देवी भागवत उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 11–20
देवी भागवत उत्तरार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 11–20
पृष्ठ 11
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१० श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १
विचिन्त्य हु चित्ते सृष्ट्यर्थं चतुराननः ।
न विस्तारं जगामाशु रचितापि महात्मना ॥
( ससर्ज मानसान्पुत्रान्सप्तसंख्यान्प्रजापतिः । )
मरीचिरङ्गिरात्रिश्च वसिष्ठः पुलहः क्रतुः ।
पुलस्त्यश्चेति विख्याताः सप्तैते मानसाः सुताः ॥
रुद्रो रोषात्समुत्पन्नोऽप्युत्सङ्गान्नारदोऽभवत् ।
दक्षोऽङ्गुष्ठात्तथान्येऽपि मानसाः सनकादयः ॥
वामाङ्गुष्ठाद्दक्षपत्नी जाता सर्वाङ्गसुन्दरी ।
वीरिणी नाम विख्याता पुराणेषु महीपते ॥
असिक्नीति च नाम्ना सा यस्यां जातोऽथ नारदः ।
देवर्षिप्रवरः कामं ब्रह्मणो मानसः सुतः ॥
जनमेजय उवाच
अत्र मे संशयो ब्रह्मन् यदुक्तं भवता वचः ।
वीरिण्यां नारदो जातो दक्षादिति महातपाः ॥।
कथं दक्षस्य पल्यां तु वीरिण्यां नारदो मुनिः ।
जातो हि ब्रह्मणः पुत्रो धर्मज्ञस्तापसोत्तमः ॥
विचित्रमिदमाख्यातं भवता नारदस्य च ।
दक्षाज्जन्मास्य भार्यायां तद्वदस्व सविस्तरम् ॥
पूर्वदेहः कथं मुक्तः शापात्कस्य महात्मना ।
नारदेन बहुज्ञेन कस्माज्जन्म कृतं मुने ॥
व्यास उवाच
ब्रह्मणासौ समादिष्टो दक्षः सृष्ट्यर्थमादितः ।
प्रजाः सृजेति सुभृशं वृद्धिहेतोः स्वयम्भुवा ॥
ततः पञ्चसहस्रांश्च जनयामास वीर्यवान् ।
दक्षः प्रजापतिः पुत्रान्वीरिण्यां बलवत्तरान् ॥
ब्रह्माजीके मनमें सृष्टिके लिये अनेक प्रकारके ९ विचार उत्पन्न हुए, किंतु वे महात्मा अपनी रचनाको शीघ्र विस्तार प्रदान करनेमें समर्थ नहीं हुए ॥ ९ ॥
( तत्पश्चात् प्रजापति ब्रह्माजीने अपने सात मानस पुत्रोंका सृजन किया । ) मरीचि, अंगिरा, अत्रि, वसिष्ठ, पुलह, क्रतु और पुलस्त्य - इन नामोंसे उन सात मानस १० पुत्रोंकी प्रसिद्धि हुई ॥१० ॥
ब्रह्माजीके रोषसे रुद्र उत्पन्न हुए तथा उनकी गोदसे नारदजीका प्राकट्य हुआ । अँगूठेसे दक्षप्रजापति ११ उत्पन्न हुए । इसी प्रकार सनक आदि अन्य मानस पुत्रों की उत्पत्ति हुई ॥ ११ ॥
बायें हाथ अँगूठेसे समस्त सुन्दर अंगोंवाली १२ दक्षपत्नीका प्रादुर्भाव हुआ । हे राजन्! वे पुराणोंमें ' वीरिणी ' नामसे प्रसिद्ध हैं ॥ १२ ॥
वे असिक्नी नामसे भी विख्यात हैं और उन्हींसे १३ ब्रह्माजीके मानसपुत्र देवर्षिश्रेष्ठ नारदजीका प्रादुर्भाव हुआ है ॥ १३ ॥
जनमेजय बोले – हे ब्रह्मन्! अभी - अभी आपने जो बात कही है कि महान् तपस्वी नारदजी दक्षसे १४ तथा वीरिणीके गर्भसे उत्पन्न हुए थे, इस विषयमें मुझे सन्देह हो रहा है ॥ १४ ॥
धर्मके पूर्ण ज्ञाता तथा तपस्वियोंमें श्रेष्ठ नारदमुनि १५ तो ब्रह्माके मानस पुत्र हैं तो फिर वे दक्षपत्नी वीरिणीसे किस प्रकार उत्पन्न हुए? ॥ १५ ॥
आपके द्वारा कथित यह वार्ता अत्यन्त विस्मयमें डालनेवाली है । दक्षसे तथा उनकी भार्या ' वीरिणी ' १६ से इन नारदजीके जन्मके विषयमें आप मुझे विस्तारपूर्वक बताइये ॥ १६ ॥
हे मुने! विपुल ज्ञान रखनेवाले महात्मा नारदजीने १७ किसके शापसे अपने पूर्व शरीरका त्याग करके किसलिये फिरसे जन्म धारण किया? ॥ १७ ॥
व्यासजी बोले- स्वयम्भू ब्रह्माजीने सबसे पहले दक्षप्रजापतिको सृष्टिके लिये आज्ञा दी और कहा कि १८ तुम प्रजाकी रचनामें तत्पर हो जाओ, जिससे प्रजाकी अधिकाधिक वृद्धि हो सके ॥ १८ ॥
तब दक्षप्रजापतिने वीरिणीके गर्भसे अत्यन्त बल-१ ९ शाली तथा पराक्रमी पाँच हजार पुत्र उत्पन्न किये ॥ १ ९ ॥
पृष्ठ 12
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १ ] सप्तम स्कन्ध ११
दृष्ट्वा तान्नारदः पुत्रान्सर्वान्वर्धयिषून्प्रजाः ।
उवाच प्रहसन्वाचं देवर्षिः कालनोदितः ॥
भुवः प्रमाणमज्ञात्वा स्त्रष्टुकामाः प्रजाः कथम् ।
लोकानां हास्यतां यूयं गमिष्यथ न संशयः ॥
पृथिव्या वै प्रमाणं तु ज्ञात्वा कार्यः समुद्यमः ।
कृतोऽसौ सिद्धिमायाति नान्यथेति विनिश्चयः ॥
बालिशा बत यूयं वै यदज्ञात्वा भुवस्तलम् ।
समुद्यताः प्रजाः कर्तुं कथं सिद्धिर्भविष्यति ॥
