देवी भागवत पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 561–570

देवी भागवत पूर्वार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 561–570

पृष्ठ 561

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 561 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५२ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ५

न मया तत्परिज्ञातं भावि दुःखं सुखं तथा ।

यद्भार्याहरणे प्राप्तं पुरा वासव वेत्सि हि ॥

शशिना मे हृता भार्या मित्रेणामित्रकर्शन ।

स्वाश्रमस्थेन सम्प्राप्तं दुःखं सर्वसुखापहम् ॥

बुद्धिमान्सर्वलोकेषु विदितोऽहं सुराधिप क्व मे गता तदा बुद्धिर्यदा भार्या हृता बलात् ॥ तस्मादुपायः कर्तव्यो बुद्धिमद्भिः सदा नरैः । कार्यसिद्धिः सदा नूनं दैवाधीना सुराधिप । व्यास उवाच

तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं गुरोः सार्थं शचीपतिः ।

ब्रह्माणं शरणं गत्वा नत्वा वचनमब्रवीत् ॥

पितामह सुराध्यक्ष दैत्यो महिषसंज्ञकः ।

ग्रहीतुकामः स्वर्गं मे बलोद्योगं करोत्यलम् ॥

अन्ये च दानवाः सर्वे तत्सैन्यं समुपस्थिताः ।

योद्धुकामा महावीर्याः सर्वे युद्धविशारदाः ॥

तेनाहं भीतभीतोऽस्मि त्वत्सकाशमिहागतः ।

सर्वज्ञोऽसि महाप्राज्ञ साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥

ब्रह्मोवाच

गच्छामः सर्व एवाद्य कैलासं त्वरिता वयम् ।

शङ्करं पुरतः कृत्वा विष्णुं च बलिनां वरम् ॥

ततो युद्धं प्रकर्तव्यं सर्वैः सुरगणैः सह ।

मिलित्वा मन्त्रमाधाय देशं कालं विचिन्त्य च ॥

बलाबलमविज्ञाय विवेकमपहाय च ।

साहसं तु प्रकुर्वाणो नरः पतनमृच्छति ॥

भविष्यमें आपको प्राप्त होनेवाले सुख या १० दुःखके विषयमें मुझे कोई भी ज्ञान नहीं है; क्योंकि हे वासव! आप यह बात भलीभाँति जानते हैं कि पूर्व समयमें अपनी भार्याके हरणके अवसरपर मुझे बहुत ही कष्ट उठाना पड़ा था ॥१० ॥

११ हे शत्रुनिषूदन! चन्द्रमाने मेरी पत्नीका हरण कर लिया था, जिसके फलस्वरूप अपने आश्रम में । रहते हुए मुझे सभी सुखोंका विनाश करनेवाला महान् १२ कष्ट झेलना पड़ा ॥११ ॥

हे सुराधिप! मैं सभी लोकोंमें परम बुद्धिमान्के रूपमें विश्रुत हूँ; किंतु जब मेरी भार्याका बलपूर्वक १३ हरण कर लिया गया था तो उस समय मेरी बुद्धि कहाँ चली गयी थी? ॥१२ ॥

अतएव हे सुराधिप! बुद्धिमान् लोगोंको सदा यत्नपरायण होना चाहिये । कार्यकी सिद्धि तो १४ निश्चितरूपसे सदा दैवके ही अधीन रहती है ॥ १३ ॥

व्यासजी बोले – गुरु बृहस्पतिका यह सत्य तथा अर्थयुक्त वचन सुनकर इन्द्र ब्रह्माजीकी शरणमें जाकर उन्हें प्रणाम करके बोले - ॥ १४ ॥

१५ हे पितामह! हे देवाध्यक्ष! इस समय महिषासुर नामक दैत्य मेरे स्वर्गलोकपर अपना अधिकार स्थापित करनेकी कामनासे सैन्यबलकी तैयारी कर रहा है ॥ १५ ॥

१६ अन्य दानव भी उसकी सेनामें सम्मिलित हो रहे हैं । वे सब - के - सब सदा युद्धके लिये आतुर रहनेवाले, महान् पराक्रमी तथा युद्धकलामें अत्यन्त प्रवीण हैं ॥ १६ ॥

१७ उस दानवसे भयभीत होकर मैं आपकी शरण में यहाँ आया हूँ । हे महाप्राज्ञ! आप तो सर्ववेत्ता हैं तथा मेरी सहायता करनेमें पूर्ण समर्थ हैं ॥ १७ ॥

ब्रह्माजी बोले- हमलोग इसी समय शीघ्रतापूर्वक कैलास चलें और वहाँसे शंकरजीको आगे करके १८ बलवानोंमें श्रेष्ठ विष्णुभगवान्‌ के पास चलें । तत्पश्चात् सभी देवगणोंके साथ परस्पर मिलकर देश - कालके सम्बन्धमें भलीभाँति विचार करके एक समुचित १ ९ निर्णय लेकर ही युद्ध करना चाहिये । अपनी शक्ति तथा निर्बलताका सम्यक् ज्ञान किये बिना विवेकका त्याग करके दुःसाहसपूर्ण कार्य करनेवाला व्यक्ति २० । पतनको प्राप्त होता है ॥ १८–२० ॥

पृष्ठ 562

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 562 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ५ ] पञ्चम व्यास उवाच

