करे । पायसबलि नर्वाणमन्त्रका उच्चारण करके ' ॐ महालक्ष्म्यै नमः ' पायसबलिं समर्पयामि । कहकर जल छोड़ दे । पुस्तकपूजन निम्न मन्त्रसे गन्धाक्षतपुष्पसे श्रीमद्देवीभागवत-पुस्तकका ध्यान एवं पूजन करे-या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना । या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥

ॐ यदाकूतात्समुसुस्रोधृदो वा मनसो वा सम्भृतं चक्षुषो वा ।

तदनु प्रेत सुकृतामु लोक यत्र ऋषयो जग्मुः प्रथमजाः पुराणाः ॥

कथावाचकका पूजन कथावाचकका पैर धोकर गन्ध, अक्षत, पुष्पमाला * ( क ) कुमार्यश्च प्रतिदिनं अष्टोत्तरशतं नव एका वा यथासम्भवं पूज्याः । ( ख ) कुमारीपूजने द्विवर्षादारभ्य दशवर्षपर्यन्ता कन्या ग्राह्या । वर्षाद्या दशाब्दाद्या: कुमारी: परिपूजयेत् । एकाब्दायाः प्रीत्यभावो रुद्राब्दा तु विवर्जिता ॥