व्यास उवाच
नारदेनैवमुक्तास्ते हर्यश्वा दैवयोगतः ।
अन्योन्यमूचुः सहसा सम्यगाह मुनिः किल ॥
ज्ञात्वा प्रमाणमुर्व्यास्तु सुखं त्रक्ष्यामहे प्रजाः ।
इति सञ्चिन्त्य ते सर्वे प्रयाताः प्रेक्षितुं भुवः ॥
तलं सर्वं परिज्ञातुं वचनान्नारदस्य च ।
प्राच्यां केचिद् गताः कामं दक्षिणस्यां तथापरे ॥
प्रतीच्यामुत्तरस्यां तु कृतोत्साहाः समन्ततः ।
दक्षः पुत्रान्गतान्दृष्ट्वा पीडितस्तु शुचा भृशम् ॥
अन्यानुत्पादयामास प्रजार्थं कृतनिश्चयः ।
तेऽपि तत्रोद्यताः कर्तुं प्रजार्थमुद्यमं सुताः ॥
नारदः प्राह तान्दृष्ट्वा पूर्वं यद्वचनं मुनिः ।
बालिशा बत यूयं वै यदज्ञात्वा भुवः किल ॥
प्रमाणं तु प्रजाः कर्तुं प्रवृत्ताः केन हेतुना ।
श्रुत्वा वाक्यं मुनेस्तेऽपि मत्वा सत्यं विमोहिताः ॥
प्रजाकी वृद्धिहेतु विपुल उत्साहसे सम्पन्न उन २० सभी पुत्रोंको देखकर कालकी प्रेरणाके अनुसार देवर्षि नारदजी हँसते हुए यह बात कहने लगे ॥ २० ॥
पृथ्वीकी वास्तविक परिमितिका बिना ज्ञान किये ही तुमलोग प्रजाके सृष्टिकार्यमें कैसे तत्पर हो गये? २१ इससे तो तुमलोग निःसन्देह जगत्में उपहासके पात्र बनोगे ॥ २१ ॥
पृथ्वीका परिमाण जानकर ही तुम्हें इस कार्य में २२ संलग्न होना चाहिये । ऐसा करनेपर ही तुमलोगों का कार्य सिद्ध होगा, अन्यथा नहीं; इसमें कोई सन्देह नहीं है ॥२२ ॥
२३ तुमलोग तो मूर्ख हो जो कि पृथ्वीके परिमाणको जाने बिना ही प्रजोत्पत्तिमें संलग्न हो गये हो; इसमें सफलता कैसे मिल सकती है? ॥ २३ ॥
व्यासजी बोले – नारदजीके इस प्रकार कहने पर दैवयोगसे दक्षपुत्र हर्यश्व परस्पर कहने लगे कि मुनिने २४ तो ठीक ही कहा है । अब हमलोग पृथ्वीका परिमाण जान लेनेके पश्चात् ही सुखपूर्वक प्रजाकी सृष्टि करेंगे । ऐसा विचार करके वे सभी पृथ्वीका विस्तार २५ जाननेके लिये चल पड़े ॥ २४-२५ ॥ तत्पश्चात् नारदजीके कथनानुसार पृथ्वीके सम्पूर्ण तलका ज्ञान करनेके लिये कुछ पूर्व दिशामें, कुछ पश्चिम दिशामें, कुछ उत्तर दिशामें तथा कुछ दक्षिण २६ दिशामें बड़े उत्साहके साथ चले । इधर, दक्षप्रजापति सभी पुत्रोंको गया हुआ देखकर बहुत ही शोकाकुल हो गये ॥ २६-२७ ॥ २७ दृढ़निश्चयी दक्षप्रजापतिने प्रजाओंकी सृष्टिके लिये पुनः अन्य पुत्र उत्पन्न किये । वे सभी पुत्र भी प्रजा - सृष्टिके कार्यमें उत्साहपूर्वक तत्पर हो गये ॥ २८ ॥
२८ उन्हें देखकर नारदमुनिने पूर्वकी भाँति वही बात उनसे भी कही - तुमलोग बड़े ही मूर्ख हो । अरे, पृथ्वी वास्तविक परिमाणका ज्ञान किये बिना ही तुमलोग प्रजाकी सृष्टि करनेमें किस कारणसे संलग्न २ ९ हौ गये हो? ॥२ ९ ३ ॥ मुनकी वाणी सुनकर तथा उसे सत्य मानकर वे भी भ्रमित हो गये । वे सभी पुत्र उसी प्रकार ३० | भूमण्डलका विस्तार जाननेके लिये चल पड़े, जिस
पृष्ठ 13
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१२ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० २
जग्मुः सर्वे यथापूर्वं भ्रातरश्चलितास्तथा ।
तान्सुतान्प्रस्थितान्दृष्ट्वा दक्षः कोपसमन्वितः ॥ ३१
शशाप नारदं कोपात् पुत्रशोकसमुद्भवात् । दक्ष उवाच नाशिता मे सुता यस्मात्तस्मान्नाशमवाप्नुहि ॥३२
पापेनानेन दुर्बुद्धे गर्भवासं व्रजेति च ।
पुत्रो मे भव कामं त्वं यतो मे भ्रंशिताः सुताः ॥ ३३
इति शप्तस्ततो जातो वीरिण्यां नारदो मुनिः ।
षष्टिर्भूयोऽसृजत्कन्या वीरिण्यामिति नः श्रुतम् ॥ ३४
शोकं विहाय पुत्राणां दक्षः परमधर्मवित् ।
तासां त्रयोदश प्रादात्कश्यपाय महात्मने ॥ ३५
दश धर्माय सोमाय सप्तविंशति भूपते ।
द्वे चैव भृगवे प्रादाच्चतस्त्रोऽरिष्टनेमिने ॥ ३६
द्वे चैवाङ्गिरसे कन्ये तथैवाङ्गिरसे पुनः ।
तासां पुत्राश्च पौत्राश्च देवाश्च दानवास्तथा ॥ ३७
जाता बलसमायुक्ताः परस्परविरोधकाः ।
रागद्वेषान्विताः सर्वे परस्परविरोधिनः ।
सर्वे मोहावृताः शूरा ह्यभवन्नतिमायिनः ॥ ३८