तन्निशम्य सहस्राक्षः कैलासं निर्जगाम ह ।

ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा लोकपालसमन्वितः ॥ २१ ।

तुष्टाव शङ्करं गत्वा वेदमन्त्रैर्महेश्वरम् ।

प्रसन्नं पुरतः कृत्वा ययौ विष्णुपुरं प्रति ॥ २२

स्तुत्वा तं देवदेवेशं कार्यं प्रोवाच चात्मनः ।

महिषात्तद्भयं चोग्रं वरदानमदोद्धतात् ॥ २३

तदाकर्ण्य भयं तस्य विष्णुर्देवानुवाच ह ।

करिष्यामो वयं युद्धं हनिष्यामस्तु दुर्जयम् ॥ २४

व्यास उवाच

इति ते निश्चयं कृत्वा ब्रह्मविष्णुहरीश्वराः ।

स्वानि स्वानि समारुह्य वाहनानि ययुः सुराः ॥ २५

ब्रह्मा हंससमारूढो विष्णुर्गरुडवाहनः ।

शङ्करो वृषभारूढो वृत्रहा गजसंस्थितः ॥ २६

मयूरवाहनः स्कन्दो यमो महिषवाहनः ।

कृत्वा सैन्यसमायोगं यावत्ते निर्ययुः सुराः ॥ २७

तावद्दैत्यबलं प्राप्तं दृप्तं महिषपालितम् ।

तत्राभूत्तुमुलं युद्धं देवदानवसैन्ययोः ॥ २८

बाणैः खड्गैस्तथा प्रासैर्मुसलैश्च परश्वधैः ।

गदाभिः पट्टिशैः शूलैश्चक्रैश्च शक्तितोमरैः ॥ २ ९

मुद्गरैर्भिन्दिपालैश्च हलैश्चैवातिदारुणैः ।

अन्यैश्च विविधैरस्त्रैर्निजघ्नुस्ते परस्परम् ॥ ३०

सेनानीश्चिक्षुरस्तस्य गजारूढो महाबलः ।

मघवन्तं पञ्चभिस्तैः सायकैः समताडयत् ॥ ३१

तुराषाडपि तांश्छित्त्वा बाणैर्बाणांस्त्वरान्वितः ।

हृदये चार्धचन्द्रेण ताडयामास तं कृती ॥ ३२

बाणाहतस्तु सेनानीः प्राप मूर्च्छा गजोपरि ।

करिणं वज्रघातेन स जघान करे ततः ॥ ३३

स्कन्ध ५५३ व्यासजी बोले- यह सुनकर इन्द्र ब्रह्माजीको आगे करके समस्त लोकपालोंके साथ कैलासकी ओर चल पड़े ॥ २१ ॥

कैलास पहुँचकर इन्द्रने वेदमन्त्रोंके द्वारा शिवजीकी स्तुति की । तत्पश्चात् [ स्तुतिगानसे ] अत्यन्त प्रसन्नताको प्राप्त भगवान् शंकरको आगे करके वे विष्णुलोक गये ॥ २२ ॥

उन देवाधिदेव भगवान् विष्णुकी स्तुति करके | उन्होंने वहाँ अपने आनेका उद्देश्य बताया तथा वरदान पानेके कारण गर्वोन्मत्त महिषासुरसे उत्पन्न उग्र भयके बारेमें उनसे कहा ॥ २३ ॥

उनके भयको सुनकर भगवान् विष्णुने देवताओंसे कहा कि हम देवगण युद्ध करेंगे और उस दुर्जयका वध कर डालेंगे ॥ २४ ॥

व्यासजी बोले- ऐसा निश्चय करके ब्रह्मा, विष्णु, महेश तथा इन्द्र आदि देवता अपने - अपने वाहनोंपर चढ़कर चल पड़े ॥ २५ ॥

ब्रह्माजी हंसपर चढ़े, विष्णुभगवान्ने गरुडको अपना वाहन बनाया, शंकरजी वृषभपर सवार हुए, इन्द्र ऐरावत हाथीपर बैठे, स्वामी कार्तिकेय मोरपर चढ़े और यमराज महिषपर आरूढ़ हुए । इस प्रकार अपनी सैन्य तैयारी करके देवता लोग ज्यों ही आगे बढ़े, तभी उन्हें महिषासुरके द्वारा पालित मदोन्मत्त दानवी - सेना सामने मिल गयी । इसके बाद वहींपर देवताओं तथा दानवोंकी सेनामें भयंकर युद्ध आरम्भ हो गया ॥ २६ - २८ ॥ वे एक - दूसरेपर बाण, तलवार, भाला, मूसल, परशु, गदा, पट्टिश, शूल, चक्र, शक्ति, तोमर, मुद्गर, भिन्दिपाल, हल तथा अन्य अति भयंकर शस्त्रोंसे प्रहार करने लगे ॥ २ ९ -३० ॥ महिषासुरके सेनापति महाबली चिक्षुरने हाथीपर चढ़कर इन्द्रपर पाँच बाणोंसे प्रहार किया ॥३१ ॥

युद्धकुशल इन्द्रने भी तत्काल अपने बाणोंसे उसके बाणोंको काटकर अपने अर्धचन्द्र नामक बाणसे उसके हृदय - स्थलपर आघात किया ॥३२ ॥

उस बाणसे आहत होकर सेनानायक चिक्षुर हाथीपर बैठे - बैठे ही मूच्छित हो गया । इसके बाद । इन्द्रने हाथीकी सूँड़पर वज्रसे प्रहार किया ॥३३ ॥

पृष्ठ 563

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 563 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५४ तद्वज्राभिहतो नागो भग्नः सैन्यं जगाम ह दृष्ट्वा तं दैत्यराट् क्रुद्धो बिडालाख्यमथाब्रवीत्

गच्छ वीर महाबाहो जहीन्द्रं मदगर्वितम् ।

वरुणादीन्परान्देवान्हत्वागच्छ ममान्तिकम् ॥

व्यास उवाच

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य बिडालाख्यो महाबलः ।

आरुह्य वारणं मत्तं जगाम त्रिदशाधिपम् ॥

वासवस्तं समायान्तं दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः ।

जघान विशिखैस्तीक्ष्णैराशीविषसमप्रभैः ॥

स तु छित्त्वा शरांस्तूर्णं स्वशरैश्चापनिःसृतैः ।

पञ्चाशद्भिर्जघानाशु वासवञ्च शिलीमुखैः ॥

तथेन्द्रोऽपि च तान्बाणांश्छित्त्वा कोपसमन्वितः ।

जघान विशिखैस्तीक्ष्णैराशीविषसमप्रभैः ॥

स तु छित्त्वा शरांस्तूर्णं स्वशरैश्चापनिःसृतैः ।

गदया ताडयामास गजं तस्य करोपरि ॥

स्वकरे निहतो नागश्चकारार्तस्वरं मुहुः ।

परिवृत्य जघानाशु दैत्यसैन्यं भयातुरम् ॥

दानवस्तु गजं वीक्ष्य परावृत्य गतं रणात् ।

समाविश्य रथे रम्ये जगामाशु सुरान् रणे ॥

तुराषाडपि तं वीक्ष्य रथस्थं पुनरागतम् ।

अहनद्विशिखैस्तीक्ष्णैराशीविषसमप्रभैः ॥

सोऽपि क्रुद्धश्चकारोग्रां बाणवृष्टिं महाबलः बभूव तुमुलं युद्धं तयोस्तत्र जयैषिणोः ॥ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ५ । उस वज्रके आघातसे हाथीकी सूँड़ कट गयी ॥ ३४ । और वह सेनाके बीच भाग खड़ा हुआ । उसे देखकर दानवराज महिषासुर कुपित हो गया और उसने बिडाल नामक दानवसे कहा - हे महाबाहो! हे वीर! तुम जाओ और बलके अभिमानमें चूर इन्द्रको मार ३५ डालो, साथ ही वरुण आदि अन्य देवताओंका भी वध करके शीघ्र ही मेरे पास लौट आओ ॥ ३४-३५ ॥ व्यासजी बोले – उसकी बात सुनकर वह महाबली बिडाल एक मतवाले हाथीपर सवार होकर ३६ युद्धके लिये इन्द्रकी ओर चल पड़ा ॥३६ ॥