प्रकार उनके भाईलोग पहले चले गये थे । उन पुत्रोंको वहाँसे प्रस्थित देखकर दक्ष अत्यन्त कुपित हो उठे और पुत्रशोकजन्य कोपसे उन्होंने नारदजीको शाप दे दिया ॥ ३०-३१३ ॥ दक्ष बोले -- - [ हे नारद! ] जिस प्रकार तुमने मेरे पुत्रोंको नष्ट किया है, उसी प्रकार तुम भी नाशको प्राप्त हो जाओ । हे दुर्बुद्धे! तुमने मेरे पुत्रोंको भ्रष्ट किया है, अतएव इस पापके परिणामस्वरूप तुम्हें गर्भमें वास करना होगा और मेरा पुत्र बनना पड़ेगा ॥ ३२-३३ ॥ इस प्रकार शापके प्रभावसे मुनि नारद वीरिणीके गर्भसे उत्पन्न हुए । तदनन्तर दक्षने वीरिणीके गर्भसे साठ कन्याओंको उत्पन्न किया, ऐसा हमने सुना है ॥ ३४ ॥
पुत्रोंका शोक त्यागकर परम धर्मनिष्ठ दक्षप्रजापतिने उन कन्याओंमेंसे तेरह कन्याएँ महात्मा कश्यपको अर्पित कर दीं । हे पृथ्वीपते! उनमेंसे दस कन्याएँ धर्मको, सत्ताईस चन्द्रमाको, दो भृगुमुनिको, चार अरिष्टनेमिको, दो अंगिरा ऋषिको तथा शेष दोको पुनः अंगिराऋषिको ही सौंप दिया । उन्हीं कन्याओंके पुत्र तथा पौत्र देवता एवं दानवके रूपमें उत्पन्न हुए । वे महान् बलशाली तथा आपसमें विरोधभाव रखते थे । एक- दूसरेके विरोधी तथा परस्पर रागद्वेषकी भावना रखनेवाले वे सभी पराक्रमी देवता तथा दानव अत्यन्त मायावी थे तथा सदा मोहसे ग्रस्त रहते | थे ॥ ३५-३८ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे सोमसूर्यवंशवर्णने दक्षप्रजापतिवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
II IIII IIII II अथ द्वितीयोऽध्यायः सूर्यवंशके वर्णनके प्रसंगमें सुकन्याकी कथा जनमेजय उवाच जनमेजय बोले – हे महाभाग! आप मुझसे ममाख्याहि महाभाग राज्ञां वंशं सुविस्तरम् । राजाओंके वंशका विस्तारपूर्वक वर्णन कीजिये और विशेषरूपसे सूर्यवंशमें उत्पन्न धर्मज्ञ राजाओंके वंशके सूर्यान्वयप्रसूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः ॥ १ विषयमें बताइये ॥ १ ॥
पृष्ठ 14
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २ ] सप्तम स्कन्ध १३ व्यास उवाच
शृणु भारत वक्ष्यामि रविवंशस्य विस्तरम् ।
यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदादृषिसत्तमात् ॥ २
एकदा नारदः श्रीमान्सरस्वत्यास्तटे शुभे ।
आजगामाश्रमे पुण्ये विचरन्स्वेच्छया मुनिः ॥ ३
प्रणम्य शिरसा पादौ तस्याग्रे संस्थितस्तदा ।
ततस्तस्यासनं दत्त्वा कृत्वार्हणमथादरात् ॥ ४
विधिवत्पूजयित्वा तमुक्तवान्वचनं त्विदम् ।
पावितोऽहं मुनिश्रेष्ठ पूज्यस्यागमनेन वै ॥ ५
कथां कथय सर्वज्ञ राज्ञां चरितसंयुताम् ।
राजानो ये समाख्याताः सप्तमेऽस्मिन्मनोः कुले ॥ ६
तेषामुत्पत्तिरतुला चरितं परमाद्भुतम् ।
श्रोतुकामोऽस्म्यहं ब्रह्मन् सूर्यवंशस्य विस्तरम् ॥ ७
समाख्याहि मुनिश्रेष्ठ समासव्यासपूर्वकम् ।
इति पृष्टो मया राजन्नारदः परमार्थवित् ॥ ८
उवाच प्रहसन्प्रीतः समाभाष्य मुदान्वयम् । नारद उवाच शृणु सत्यवतीसूनो राज्ञां वंशमनुत्तमम् ॥ ९
पावनं कर्णसुखदं धर्मज्ञानादिभिर्युतम् ।
ब्रह्मा पूर्वं जगत्कर्ता नाभिपङ्कजसम्भवः ॥ १०
विष्णोरिति पुराणेषु प्रसिद्धः परिकीर्तितः ।
सर्वज्ञः सर्वकर्तासौ स्वयम्भूः सर्वशक्तिमान् ॥ ११
तपस्तप्त्वा स विश्वात्मा वर्षाणामयुतं पुरा ।
सृष्टिकामः शिवां ध्यात्वा प्राप्य शक्तिमनुत्तमाम् ॥ १२
पुत्रानुत्पादयामास मानसाञ्शुभलक्षणान् ।
मरीचिः प्रथितस्तेषामभवत्सृष्टिकर्मणि ॥ १३
व्यासजी बोले- हे भारत! ऋषिश्रेष्ठ नारदजीसे पूर्वकालमें जैसा मैंने सुना है, उसीके अनुसार सूर्यवंशका विस्तृत वर्णन करूँगा; आप सुनिये ॥२ ॥
एक समयकी बात है - श्रीमान् नारदमुनि स्वेच्छापूर्वक विचरण करते हुए सरस्वतीनदीके पावन तटपर पवित्र आश्रम में पधारे ॥ ३ ॥
मैं सिर झुकाकर उनके चरणोंमें प्रणाम करके उनके सामने स्थित हो गया । तत्पश्चात् बैठनेके लिये आसन प्रदान करके मैंने आदरपूर्वक उनकी पूजा की ॥४ ॥
उनकी विधिवत् पूजा करके मैंने उनसे यह वचन कहा - हे मुनिवर! आप पूजनीयके आगमनसे मैं पवित्र हो गया ॥ ५ ॥
हे सर्वज्ञ! इन सातवें मनुके वंशमें जो विख्यात राजागण हो चुके हैं, उन राजाओंके चरित्रसे सम्बन्धित कथा कहिये । उन राजाओं की उत्पत्ति अनुपम है और उनका चरित्र अत्यन्त अद्भुत है; अतएव हे ब्रह्मन्! मैं विस्तारके साथ सूर्यवंशका वर्णन सुननेका इच्छुक हूँ । हे मुनिश्रेष्ठ! संक्षिप्त या विस्तृत जिस किसी भी रूपमें आप मुझसे इसका वर्णन कीजिये ॥ ६-७ ॥ हे राजन्! मेरे ऐसा पूछनेपर परमार्थके ज्ञाता नारदजी हँसते हुए मुझे सम्बोधित करके प्रेमपूर्वक प्रसन्नताके साथ कहने लगे ॥ ८३ ॥
नारदजी बोले - हे सत्यवतीतनय! राजाओं के अत्युत्तम वंशके विषयमें सुनिये । कानोंको सुख प्रदान करनेवाला यह वंशचरित अत्यन्त पवित्र और धर्म, ज्ञान आदि से समन्वित है ॥ ९ ३ ॥ सर्वप्रथम जगत्स्रष्टा ब्रह्माजी भगवान् विष्णुके नाभिकमलसे प्रकट हुए; ऐसा उनके विषयमें पुराणोंमें प्रसिद्ध है । सम्पूर्ण जगत्के कर्ता स्वयम्भू ब्रह्माजी सर्वज्ञ तथा सर्वशक्तिसम्पन्न हैं ॥ १०-११ ॥ सृष्टि करनेकी अभिलाषावाले उन विश्वात्मा ब्रह्माजीने पहले देवी शिवाका ध्यान करके दस हजार वर्षोंतक तपस्या की और उनसे महान् शक्ति प्राप्त करके शुभ लक्षणोंवाले मानस पुत्र उत्पन्न किये । उन मानस पुत्रोंमें सर्वप्रथम मरीचि उत्पन्न हुए, । जो सृष्टि कार्यमें प्रवृत्त हुए ॥ १२-१३ ॥
पृष्ठ 15
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१४ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० २
तस्य पुत्रोऽतिविख्यातः कश्यपः सर्वसम्मतः ।
त्रयोदशैव तस्यासन्भार्या दक्षसुताः किल ॥ १४
देवाः सर्वे समुत्पन्ना दैत्या यक्षाश्च पन्नगाः ।
पशवः पक्षिणश्चैव तस्मात्सृष्टिस्तु काश्यपी ॥ १५
देवानां प्रथितः सूर्यो विवस्वान्नाम तस्य तु ।
तस्य पुत्रः स विख्यातो वैवस्वतमनुर्नृपः ॥ १६
तस्य पुत्रस्तथेक्ष्वाकुः सूर्यवंशविवर्धनः ।
नवाभवन्सुतास्तस्य मनोरिक्ष्वाकुपूर्वजाः ॥ १७
तेषां नामानि राजेन्द्र शृणुष्वैकमनाः पुनः ।
इक्ष्वाकुरथ नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च ॥१८
नरिष्यन्तस्तथा प्रांशुर्नृगो दिष्टश्च सप्तमः ।
करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः ॥ १ ९
इक्ष्वाकुस्तु मनोः पुत्रः प्रथमः समजायत ।
तस्य पुत्रशतं चासीज्ज्येष्ठो विकुक्षिरात्मवान् ॥ २०
नवानां वंशविस्तारं संक्षेपेण निशामय ।
शूराणां मनुपुत्राणां मनोरन्तरजन्मनाम् ॥ २१
नाभागस्य तु पुत्रोऽभूदम्बरीषः प्रतापवान् ।
धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजापालनतत्परः ॥ २२
धृष्टात्तु धार्ष्टकं क्षत्रं ब्रह्मभूतमजायत ।
संग्रामकातरं सम्यग्ब्रह्मकर्मरतं तथा ॥ २३
शर्यातेस्तनयश्चाभूदानर्तो नाम विश्रुतः ।
सुकन्या च तथा पुत्री रूपलावण्यसंयुता ॥ २४
च्यवनाय सुता दत्ता राज्ञाप्यन्धाय सुन्दरी ।
मुनिः सुलोचनो जातस्तस्याः शीलगुणेन ह ॥ २५
विहितो रविपुत्राभ्यामश्विभ्यामिति नः श्रुतम् । उन मरीचिके परम प्रसिद्ध तथा सर्वमान्य पुत्र कश्यपजी हुए । दक्षप्रजापतिकी तेरह कन्याएँ उन्हींकी भार्याएँ थीं ॥१४ ॥
देवता, दैत्य, यक्ष, सर्प, पशु और पक्षी - सब-के - सब उन्हींसे उत्पन्न हुए; अतएव यह सृष्टि काश्यपी है ॥ १५ ॥
देवताओंमें सूर्य सबसे श्रेष्ठ हैं । उनका नाम विवस्वान् भी है । उनके पुत्र वैवस्वत मनु थे, वे परम प्रसिद्ध राजा हुए ॥ १६ ॥
उन वैवस्वत मनुके पुत्ररूपमें सूर्यवंशकी वृद्धि करनेवाले इक्ष्वाकुका प्रादुर्भाव हुआ । इक्ष्वाकुके जन्मके बाद उन मनुके नौ पुत्र और उत्पन्न हुए । हे राजेन्द्र! आप एकाग्रचित्त होकर उनके नाम सुनिये; इक्ष्वाकुके अतिरिक्त नाभाग, धृष्ट, शर्याति, नरिष्यन्त प्रांशु, नृग, सातवें दिष्ट एवं करूष और पृषध - ये नौ ' मनुपुत्र ' के रूपमें प्रसिद्ध हैं ॥ १७–१९ ॥ इन मनुपुत्रोंमें इक्ष्वाकु सबसे पहले उत्पन्न हुए थे । उनके सौ पुत्र हुए; उनमें आत्मज्ञानी विकुक्षि सबसे बड़े थे ॥ २० ॥
अब आप मनुवंशमें जन्म लेनेवाले पराक्रमी सभी नौ मनुपुत्रोंके वंश - विस्तारके विषयमें संक्षेपमें सुनिये ॥ २१ ॥
नाभागके पुत्र अम्बरीष हुए । वे प्रतापी, धर्मज्ञ, सत्यप्रतिज्ञ और प्रजापालनमें तत्पर रहनेवाले थे ॥ २२ ॥
धृष्टसे धार्ष्ट हुए, जो क्षत्रिय होते हुए भी ब्राह्मण बन गये । संग्रामसे विमुख रहकर वे सम्यक्रूपसे ब्राह्मणोचित कर्ममें निरत रहते थे ॥ २३ ॥