उसे अपनी ओर आते देखकर इन्द्रने कुपित होकर विषधर सर्पतुल्य तीक्ष्ण बाणोंसे बिडालपर प्रहार किया ॥ ३७ ॥

३७ उस बिडालने शीघ्र ही अपने धनुषसे छूटे हुए बाणोंसे इन्द्रके बाण काटकर पुनः तत्काल अपने पचास बाणोंसे इन्द्रपर आघात किया ॥ ३८ ॥

३८ तब इन्द्रने भी क्रुद्ध होकर उसके उन बाणोंको काटकर अपने सर्पतुल्य तीक्ष्ण बाणोंसे उसपर प्रहार किया ॥ ३ ९ ॥ ३ ९ अपने धनुषसे छूटे हुए बाणोंसे उसके बाणोंको काटकर इन्द्रने अपनी गदासे उसके हाथीकी सूँड़पर प्रहार किया ॥ ४० ॥

४० अपनी सूँड़पर गदाके आघातसे वह हाथी बार-बार आर्तनाद करने लगा और पीछे घूमकर भागता हुआ वह दैत्य - सेनाको ही कुचलने लगा, जिससे दानवोंकी सेना भयाकुल हो उठी ॥ ४१ ॥

४१ तत्पश्चात् हाथीको युद्धभूमिसे भागा देखकर वह दानव बिडाल लौटकर चला गया और पुनः एक सुन्दर रथपर सवार होकर देवताओंके समक्ष रणमें ४२ उपस्थित हो गया ॥ ४२ ॥

इन्द्रने बिडालको रथपर सवार होकर पुनः समरांगणमें आया हुआ देखकर अपने सर्पतुल्य तीक्ष्ण बाणोंसे उसपर आघात करना आरम्भ कर दिया ॥ ४३ ॥

४३ वह महाबली बिडाल भी अत्यन्त कुपित होकर भयंकर बाण - वृष्टि करने लगा । इस प्रकार । विजयके इच्छुक उन दोनोंके बीच भीषण युद्ध ४४ | होने लगा ॥ ४४ ॥

पृष्ठ 564

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 564 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ५ ] पञ्चम स्कन्ध ५५५

इन्द्रस्तु बलिनं दृष्ट्वा कोपेनाकुलितेन्द्रियः ।

जयन्तमग्रतः कृत्वा युयुधे तेन संयुतः ॥ ४५

जयन्तस्तु शितैर्बाणैस्तं जघान स्तनान्तरे ।

पञ्चभिः प्रबलाकृष्टैरसुरं मदगर्वितम् ॥ ४६

स बाणाभिहतस्तावन्निपपात रथोपरि ।

अतिवाह्य रथं सूतो निर्जगाम रणाजिरात् ॥ ४७

तस्मिन्विनिर्गते दैत्ये बिडालाख्येऽथ मूर्च्छिते ।

जयशब्दो महानासीद्दुन्दुभीनां च निःस्वनः ॥ ४८

सुराः प्रमुदिताः सर्वे तुष्टुवुस्तं शचीपतिम् ।

जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ ४ ९

चुकोप महिषः श्रुत्वा जयशब्दं सुरैः कृतम् ।

प्रेषयामास तत्रैव ताम्रं परमदापहम् ॥५०

ताम्रस्तु बहुभिः सार्धं समागम्य रणाजिरे ।

शरवृष्टिं चकाराशु तडित्वानिव सागरे ॥ ५१

वरुणः पाशमुद्यम्य जगाम त्वरितस्तदा ।

यमश्च महिषारूढो दण्डमादाय निर्ययौ ॥ ५२

तत्र युद्धमभूद् घोरं देवदानवयोर्मिथः ।

बाणैः खड्गैश्च मुसलैः शक्तिभिश्च परश्वधैः ॥ ५३

दण्डेन निहतस्ताम्रो यमहस्तोद्यतेन च ।

न चचाल महाबाहुः संग्रामाङ्गणतस्तदा ॥ ५४

चापमाकृष्य वेगेन मुक्त्वा तीव्राञ्छिलीमुखान् । इन्द्रादीनहनत्तूर्णं ताम्रस्तस्मिन् रणाजिरे । ५५

तेऽपि देवाः शरैर्दिव्यैर्निशितैश्च शिलाशितैः ।

निजघ्नुर्दानवान्क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चुकुशुः ॥ ५६

क्रोधके प्रभावसे व्याकुल इन्द्रियोंवाले इन्द्रने बिडालको विशेष बलवान् देखकर जयन्तको अपना अग्रणी बना लिया और अब उसके साथ मिलकर वे युद्ध करने लगे ॥ ४५ ॥

जयन्तने धनुषपर चढ़ाकर प्रबलतापूर्वक खींचे गये पाँच तीक्ष्ण बाणोंसे मदोन्मत्त उस दानव बिडालके वक्षःस्थलपर आघात किया ॥ ४६ ॥

उन बाणोंके आघातसे मूर्च्छित होकर बिडाल रथपर गिर पड़ा, तब उसका सारथि तत्काल रथ लेकर रण- - भूमिसे बाहर निकल गया ॥४७ ॥

उस बिडालके मूर्च्छित होकर युद्धभूमिसे बाहर चले जानेपर देवसेनामें महान् विजय घोष तथा दुन्दुभियोंकी ध्वनि होने लगी ॥ ४८ ॥