शर्यातिके आनर्त नामक पुत्र उत्पन्न हुए; वे अति प्रसिद्ध हुए । रूप तथा सौन्दर्यसे युक्त एक सुकन्या नामक पुत्री भी उनसे उत्पन्न हुई । राजा शर्यातिने अपनी वह सुन्दरी पुत्री नेत्रहीन च्यवनमुनिको सौंप दी । बादमें उसी सुकन्याके शील तथा गुणके प्रभावसे च्यवनमुनि सुन्दर नेत्रोंवाले हो गये । सूर्यपुत्र अश्विनीकुमारोंने उन्हें नेत्रयुक्त कर दिया था — ऐसा हमने सुना है ॥ २४-२५३ ॥
पृष्ठ 16
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २ ] सप्तम स्कन्ध १५ जनमेजय उवाच सन्देहोऽयं महान् ब्रह्मन् कथायां कथितस्त्वया ॥
यद्राज्ञा मुनयेऽन्धाय दत्ता पुत्री सुलोचना ।
कुरूपा गुणहीना वा नारी लक्षणवर्जिता ॥
पुत्री यदा भवेद्राजा तदान्धाय प्रयच्छति ।
ज्ञात्वान्धं सुमुखीं कस्माद्दत्तवान्नृपसत्तमः ॥
कारणं ब्रूहि मे ब्रह्मन्ननुग्राह्योऽस्मि सर्वदा । सूत उवाच इति राज्ञो वचः श्रुत्वा परीक्षितसुतस्य वै ॥ द्वैपायनः प्रसन्नात्मा तमुवाच हसन्निव । व्यास उवाच वैवस्वतसुतः श्रीमाञ्छर्यातिर्नाम पार्थिवः ॥
तस्य स्त्रीणां सहस्त्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहाः ।
राजपुत्र्यः सरूपाश्च सर्वलक्षणसंयुताः ॥
पन्यः प्रेमयुताः सर्वाः प्रिया राज्ञः सुसम्मताः ।
एका पुत्री तु तासां वै सुकन्या नाम सुन्दरी ॥
पितुः प्रिया च मातॄणां सर्वासां चारुहासिनी ।
नगरान्नातिदूरेऽभूत्सरो मानससन्निभम् ॥
बद्धसोपानमार्ग च स्वच्छपानीयपूरितम् ।
हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ॥
दात्यूहसारसाकीर्णं सर्वपक्षिगणावृतम् ।
पञ्चधाकमलोपेतं चञ्चरीकसुसेवितम् ॥
पार्श्वतश्च द्रुमाकीर्णं वेष्टितं पादपैः शुभैः ।
सालैस्तमालैः सरलैः पुन्नागाशोकमण्डितम् ॥
वटाश्वत्थकदम्बैश्च कदलीखण्डराजितम् ।
जम्बीरैर्बीजपूरैश्च खर्जूरैः पनसैस्तथा ॥
क्रमुकैर्नारिकेलैश्च केतकैः काञ्चनद्रुमैः ।
यूथिकाजालकैः शुभ्रैः संवृतं मल्लिकागणैः ॥
जनमेजय बोले- हे ब्रह्मन्! आपने कथामें जो २६ | यह कहा कि राजा शर्यातिने अन्धे मुनिको अपनी सुन्दर नेत्रोंवाली कन्या प्रदान कर दी; तो इसमें मुझे महान् सन्देह हो रहा है । यदि उनकी पुत्री कुरूप, २७ गुणहीन और शुभ लक्षणोंसे हीन होती, तब वे राजा शर्याति उसका विवाह नेत्रहीनके साथ कर भी सकते २८ थे, किंतु [ च्यवनमुनिको ] दृष्टिहीन जानते हुए भी उन नृपश्रेष्ठने उन्हें अपनी सुमुखी कन्या कैसे सौंप दी? हे ब्रह्मन्! मुझे इसका कारण बतायें; मैं सदा आपके अनुग्रहके योग्य हूँ॥२६–२८३ ॥ २ ९ सूतजी बोले- परीक्षित्के पुत्र राजा जनमेजयकी बात सुनकर प्रसन्न मनवाले व्यासजी हँसते हुए उनसे कहने लगे ॥ २ ९ ३ ॥ व्यासजी बोले- हे राजन्! वैवस्वत मनुके ३० पुत्र शर्याति नामवाले ऐश्वर्यशाली राजा थे । उनकी चार हजार भार्याएँ थीं । वे सभी राजकुमारियाँ अत्यन्त ३१ रूपवती तथा समस्त शुभ लक्षणोंसे युक्त थीं । राजाकी सभी पत्नियाँ प्रेमयुक्त रहती हुई सदा उनके अनुकूल व्यवहार करती थीं ॥ ३०-३१३ ॥ ३२ उन सबके बीचमें सुकन्या नामक एक ही सुन्दरी पुत्री थी । सुन्दर मुसकानवाली वह कन्या पिता तथा समस्त माताओंके लिये अत्यन्त प्रिय थी ॥ ३२३ ॥
३३ उस नगरसे थोड़ी ही दूरीपर मानसरोवरके तुल्य एक तालाब था । उसमें उतरनेके लिये सीढ़ियोंका ३४ मार्ग बना हुआ था । वह सरोवर स्वच्छ जलसे परिपूर्ण था । हंस, बत्तख, चक्रवाक, जलकाक और सारस पक्षियोंसे वह सरोवर व्याप्त और सुशोभित था । अन्य ३५ पक्षिसमूहोंसे भी वह आवृत रहता था । वह पाँच प्रकारके कमलोंसे सुशोभित था, जिनपर भौंरे मँडराते रहते थे ॥३३ – ३५ ॥ ३६ उस सरोवरका तट बहुत - से वृक्षों तथा सुन्दर पौधों आदिसे घिरा हुआ था । वह सरोवर साल, ३७ तमाल, देवदारु, पुन्नाग और अशोकके वृक्षोंसे सुशोभित था । वट, पीपल, कदम्ब, केला, नीबू, बीजपूर ( बिजौरा नीबू ), खजूर, कटहल, सुपारी, नारियल तथा केतकी, ३८ | कचनार, जूही, मालती - जैसी सुन्दर एवं स्वच्छ
पृष्ठ 17
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१६ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० २
जम्ब्वाम्म्रतिन्तिणीभिश्च करञ्जकुटजावृतम् ।
पलाशनिम्बखदिरबिल्वामलकमण्डितम् ॥
बभूव कोकिलारावः केकास्वनविराजितम् ।
तत्समीपे शुभे देशे पादपानां गणावृते ॥
भार्गवश्च्यवनः शान्तस्तापसः संस्थितो मुनिः ।
ज्ञात्वासौ विजनं स्थानं तपस्तेपे समाहितः ॥
कृत्वा दृढासनं मौनमाधाय जितमारुतः ।
इन्द्रियाणि च संयम्य त्यक्ताहारस्तपोनिधिः ॥
जलपानादिरहितो ध्यायन्नास्ते पराम्बिकाम् ।
सवल्मीकोऽभवद्राजल्लताभिः परिवेष्टितः ॥
कालेन महता राजन् समाकीर्णः पिपीलिकैः ।
तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इव सर्वतः ॥
कदाचित्स महीपालः कामिनीगणसंवृतः ।
आजगाम सरो राजन् विहर्तुमिदमुत्तमम् ॥
शर्यातिः सुन्दरीवृन्दसंयुतः सलिलेऽमले ।
क्रीडासक्तो महीपालो बभूव कमलाकरे ॥
सुकन्या वनमासाद्य विजहार सखीवृता । सुमनांसि विचिन्वन्ती चञ्चला चञ्चलोपमा सर्वाभरणसंयुक्ता रणच्चरणनूपुरा । चंक्रममाणा वल्मीकं च्यवनस्य समासदत् क्रीडासक्तोपविष्टा सा वल्मीकस्य समीपतः ददर्श चास्य रन्ध्रे वै खद्योत इव ज्योतिषी लताओं तथा वृक्षोंसे वह सम्यक् प्रकारसे सम्पन्न था । जामुन, आम, इमली, करंज, कोरैया, पलाश, नीम, ३ ९ खैर और बेल तथा आमला आदि वृक्षोंसे सुशोभित था ॥ ३६- ३ ९ ॥ कोकिलों और मयूरोंकी ध्वनिसे वह सदा ४० निनादित रहता था । उस सरोवरके पासमें ही वृक्षोंसे घिरे हुए एक शुभ स्थानपर शान्त चित्तवाले महातपस्वी भृगुवंशी च्यवनमुनि रहते थे । उस स्थानको निर्जन ४१ समझकर उन्होंने मनको एकाग्र करके तपस्या प्रारम्भ कर दी ॥ ४०-४१ ॥ वे आसनपर दृढ़तापूर्वक विराजमान होकर मौन धारण किये हु थे । प्राणवायुपर उनका पूर्ण अधिकार ४२ था तथा सभी इन्द्रियाँ उनके वशमें थीं । उन तपोनिधिने भोजन भी त्याग दिया था ॥ ४२ ॥
वे जल ग्रहण किये बिना जगदम्बाका ध्यान करते ४३ थे । हे राजन्! उनके शरीरपर लताएँ घिरी हुई थीं तथा दीमकोंद्वारा वे पूरी तरहसे ढक लिये गये थे ॥४३ ॥
हे राजन्! बहुत दिनोंतक इस प्रकार बैठे रहनेके कारण उनपर दीमककी चींटियाँ चढ़ गयीं और उनसे ४४ वे घिर गये । वे बुद्धिसम्पन्न मुनि पूरी तरहसे मिट्टीके ढेर- सदृश हो गये थे ॥४४ ॥
हे राजन्! किसी समय वे राजा शर्याति अपनी ४५ | रानियोंके साथ विहार करनेके लिये उस उत्तम सरोवरपर आये ॥ ४५ ॥
सरोवरका जल स्वच्छ था, कमल खिले हुए थे । अतएव राजा शर्याति सुन्दरियोंको साथ लेकर ४६ जल - क्रीड़ा करने लगे ॥ ४६ ॥
लक्ष्मीकी तुलना करनेवाली तथा चंचल स्वभाववाली वह सुकन्या वनमें आकर सुन्दर फूलोंको ॥ ४७ चुनती हुई सखियोंके साथ विहार करने लगी । वह सभी प्रकारके आभूषणोंसे अलंकृत थी तथा उसके चरणके नूपुर मधुर ध्वनि कर रहे थे । इधर - उधर भ्रमण करती हुई वह राजकुमारी [ सुकन्या ] वल्मीक ॥ ४८ बने हुए च्यवनमुनिके निकट पहुँच गयी 1 । क्रीडामें आसक्त वह सुकन्या वल्मीकके निकट बैठ गयी और । उसे वल्मीकके छिद्रोंसे जुगुनूकी तरह चमकनेवाली ॥ ४ ९ दो ज्योतियाँ दिखायी पड़ीं ॥ ४७-४९ ॥
पृष्ठ 18
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २ ] सप्तम
किमेतदिति सञ्चिन्त्य समुद्धर्तुं मनो दधे ।
गृहीत्वा कण्टकं तीक्ष्णं त्वरमाणा कृशोदरी ॥ ५०
सा दृष्टा मुनिना बाला समीपस्था कृतोद्यमा ।
विचरन्ती सुकेशान्ता मन्मथस्येव कामिनी ॥ ५१
तां वीक्ष्य सुदतीं तत्र क्षामकण्ठस्तपोनिधिः ।
तामभाषत कल्याणीं किमेतदिति भार्गवः ॥ ५२
दूरं गच्छ विशालाक्षि तापसोऽहं वरानने ।
मा भिन्दस्वाद्य वल्मीकं कण्टकेन कृशोदरि ॥ ५३
तेनेदं प्रोच्यमानापि सा चास्य न शृणोति वै ।
किमु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने ॥ ५४
दैवेन नोदिता भित्त्वा जगाम नृपकन्यका ।
क्रीडन्ती शङ्कमाना सा किं कृतं तु मयेति च ॥ ५५
चुक्रोध स तथा विद्धनेत्रः परममन्युमान् ।
वेदनाभ्यर्दितः कामं परितापं जगाम ह ॥ ५६
शकृन्मूत्रनिरोधोऽभूत्सैनिकानां तु तत्क्षणात् ।
विशेषेण तु भूपस्य सामात्यस्य समन्ततः ॥ ५७
गजोष्ट्रतुरगाणां च सर्वेषां प्राणिनां तदा ।
ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे शर्यातिर्दुःखितोऽभवत् ॥ ५८
सैनिकैः कथितं तस्मै शकृन्मूत्रनिरोधनम् ।
चिन्तयामास भूपालः कारणं दुःखसम्भवे ॥ ५ ९
विचिन्त्याह ततो राजा सैनिकान्स्वजनांस्तथा ।
गृहमागत्य चिन्तार्तः केनेदं दुष्कृतं कृतम् ॥ ६०
सरसः पश्चिमे भागे वनमध्ये महातपाः ।