सभी देवता प्रसन्न होकर इन्द्रकी स्तुति करने लगे, गन्धर्व गाने लगे तथा अप्सराएँ नाचने लगीं ॥ ४ ९ ॥ तत्पश्चात् देवताओंके द्वारा किये गये उस विजय घोषको सुनकर महिषासुर कुपित हो उठा । उसने शत्रुओंके अभिमानको चूर - चूर कर देनेवाले ताम्र नामक दानवको युद्धक्षेत्रमें भेजा ॥ ५० ॥

ताम्र बहुत - से सैनिकोंके साथ समरांगणमें आकर | इस प्रकार वेगपूर्वक बाणोंकी वर्षा करने लगा मानो मेघ समुद्रमें जल बरसा रहा हो ॥ ५१ ॥

उस समय वरुणदेव पाश लेकर तथा यमराज हाथमें दण्ड धारण करके महिषपर चढ़कर [ युद्धभूमिमें ] शीघ्र ही पहुँच गये ॥ ५२ ॥

अब देवताओं तथा दानवोंमें परस्पर बाणों, तलवारों, मुसलों, बछियों तथा फरसोंसे भीषण संग्राम होने लगा ॥५३ ॥

यमराजके द्वारा अपने हाथसे फेंके गये दण्डसे ताम्र आहत हो गया, किंतु वह महाबाहु ताम्र समरांगणसे हिलातक नहीं ॥५४ ॥

ताम्र उस संग्रामभूमिमें वेगपूर्वक धनुषको खींच-खींचकर अति तीक्ष्ण बाण छोड़कर इन्द्र आदि । देवताओंपर शीघ्रता से प्रहार करने लगा ॥५५ ॥

वे देवता कुपित होकर पत्थरपर घिसकर नुकीले बनाये गये तीक्ष्ण दिव्य बाणोंसे दानवोंको मारने लगे । और ' ठहरो - ठहरो ' कहकर चिल्लाने लगे ॥ ५६ ॥

पृष्ठ 565

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 565 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५६ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ०६ निहतस्तैः सुरैर्दैत्यो मूर्च्छामाप रणाङ्गणे । उन देवताओंके प्रहारसे घायल होकर दैत्य ताम्र युद्धभूमिमें मूर्च्छित हो गया । तब भयाक्रान्त दैत्यसेनामें

हाहाकारो महानासीद्दैत्यसैन्ये भयातुरे ॥ ५७ । महान् हाहाकार मच गया ॥५७ ॥

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे दैत्यसैन्यपराजयो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

अथ षष्ठोऽध्यायः भगवान् विष्णु और शिवके साथ महिषासुरका भयानक युद्ध व्यास उवाच

ताम्रेऽथ मूर्च्छिते दैत्ये महिषः क्रोधसंयुतः ।

समुद्यम्य गदां गुर्वीं देवानुपजगाम ह ॥

तिष्ठन्त्वद्य सुराः सर्वे हन्म्यहं गदया किल ।

सर्वे बलिभुजः कामं बलहीनाः सदैव हि ॥

इत्युक्त्वासौ गजारूढं सम्प्राप्य मदगर्वितः ।

जघान गदया तूर्णं बाहुमूले महाभुजः ॥

सोऽपि वज्रेण घोरेण चिच्छेदाशु गदाञ्च ताम् ।

प्रहर्तुकामस्त्वरितो जगाम महिषं प्रति ॥

हयारिरपि कोपेन खड्गमादाय सुप्रभम् ।

ययाविन्द्रं महावीर्यं प्रहरिष्यन्निवान्तिकम् ॥

बभूव च तयोर्युद्धं सर्वलोकभयावहम् ।

आयुधैर्विविधैस्तत्र मुनिविस्मयकारकम् ॥

चकाराशु तदा दैत्यो मायां मोहकरीं किल ।

शाम्बरीं सर्वलोकघ्नीं मुनीनामपि मोहिनीम् ॥

कोटिशो महिषास्तत्र तद्रूपास्तत्पराक्रमाः ।

ददृशुः सायुधाः सर्वे निघ्नन्तो देववाहिनीम् ॥

व्यासजी बोले- इस प्रकार दानव ताम्रके मूच्छित हो जानेपर महिषासुर कुपित हो गया और १ एक विशाल गदा लेकर देवताओंके समक्ष जा डटा ॥ १ ॥

हे देवताओ! तुम सब ठहरो; मैं अभी अपनी गदासे तुम सभीको मार डालूँगा । बलिभाग २ ( हविष्य ) खानेवाले तुम सब तो सदासे बलहीन रहे हो - ऐसा कहकर अभिमानके मदमें चूर वह महाबाहु महिषासुर हाथीपर बैठे हुए इन्द्रके पास ३ पहुँचकर उसने उनके बाहुमूलपर अपनी गदासे तीव्र आघात किया ॥ २-३ ॥ इन्द्रने अपने भयंकर वज्रसे उस गदाको तुरंत काट दिया और वे महिषासुरको मारनेकी इच्छासे ४ बड़ी शीघ्रतापूर्वक उसकी ओर बढ़े ॥४ ॥

तत्पश्चात् वह महिषासुर भी कुपित होकर अपने हाथमें चमचमाती हुई तलवार लेकर प्रहार ५ करते हुए महाबली इन्द्रके सामने पहुँच गया ॥ ५ ॥

तब उन दोनोंमें नानाविध आयुधोंके द्वारा समस्त प्राणियोंको भयभीत कर देनेवाला तथा मुनिजनोंको भी विस्मित कर देनेवाला भीषण युद्ध छिड़ गया ॥ ६ ॥

६ तत्पश्चात् दैत्य महिषासुरने सम्पूर्ण जगत्को नष्ट कर देनेवाली तथा मुनियोंको भी मोहित कर देनेवाली मोहकारिणी शाम्बरी मायाका तत्काल प्रयोग किया ॥ ७ ॥

७ उस मायाके प्रभावसे महिषासुरके ही रूपवाले तथा उसीके समान पराक्रमी करोड़ों महिषासुर अनेक प्रकारके आयुध लेकर देवसेनाका संहार करते ८ । हुए दिखायी पड़े ॥ ८ ॥

पृष्ठ 566

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 566 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ६ ] पञ्चमं

मघवा विस्मितस्तत्र दृष्ट्वा तां दैत्यनिर्मिताम् ।

बभूवातिभयोद्विग्नो मायां मोहकरीं किल ॥

वरुणोऽपि सुसन्त्रस्तस्तथैव धननायकः ।

यमो हुताशनः सूर्यः शीतरश्मिर्भयातुरः ॥ १०

पलायनपराः सर्वे बभूवुर्मोहिताः सुराः ।

ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्मरणं चक्रुरुद्यताः ॥ ११

तत्राजग्मुश्च काजेशाः स्मृतमात्राः सुरोत्तमाः ।

हंसतार्क्ष्यवृषारूढास्त्रातुकामा वरायुधाः ॥ १२

शौरिस्तां मोहिनीं दृष्ट्वा सुदर्शनमथोज्ज्वलम् ।

मुमोच तत्तेजसैव माया सा विलयं गता ॥ १३

वीक्ष्य तान्महिषस्तत्र सृष्टिस्थित्यन्तकारिणः ।

योद्धुकामः समादाय परिघं समुपाद्रवत् ॥ १४

महिषाख्यो महावीरः सेनानीश्चिक्षुरस्तथा ।

उग्रास्यश्चोग्रवीर्यश्च दुद्रुवुर्युद्धकामुकाः ॥ १५

असिलोमात्रिनेत्रश्च बाष्कलोऽन्धक एव च ।

एते चान्ये च बहवो युद्धकामा विनिर्ययुः ॥ १६

सन्नद्धा धृतचापास्ते रथारूढा मदोद्धताः ।

परिवव्रुः सुरान्सर्वान्वृका इव सुवत्सकान् ॥ १७

बाणवृष्टिं ततश्चक्रुर्दानवा मदगर्विताः ।

सुराश्चापि तथा चक्रुः परस्परजिघांसवः ॥ १८

अन्धको हरिमासाद्य पञ्चबाणाञ्छिलाशितान् ।

मुमोच विषसन्दिग्धान्कर्णाकृष्टान्महाबलान् ॥ १ ९

वासुदेवोऽप्यसंप्राप्तान्विशिखानाशुगैस्तदा ।

चिच्छेद तान्पुनः पञ्च मुमोच रिपुनाशनः ॥ २०

स्कन्ध ५५७ तब दैत्य महिषासुरद्वारा उत्पन्न की गयी उस मोहकरी मायाको देखकर इन्द्र विस्मयमें पड़ गये तथा भयसे बहुत व्याकुल हो उठे ॥ ९ ॥

वरुण, कुबेर, यम, अग्नि, सूर्य तथा चन्द्रमा भी भयभीत हो गये और सभीके मनमें त्रास छा गया । सभी देवगण माया- विमोहित होकर भाग खड़े हुए और वे सावधान होकर ब्रह्मा, विष्णु तथा शिवका स्मरण करने लगे ॥ १०-११ ॥ स्मरण करते ही उनकी रक्षाकी कामनासे श्रेष्ठ आयुध धारण करके सुरश्रेष्ठ ब्रह्मा, विष्णु तथा महेश अपने - अपने वाहन हंस, गरुड तथा वृषभपर आरूढ होकर वहाँ आ गये ॥१२ ॥

मोहकारिणी उस आसुरी मायाको देखकर भगवान् विष्णुने अपना तेजोमय सुदर्शन चक्र चला दिया, जिसके प्रचण्ड तेजसे वह माया समाप्त हो गयी ॥ १३ ॥

तदनन्तर सृष्टि, पालन तथा संहार करनेवाले उन देवताओंको देखकर उनसे युद्ध करनेकी इच्छासे वह महिषासुर परिघ लेकर उनकी ओर दौड़ा ॥ १४ ॥

इसके बाद महावीर महिषासुर, सेनाध्यक्ष चिक्षुर, उग्रास्य, उग्रवीर्य, असिलोमा, त्रिनेत्र, बाष्कल तथा अन्धक - ये दानव एवं इनके अतिरिक्त अन्य बहुत - से दानव युद्धकी अभिलाषासे निकल पड़े ॥ १५-१६ ॥ उन कवचधारी, धनुष धारण करनेवाले, रथारूढ तथा मदोन्मत्त दानवोंने सभी देवताओंको उसी प्रकार घेर लिया, जिस प्रकार भेड़िये अत्यन्त कोमल बछड़ोंको घेर लेते हैं ॥१७ ॥

तदनन्तर एक - दूसरेको मार डालनेकी इच्छावाले वे मदोन्मत्त दानव तथा देवता बाण - वृष्टि करने लगे ॥ १८ ॥

इसी बीच अन्धकासुरने भगवान् विष्णुके समक्ष पहुँचकर सानपर चढ़ाये गये, विषमें दग्ध किये गये तथा कानतक खींचे गये अत्यन्त शक्तिशाली पाँच बाण छोड़े ॥१ ९ ॥ शत्रुदमन भगवान् विष्णुने भी बड़ी तत्परताके साथ अपने तीव्रगामी बाणोंसे अन्धकासुरके उन बाणोंको दूरसे ही काट डाला और फिर उसके ऊपर । पाँच बाण छोड़े ॥ २० ॥

पृष्ठ 567

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 567 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५८ तयोः परस्परं युद्धं बभूव हरिदैत्ययोः बाणासिचक्रमुसलैर्गदाशक्तिपरश्वधैः महेशान्धकयोर्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् पञ्चाशद्दिनपर्यन्तं बभूव च परस्परम् इन्द्रबाष्कलयोस्तद्वन्महिषासुररुद्रयोः यमत्रिनेत्रयोस्तद्वन्महाहनुधनेशयोः श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ६ । इस प्रकार विष्णु तथा अन्धकासुर - उन दोनों ॥ २१ बाण, तलवार, चक्र, मूसल, गदा, बर्धी तथा फरसोंमें भीषण युद्ध होने लगा ॥२१ ॥

। इसी प्रकार महेश्वर तथा अन्धकासुरके बीच ॥ २२ भीषण रोमांचकारी युद्ध निरन्तर पचास दिनोंतक होता रहा ॥२२ ॥