च्यवनस्तापसस्तत्र तपश्चरति दुश्चरम् ॥ ६१
केनाप्यपकृतं तत्र तापसेऽग्निसमप्रभे ।
तस्मात्पीडा समुत्पन्ना सर्वेषामिति निश्चयः ॥ ६२
स्कन्ध १७ यह क्या है? – ऐसी जिज्ञासा होनेपर उसने आवरण हटानेका मनमें निश्चय किया । तत्पश्चात् वह सुन्दरी एक नुकीला काँटा लेकर शीघ्रतापूर्वक मिट्टी हटाने लगी ॥५० ॥
मुनि च्यवनने विचरण करनेवाली, कामदेवकी स्त्री रतिके सदृश तथा सुन्दर केशोंवाली उस राजकुमारीको पासमें स्थित होकर मिट्टी हटानेमें संलग्न देखा ॥ ५१ ॥
क्षीण स्वरवाले तपोनिधि च्यवनमुनि सुन्दर दाँतोंवाली उस सुन्दरी सुकन्याको देखकर उससे कहने लगे— यह क्या! हे विशाल नयनोंवाली! दूर चली जाओ । हे सुमुखि! मैं एक तपस्वी हूँ । हे कृशोदरि! इस बाँबीको काँटेसे मत हटाओ ॥ ५२-५३ ॥ मुनिके कहने पर भी उसने उनकी बातें न सुनीं । यह कौन - सी [ चमकनेवाली ] वस्तु है — यह कहकर उसने मुनिके नेत्र भेद डाले ॥ ५४ ॥
दैवकी प्रेरणासे राजकुमारी उनके नेत्र बींधकर सशंक भावसे खेलती हुई और ‘ मैंने यह क्या कर डाला ' – यह सोचती हुई वहाँसे चली गयी । नेत्रोंके बिँध जानेसे महर्षिको क्रोध हुआ और अत्यधिक वेदनासे पीड़ित होनेके कारण वे बहुत दु: खित हुए ॥ ५५-५६ ॥ उसी समयसे राजाके सभी सैनिकोंका मल - मूत्र अवरुद्ध हो गया । मन्त्रीसहित राजाको विशेषरूपसे यह कष्ट झेलना पड़ा । हाथी, घोड़े और ऊँट आदि सभी प्राणियोंके मल तथा मूत्रका अवरोध हो जानेपर राजा शर्याति अत्यन्त दुःखी हुए ॥ ५७-५८ ॥ सैनिकोंने मल - मूत्र अवरोधकी बात उन्हें बतायी, तब उन्होंने इस कष्टके कारणपर विचार किया । कुछ समय सोचनेके बाद राजा घरपर आकर अपने परिजनों तथा सैनिकोंसे अत्यन्त व्याकुल होकर पूछने लगे - किसके द्वारा यह निकृष्ट कार्य किया गया है? उस सरोवर के पश्चिमी तटवाले वनमें महान् तपस्वी च्यवनमुनि कठिन तपस्या कर रहे हैं ॥ ५ ९ - ६१ ॥ अग्निके समान तेजस्वी उन तपस्वीके प्रति किसीने कोई अपकार अवश्य ही किया है । इसलिये हम सबको ऐसा कष्ट हुआ है — यह | निश्चित है ॥ ६२ ॥
पृष्ठ 19
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१८ तपोवृद्धस्य वृद्धस्य वरिष्ठस्य विशेषतः केनाप्यपकृतं मन्ये भार्गवस्य महात्मनः ज्ञातं वा यदि वाज्ञातं तस्येदं फलमुत्तमम् । कैश्च दुष्टैः कृतं तस्य हेलनं तापसस्य ह इति पृष्टास्तमूचुस्ते सैनिका वेदनार्दिताः मनोवाक्कायजनितं न विद्मोऽपकृतं वयम् ॥ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ३ । महातपस्वी, वृद्ध तथा श्रेष्ठ भृगुनन्दन महात्मा ॥ ६३ च्यवनका अवश्य ही किसीने अनिष्ट कर दिया है-ऐसा मैं मानता हूँ ॥६३ ॥
यह अनिष्ट जानमें किया गया हो अथवा अनजानमें, उसका नियत फल तो भोगना ही पड़ेगा । न जाने किन दुष्टोंने उन तपस्वीका अपमान किया ॥६४ है? ॥ ६४ ॥
राजाके ऐसा पूछनेपर दु: खसे व्याकुल हुए । सैनिकोंने उनसे कहा- हमलोगोंके द्वारा मन - वाणी-कर्मसे मुनिका कुछ भी अपकार हुआ हो - इसे ६५ । हमलोग नहीं जानते ॥ ६५ ॥
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे शर्यातिराजवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
अथ तृतीयोऽध्यायः सुकन्याका च्यवनमुनिके साथ विवाह व्यास उवाच इति पप्रच्छ तान्सर्वान् राजा चिन्ताकुलस्तथा पर्यपृच्छत्सुहृद्वर्गं साम्ना चोग्रतयापि च पीड्यमानं जनं वीक्ष्य पितरं दुःखितं तथा विचिन्त्य शूलभेदं सा सुकन्या चेदमब्रवीत् वने मया पितस्तत्र वल्मीको वीरुधावृतः क्रीडन्त्या सुदृढो दृष्टश्छिद्रद्वयसमन्वितः तत्र खद्योतवद्दीप्तज्योतिषी वीक्षिते मया सूच्याविद्धे महाराज पुनः खद्योतशङ्कया क्लिन्ना तदा सूची मया दृष्टा पितः किल हाहेति च श्रुतः शब्दो मन्दो वल्मीकमध्यतः नदाहं विस्मिता राजन्किमेतदिति शङ्कया न जाने किं मया विद्धं तस्मिन्वल्मीकमण्डले राजा श्रुत्वा तु शर्यातिः सुकन्यावचनं मृदु । मुनेस्तद्धेलनं ज्ञात्वा वल्मीकं क्षिप्रमभ्यगात् व्यासजी बोले - हे राजन्! इस घटनासे अत्यन्त । चिन्तित राजा शर्यातिने उन सबसे पूछनेके पश्चात् ॥ शान्ति तथा उग्रतापूर्वक भी अपने बन्धुजनोंसे पूछा ॥ १ ॥
समस्त प्रजाजन और अपने पिताको अत्यन्त दुःखी । देखकर तथा अपने द्वारा उन छिद्रोंमें काँटा चुभानेकी ॥ २ बातको सोचकर उस सुकन्याने यह कहा - हे पिताजी! वनमें खेलती हुई मैंने लताओंसे घिरा हुआ दो । छिद्रोंवाला एक विशाल वल्मीक देखा ॥ २-३ ॥ ॥ ३ उन छिद्रोंमेंसे जुगनूकी भाँति तीव्र प्रकाशमान दो । ज्योतियाँ मैंने देखीं । तब हे महाराज! जुगनूकी शंका करके मैंने उन छिद्रोंमें सूई चुभो दी ॥ ४ ॥
॥ ४ हे पिताजी! उस समय मैंने देखा कि वह सूई । जलसे भींग गयी थी और उस वल्मीकमेंसे ' हा - हा ' ॥ ५ की मन्द मन्द ध्वनि मुझे सुनायी पड़ी ॥ ५ ॥
हे राजन्! तब मैं आश्चर्यमें पड़ गयी कि यह क्या हो । गया । मैं इस शंकासे ग्रस्त हो गयी कि न जाने मेरे द्वारा ॥ ६ उस वल्मीकके मध्यमें कौन - सी वस्तु बँध गयी ॥६ ॥
सुकन्याका यह मधुर वचन सुनकर राजा शर्याति इस कृत्यको मुनिका अपमान समझकर शीघ्रतापूर्वक ॥ ७ उस वल्मीकके पास जा पहुँचे ॥७ ॥
पृष्ठ 20
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३ ]
तत्रापश्यत्तपोवृद्धं च्यवनं दुःखितं भृशम् ।
स्फोटयामास वल्मीकं मुनिदेहावृतं भृशम् ॥
प्रणम्य दण्डवद्भूमौ राजा तं भार्गवं प्रति ।
तुष्टाव विनयोपेतस्तमुवाच कृताञ्जलिः ॥
पुत्र्या मम महाभाग क्रीडन्त्या दुष्कृतं कृतम् ।
अज्ञानाद् बालया ब्रह्मन् कृतं तत्क्षन्तुमर्हसि ॥
अक्रोधना हि मुनयो भवन्तीति मया श्रुतम् ।
तस्मात्त्वमपि बालायाः क्षन्तुमर्हसि साम्प्रतम् ॥
व्यास उवाच
इति श्रुत्वा वचस्तस्य च्यवनो वाक्यमब्रवीत् ।
विनयोपनतं दृष्ट्वा राजानं दुःखितं भृशम् ॥
च्यवन उवाच राजन्नाहं कदाचिद्वै करोमि क्रोधमण्वपि । न मयाद्यैव शप्तस्त्वं दुहित्रा पीडने कृते नेत्रे पीडा समुत्पन्ना मम चाद्य निरागसः । तेन पापेन जानामि दुःखितस्त्वं महीपते
अपराधं परं कृत्वा देवीभक्तस्य को जनः ।
सुखं लभेत यदपि भवेत् त्राता शिवः स्वयम् ॥
किं करोमि महीपाल नेत्रहीनो जरावृतः । अन्धस्य परिचर्यां च कः करिष्यति पार्थिव राजोवाच सेवका बहवः सेवां करिष्यन्ति तवानिशम् क्षमस्व मुनिशार्दूल स्वल्पक्रोधा हि तापसाः च्यवन उवाच अन्धोऽहं निर्जनो राजंस्तपस्तप्तुं कथं क्षमः त्वदीयाः सेवकाः किं ते करिष्यन्ति मम प्रियम् सप्तम स्कन्ध १ ९ वहाँ उन्होंने महान् कष्टमें पड़े हुए परम ८ तपस्वी च्यवनमुनिको देखा । तत्पश्चात् उन्होंने मुनिके शरीरपर जमी हुई विशाल वल्मीक ( बाँबी ) -को हटाया ॥ ८ ॥
इसके बाद राजा शर्यातिने दण्डकी भाँति पृथ्वीपर पड़कर मुनि भार्गवको प्रणाम करके उनकी स्तुति की और पुनः वे हाथ जोड़कर विनम्रतापूर्वक उनसे कहने १० लगे - हे महाभाग! मेरी पुत्री खेल रही थी, उसीने यह दुष्कर्म कर दिया है । हे ब्रह्मन्! उस बालिका द्वारा अनजानमें किये गये इस अपराधको आप क्षमा ११ कर दें । मुनिगण क्रोधशून्य होते हैं - ऐसा मैंने सुना है; अतएव आप इस समय बालिकाका अपराध क्षमा कर दीजिये ॥ ९ - ११ ॥ व्यासजी बोले- उनकी बात सुनकर च्यवनमुनि नम्रतापूर्वक खड़े उन राजाको अत्यन्त दुःखित जानकर १२ उनसे कहने लगे ॥ १२ ॥
च्यवन बोले - हे राजन्! मैं कभी भी लेशमात्र क्रोध नहीं करता । आपकी पुत्रीके द्वारा मुझे पीड़ा पहुँचाये जानेपर भी मैंने अभीतक आपको शाप नहीं ॥ १३ दिया है ॥१३ ॥
हे महीपते! इस समय मुझ निरपराधके नेत्रोंमें पीड़ा उत्पन्न हो रही है । मैं जानता हूँ कि इसी ॥ १४ पापकर्मके कारण आप कष्टमें पड़ गये हैं ॥१४ ॥
भगवतीके भक्तके प्रति घोर अपराध कर कौन - सा व्यक्ति सुख पा सकता है, चाहे साक्षात् १५ शंकर ही उसके रक्षक क्यों न हों ॥ १५ ॥
हे महीपाल! मैं क्या करूँ? मैं अन्धा हो गया हूँ और बुढ़ापेने मुझे घेर रखा है । हे राजन्! अब मुझ ॥ १६ अन्धेकी सेवा कौन करेगा?॥ १६ ॥
राजा बोले- हे मुनिश्रेष्ठ! मेरे बहुत - से सेवक दिन - रात आपकी सेवा करेंगे । आप अपराध क्षमा । करें; क्योंकि तपस्वीलोग अत्यन्त अल्प क्रोधवाले ॥ १७ होते हैं ॥ १७ ॥
च्यवन बोले - हे राजन्! मैं अन्धा हूँ, अतः अकेले रहकर मैं तप करनेमें कैसे समर्थ हो सकता । हूँ? क्या आपके वे सेवक सम्यक् रूपसे मेरा प्रिय ॥ १८ । कार्य कर सकेंगे? ॥ १८ ॥