उसी तरह इन्द्र तथा बाष्कल, महिषासुर तथा ॥ २३ भगवान् रुद्र, यमराज तथा त्रिनेत्र, महाहनु तथा कुबेर एवं असिलोमा तथा वरुणके बीच महाभीषण असिलोमवरुणयोर्युद्धं परमदारुणम् । युद्ध हुआ । इसी बीच अन्धकासुरने अपनी गदासे गरुडं गदया दैत्यो जघान हरिवाहनम् स गदापातखिन्नाङ्गो निःश्वसन्नवतिष्ठत शौरिस्तं दक्षिणेनाशु हस्तेन परिसान्त्वयन् ॥ स्थिरं चकार देवेशो वैनतेयं महाबलम् समाकृष्य धनुः शार्ङ्गं मुमोच विशिखान्बहून् ॥ अन्धकोपरि कोपेन हन्तुकामो जनार्दनः दानवोऽपि च तान्बाणांश्चिच्छेद स्वशरैः शितैः

पञ्चाशद्भिर्हरिं कोपाज्जघान च शिलाशितैः ।

वासुदेवोऽपि तांस्तूर्णं वञ्चयित्वा शरोत्तमान् ॥

चक्रं मुमोच वेगेन सहस्त्रारं सुदर्शनम् ।

त्यक्तं सुदर्शनं दूरात्स्वचक्रेण न्यवारयत् ॥

ननाद च महाराज देवान्सम्मोहयन्निव ।

दृष्ट्वा तु विफलं जातं चक्रं देवस्य शार्ङ्गिणः ॥

जग्मुः शोकं सुराः सर्वे जहर्षुर्दानवास्तथा ।

वासुदेवोऽपि तरसा दृष्ट्वा देवाञ्छुचावृतान् ॥

गदां कौमोदकीं धृत्वा दानवं समुपाद्रवत् ।

तं जघानातिवेगेन मूर्ध्नि मायाविनं हरिः ॥

स गदाभिहतो भूमौ निपपातातिमूर्च्छितः । ॥ २४ भगवान् विष्णुके वाहन गरुडपर प्रहार किया । गदाके प्रहारसे घायल अंगोंवाले गरुड लम्बी साँस खींचते । हुए स्थित हो गये । तत्पश्चात् देवाधिदेव विष्णुने अपने दाहिने हाथ से सहलाकर महाबली गरुडको २५ सान्त्वना प्रदान करते हुए उन्हें स्वस्थचित्त किया ॥ तब भगवान् विष्णुने अन्धकका संहार करनेके २६ विचारसे अपना शार्ङ्गधनुष खींचकर उसके ऊपर बहुत - से बाण छोड़े ॥ २३ – २६३ ॥ । दानव अन्धकने अपने तीक्ष्ण बाणोंसे उन बाणोंको काट डाला और इसके बाद सानपर चढ़ाकर ॥ २७ तेज बनाये गये पचास बाण भगवान् विष्णुके ऊपर कुपित होकर एक ही साथ छोड़े । भगवान् विष्णुने भी उन उत्तम बाणोंको तत्क्षण निष्फल करके अपना २८ हजार अरोंवाला सुदर्शन चक्र अन्धकासुरके ऊपर वेगपूर्वक चलाया । तब अन्धकासुरने भगवान् विष्णुद्वारा छोड़े गये सुदर्शन चक्रको अपने चक्रसे काफी दूरसे २ ९ ही विफल कर दिया । हे महाराज [ जनमेजय ]! इसके बाद देवताओंको सम्मोहित करते हुए उसने भीषण गर्जना की ॥ २७–२९ ३ ॥ ३० तत्पश्चात् शार्ङ्गधनुष धारण करनेवाले भगवान् विष्णुके सुदर्शन चक्रको विफल हुआ देखकर सभी देवता शोकाकुल हो उठे तथा दानवगण हर्षित हो ३१ । गये । तब भगवान् विष्णु भी देवताओंको चिन्तामग्न देखकर अपनी कौमोदकी गदा लेकर दानव अन्धकपर झपट पड़े । श्रीहरिने बड़े वेगसे उस मायावीके मस्तकपर ३२ गदासे प्रहार किया । वह दैत्य गदाके प्रहारसे पूर्णरूपसे मूच्छित होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ३० – ३२३ ॥

पृष्ठ 568

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 568 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ६ ] पञ्चम तं तथा पतितं वीक्ष्य हयारिरतिकोपनः ॥ ३३

आजगाम रमानाथं त्रासयन्नतिगर्जितैः ।

वासुदेवोऽपि तं दृष्ट्वा समायान्तं क्रुधान्वितम् ॥ ३४

चापज्यानिनदं चोग्रं चकार नन्दयन्सुरान् ।

शरवृष्टिं चकाराशु भगवान्महिषोपरि ॥ ३५

सोऽपि चिच्छेद बाणौघैस्ताञ्छरान्नगगनेरितान् ।

तयोर्युद्धमभूद्राजन् परस्परभयावहम् ॥ ३६

गदया ताडयामास केशवो मस्तकोपरि ।

स गदाभिहतो मूर्ध्नि पपातोर्व्यां सुमूर्च्छितः ॥ ३७

हाहाकारो महानासीत्सैन्ये तस्य सुदारुणः ।

स विहाय व्यथां दैत्यो मुहूर्तादुत्थितः पुनः ॥ ३८

गृहीत्वा परिघं शीर्षे जघान मधुसूदनम् ।

परिघेणाहतस्तेन मूर्च्छामाप जनार्दनः ॥ ३ ९

मूर्च्छितं तमुवाहाशु जगाम गरुडो रणात् ।

परावृत्ते जगन्नाथे देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥ ४०

भयं प्रापुः सुदुःखार्ताश्चुक्रुशुश्च रणाजिरे ।

क्रन्दमानान्सुरान्वीक्ष्य शङ्करः शूलभृत्तदा ॥ ४१

महिषं तरसाभ्येत्य प्राहरद्रोषसंयुतः ।

सोऽपि शक्तिं मुमोचाथ शङ्करस्योरसि स्फुटम् ॥ ४२

जगर्ज स च दुष्टात्मा वञ्चयित्वा त्रिशूलकम् ।

शङ्करोऽपि तदा पीडां न प्रापोरसि ताडितः ॥ ४३

तं जघान त्रिशूलेन कोपादरुणलोचनः । स्कन्ध ५५ ९ उसे इस प्रकार गिरा हुआ देखकर महिषासुर अत्यन्त क्रोधित हो उठा और अपनी घोर गर्जनासे भयभीत करता हुआ भगवान् विष्णुके सामने आ गया । भगवान् विष्णुने भी उस महिषासुरको कुपित होकर अपने समक्ष आया देखकर देवताओंको आनन्दित करते हुए अपने धनुषकी प्रत्यंचासे भयानक टंकार उत्पन्न की । तत्पश्चात् भगवान् विष्णु महिषासुरके ऊपर शीघ्रतापूर्वक बाणोंकी बौछार करने लगे । उसने भी अपने बाणसमूहों से उन आते हुए बाणोंको आकाशमें ही काट डाला । हे राजन्! इस प्रकार उन दोनोंमें परस्पर अति भीषण युद्ध हुआ ॥ ३३–३६ ॥ भगवान् विष्णुने गदासे महिषासुर के मस्तकपर प्रहार किया । मस्तकपर उस गदाके आघातसे मूच्छित होकर वह पृथ्वीपर गिर पड़ा । [ यह देखकर ] उसकी सेनामें अति भीषण हाहाकार मच गया । कुछ ही क्षणोंमें अपनी वेदनाको भूलकर वह दैत्य फिर उठकर खड़ा हो गया । उसने तत्काल एक परिघ लेकर मधुसूदन श्रीविष्णुके सिरपर प्रहार किया । उस परिघके प्रहारसे आहत होकर भगवान् विष्णु मूर्च्छाको प्राप्त हो गये । तब गरुड मूर्च्छाको प्राप्त उन भगवान् विष्णुको युद्धस्थलसे लेकर बाहर चले गये । इस प्रकार जगत्पति विष्णुके समरांगणसे लौट जानेपर इन्द्र आदि प्रधान देवता भयभीत हो गये और दुःखसे पीड़ित होकर युद्धभूमिमें चीखने-चिल्लाने लगे ॥ ३७–४०३ ॥ तत्पश्चात् शूलधारी भगवान् शंकरने देवताओंको इस प्रकार करुण क्रन्दन करते हुए देखकर अत्यन्त क्रोधके साथ महिषासुरके पास द्रुतगति से पहुँचकर उसपर भीषण प्रहार किया । उस महिषासुरने भी भगवान् शंकरके वक्षःस्थलपर अपनी शक्ति ( ब ) - से तेज प्रहार किया और उनके त्रिशूलप्रहारको विफल करके उस दुष्टात्माने बड़ी तेज गर्जना की । वक्षपर प्रहार होनेपर भी भगवान् शंकरको कोई पीड़ा नहीं हुई और क्रोधसे आँखें लाल करके उन्होंने उसपर अपने त्रिशूलसे प्रहार किया ॥ ४१-४३३ ॥

पृष्ठ 569

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 569 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५६० संलग्नं शङ्करं दृष्ट्वा महिषेण दुरात्मना ॥

आजमाम हरिस्तावत्त्यक्त्वा मूर्च्छा प्रहारजाम् ।

महिषस्तु तदा वीक्ष्य सम्प्राप्तौ हरिशङ्करौ ॥

युद्धकामौ महावीर्यौ चक्रशूलधरौ वरौ ।

कोपयुक्तो बभूवासौ दृष्ट्वा तौ समुपागतौ ॥

जगाम सम्मुखस्तावत्संग्रामार्थं महाभुजः ।

माहिषं वपुरास्थाय धुन्वन्पुच्छं समुत्कटम् ॥

चकार भैरवं नादं त्रासयन्नमरानपि ।

धुन्वञ्छृङ्गे महाकायो दारुणो जलदो यथा ॥

शृङ्गाभ्यां पर्वताञ्छृङ्गांश्चिक्षेप भृशमुत्कटान् ।

दृष्ट्वा तौ तु महावीर्यौ दानवं देवसत्तमौ ॥

चक्रतुर्बाणवृष्टिं च दानवोपरि दारुणाम् ।

कुर्वाणौ बाणवृष्टिं तौ दृष्ट्वा हरिहरौ हरिः ॥

चिक्षेप गिरिशृङ्गं तु पुच्छेनावृत्य दारुणम् ।

आपतन्तं गिरिं वीक्ष्य भगवान्सात्वतां पतिः ॥

विशिखैः शतधा चक्रे चक्रेणाशु जघान तम् ।

हरिचक्राहतः संख्ये मूर्च्छामाप स दैत्यराट् ॥

उत्तस्थौ च क्षणान्नूनं मानुषं वपुरास्थितः ।

गदापाणिर्महाघोरो दानवः पर्वतोपमः ॥

मेघनादं ननादोच्चैर्भीषयन्नमरानपि । श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ६ ४४ इसी बीच दुष्टात्मा महिषासुरके साथ भगवान् शंकरको इस प्रकार युद्धरत देखकर प्रहारजनित मूर्च्छाका त्याग करके वहाँ भगवान् विष्णु आ गये I । उस समय ४५ युद्धके लिये उत्सुक महापराक्रमी विष्णु तथा शिवको श्रेष्ठ सुदर्शन चक्र तथा त्रिशूल धारण करके लड़नेके लिये अपने समक्ष उपस्थित देखकर वह महाबली ४६ महिषासुर अत्यन्त कुपित हो उठा । तत्पश्चात् वह विशालबाहु दैत्य उन दोनों देवताओंको अपने समीप आया हुआ देखकर महिषका रूप धारण करके पूँछ ४७ हिलाता हुआ युद्ध करनेके लिये उनके समक्ष पहुँच गया । देवताओंको आतंकित करते हुए उस विशालकाय तथा भयावह महिषासुरने अपनी सींगें फटकारते हुए ४८ मेघकी भाँति भीषण गर्जना की तथा वह अपनी सींगोंसे पर्वतोंकी बड़ी - बड़ी चट्टानें उखाड़ - उखाड़कर फेंकने लगा ॥ ४४–४८३ ॥ ४ ९ उस दानवको देखकर महापराक्रमी देवश्रेष्ठ विष्णु तथा शंकर उसके ऊपर भीषण बाण- -वृष्टि करने लगे । भगवान् विष्णु तथा शिवको अपने ऊपर बाण - - त वृष्टि ५० करते हुए देखकर महिषासुरने अपनी पूँछमें एक भयानक पर्वतशिखर लपेटकर उनके ऊपर फेंका । उस पर्वत-५१ शिखरको आते देखकर भगवान् विष्णुने अपने बाणोंसे उसके सैकड़ों टुकड़े कर दिये और फिर सुदर्शन चक्रसे उसके ऊपर शीघ्रतासे प्रहार किया । भगवान् विष्णुके ५२ | चक्रसे आहत होकर वह दैत्यराज महिषासुर युद्धमें मूच्छित हो गया । किंतु थोड़ी ही देरमें वह मनुष्यका शरीर धारण करके उठ खड़ा हुआ । पर्वतके समान ५३ शरीरवाला वह महाभयानक दैत्य हाथमें गदा धारणकर देवताओंको भयभीत करता हुआ मेघके समान जोर-जोरसे गरजने लगा ॥ ४ ९ –५३३ ॥ तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुः पाञ्चजन्यं समुज्वलम् ॥५४ उस नादको सुनकर भगवान् विष्णुने तीव्रतर ध्वनि पूरयामास तरसा शब्दं कर्तुं खरस्वरम् । उत्पन्न करनेके लिये बड़ी तेजीसे अपना देदीप्यमान पांचजन्य नामक शंख बजाया । शंखकी उस ध्वनिसे तेन शब्देन शङ्खस्य भयत्रस्ताश्च दानवाः । समस्त दानव भयभीत हो गये और तपोधन ऋषिगण बभूवुर्मुदिता देवा ऋषयश्च तपोधनाः ॥ ५५ तथा देवता आनन्दमग्न हो गये ॥ ५४-५५ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे महिषासुरस्येन्द्रादिदेवैः सह युद्धवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

पृष्ठ 570

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 570 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ७ ] पञ्चम स्कन्ध ५६१ अथ सप्तमोऽध्यायः महिषासुरको अवध्य जानकर त्रिदेवोंका अपने - अपने लोक लौट जाना, देवताओंकी पराजय तथा महिषासुरका स्वर्गपर आधिपत्य, इन्द्रका ब्रह्मा और शिवजीके साथ विष्णुलोकके लिये प्रस्थान व्यास उवाच

असुरान्महिषो दृष्ट्वा विषण्णमनसस्तदा ।

त्यक्त्वा तन्माहिषं रूपं बभूव मृगराडसौ ॥

कृत्वा नादं महाघोरं विस्तार्य च महासटाम् । पपात सुरसेनायां त्रासयन्नखदर्शनैः

गरुडञ्च नखाघातैः कृत्वा रुधिरविप्लुतम् ।

जघान च भुजे विष्णुं नखाघातेन केसरी ॥

वासुदेवोऽपि तं दृष्ट्वा चक्रमुद्यम्य वेगवान् । हन्तुकामो हरिः काममवापाशु क्रुधान्वितः

यावद्धयरिपुं वेगाच्चक्रेणाभिजघान तम् ।

तावत्सोऽतिबलः शृङ्गी शृङ्गाभ्यां न्यहनद्धरिम् ॥

वासुदेवो विषाणाभ्यां ताडितोरसि विह्वलः ।

पलायनपरो वेगाज्जगाम भुवनं निजम् ॥

गतं दृष्ट्वा हरिं कामं शङ्करोऽपि भयान्वितः । अवध्यं तं परं मत्वा ययौ कैलासपर्वतम्

ब्रह्मापि च निजं धाम त्वरितः प्रययौ भयात् ।

मघवा वज्रमालम्ब्य तस्थावाजौ महाबलः ॥

वरुणः शक्तिमालम्ब्य धैर्यमालम्ब्य संस्थितः ।

यमो ऽपि दण्डमादाय यत्तः समरतत्परः ॥

ततो यक्षाधिपः कामं बभूव रणतत्परः ।

पावकः शक्तिमादाय तत्राभूद्युद्धमानसः ॥

नक्षत्राधिपतिः सूर्यः समवेतौ स्थितावुभौ ।

वीक्ष्य तं दानवश्रेष्ठं युद्धाय कृतनिश्चयौ ॥

व्यासजी बोले - [ हे महाराज जनमेजय! ] महिषासुरने समस्त दानवोंको खिन्नमनस्क देखकर १ महिषका वह रूप छोड़कर तत्काल सिंहका रूप धारण कर लिया ॥ १ ॥

तत्पश्चात् भयानक गर्जन करके गर्दनके बाल ॥ २ ( अयाल ) फैलाकर अपने तीक्ष्ण नख दिखाकर देवताओंको भयभीत करता हुआ वह देवसेनापर टूट पड़ा ॥ २ ॥

उसने गरुडके ऊपर अपने नाखूनोंसे आघात करके ३ उन्हें रक्तसे लथपथ कर दिया । पुनः सिंहरूपधारी उस दानवने विष्णुकी भुजापर अपने नखोंसे प्रहार किया ॥ ३ ॥

भगवान् विष्णुने उसे देखकर कुपित हो तत्काल ॥ ४ अपना सुदर्शन चक्र लेकर उस दैत्यको मार डालनेकी इच्छासे बड़े वेगसे उसपर चला दिया ॥ ४ ॥।

भगवान् विष्णुने उस महिषासुरपर ज्यों ही अपने ५ चक्रसे तेज प्रहार किया त्यों ही वह महान् शक्तिशाली महिषका रूप धारणकर भगवान् विष्णुको अपनी सींगोंसे मारने लगा ॥ ५ ॥

६ वक्षःस्थलपर सींगके आघातसे व्याकुल होकर भगवान् विष्णु बड़े वेग से भागकर अपने लोक चले गये । विष्णुको पलायित देखकर शंकरजी भी बहुत ॥ ७ भयभीत हो गये और उसे सर्वथा अवध्य मानकर कैलासपर्वतपर चले गये । ब्रह्माजी भी उसके डरसे तत्काल अपने लोक चले गये ॥ ६-७३ ॥ ८ महाबली इन्द्र वज्र धारण किये हुए समरांगणमें डटे रहे । वरुणदेव अपना पाशास्त्र लेकर धैर्यपूर्वक खड़े रहे । यमराज अपना दण्ड धारण किये युद्ध ९ करनेके लिये सावधान होकर खड़े थे । यक्षाधिपति कुबेर युद्ध करनेके लिये पूर्णरूपसे उद्यत थे और अग्निदेव बर्धी लेकर युद्ध करनेके विचारसे स्थित थे । १० नक्षत्रोंके नायक चन्द्रमा तथा भगवान् सूर्य - दोनों एक साथ युद्ध करनेके लिये खड़े हो गये और उस दानवश्रेष्ठ महिषासुरको देखकर उन्होंने युद्ध करनेका ११ | निश्चय कर लिया ॥ ८-११ ॥