देवी भागवत उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 481–490
देवी भागवत उत्तरार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 481–490
पृष्ठ 481
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४७२ नगराणां च शतकं देशं यो हि द्विजातये सुप्रकृष्टं मध्यकृष्टं प्रजायुक्तं ददाति च वापीतडागसंयुक्तं नानावृक्षसमन्वितम् महीयते स वैकुण्ठे कोटिमन्वन्तरावधि पुनः सुयोनिं सम्प्राप्य जम्बुद्वीपपतिर्भवेत् । परमैश्वर्यसंयुक्तो यथा शक्रस्तथा भुवि
मही तं न जहात्येव जन्मनां कोटिमेव च ।
कल्पान्तजीवी स भवेद्राजराजेश्वरो महान् ॥
स्वाधिकारं समग्रं च यो ददाति द्विजातये ।
चतुर्गुणं फलं चान्ते भवेत्तस्य न संशयः ॥
जम्बुद्वीपं यो ददाति ब्राह्मणाय तपस्विने ।
फलं शतगुणं चान्ते भवेत्तस्य न संशयः ॥
जम्बुद्वीपमहीदातुः सर्वतीर्थानि सेवितुः ।
सर्वेषां तपसां कर्तुः सर्वेषां वासकारिणः ॥
सर्वदानप्रदातुश्च सर्वसिद्धेश्वरस्य च ।
अस्त्येव पुनरावृत्तिर्न भक्तस्य महेशितुः ॥
असंख्यब्रह्मणां पातं पश्यन्ति भुवनेशितुः ।
निवसन्ति मणिद्वीपे श्रीदेव्याः परमे पदे ॥
देवीमन्त्रोपासकाश्च विहाय मानवीं तनुम् ।
विभूतिं दिव्यरूपं च जन्ममृत्युजराहरम् ॥
लब्ध्वा देव्याश्च सारूप्यं देवीसेवां च कुर्वते ।
पश्यन्ति ते मणिद्वीपे सखण्डं लोकसंक्षयम् ॥
नश्यन्ति देवाः सिद्धाश्च विश्वानि निखिलानि च ।
देवीभक्ता न नश्यन्ति जन्ममृत्युजराहराः ॥
श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ३० । जो मनुष्य अत्यन्त उत्तम अथवा मध्यम ॥ ४५ श्रेणीवाले, प्रजाओंसे परिपूर्ण, बावली - तड़ागसे युक्त तथा अनेक प्रकारके वृक्षोंसे सम्पन्न एक सौ नगरोंका । दान किसी द्विजको करता है, वह करोड़ मन्वन्तरकी ॥ ४६ अवधितक वैकुण्ठलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है । वह फिरसे उत्तम वंशमें जन्म लेकर जम्बूद्वीपका अधिपति होता है और जैसे इन्द्र स्वर्गमें सुशोभित होते हैं, वैसे ही वह परम ऐश्वर्यवान् होकर पृथ्वीलोकमें ॥ ४७ शोभा प्राप्त करता है । करोड़ों जन्मोंतक पृथ्वी उसका साथ नहीं छोड़ती और वह महान् राजराजेश्वरके रूपमें प्रतिष्ठित होकर कल्पके अन्ततक जीवित
४८ रहता है । ४५ - ४८ ॥
जो मनुष्य ब्राह्मणको अपना सम्पूर्ण अधिकार दे देता है, उसे अन्तमें चौगुना फल प्राप्त होता है, इसमें ४ ९ संशय नहीं है ॥ ४ ९ ॥ जो व्यक्ति तपस्वी ब्राह्मणको जम्बूद्वीपका दान देता है, वह अन्तमें सौ गुना फल प्राप्त करता है, ५० इसमें सन्देह नहीं है ॥ ५० ॥
भूमिदान करनेवाले, समस्त तीर्थोंमें निवास करनेवाले, सभी तपस्याओंमें रत रहनेवाले, ५१ सम्पूर्ण श्रेष्ठ स्थानोंमें निवास करनेवाले, अपना सर्वस्व दान करनेवाले तथा समस्त प्रकारकी सिद्धियोंको प्राप्त किये हुए महेश्वरी जगदम्बाके भक्तको पुनः ५२ संसारमें जन्म नहीं लेना पड़ता ॥ ५१-५२ ॥ भगवती जगदम्बाके उपासकोंके समक्ष असंख्य ब्रह्माओंका लय हो जाता है, किंतु वे भगवती ५३ भुवनेश्वरीके परम धाम मणिद्वीपमें निवास करते रहते हैं ॥५३ ॥
भगवतीके मन्त्रकी उपासना करनेवाले पुरुष मानव - शरीर त्यागनेके अनन्तर जन्म, मृत्यु एवं ५४ जरारहित ऐश्वर्यमय दिव्यरूप धारण करके उन भगवतीकी सारूप्यमुक्ति प्राप्तकर उनकी सेवामें सदा संलग्न रहते हैं । वे मणिद्वीपमें निवास करते हुए ५५ खण्डप्रलयका अवलोकन करते रहते हैं ॥ ५४-५५ ॥ देवता, सिद्ध तथा समग्र विश्व एक निश्चित अवधिपर नष्ट हो जाते हैं; किंतु जन्म, मृत्यु और ५६ । जरासे रहित देवीभक्त विनाशको प्राप्त नहीं होते ॥ ५६ ॥
पृष्ठ 482
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३० ]
कार्तिके तुलसीदानं करोति हरये च यः ।
युगत्रयप्रमाणं च मोदते हरिमन्दिरे ॥
पुनः सुयोनिं सम्प्राप्य हरिभक्तिं लभेद् ध्रुवम् ।
जितेन्द्रियाणां प्रवरः स भवेद्भारते भुवि ॥
मध्ये यः स्नाति गङ्गायामरुणोदयकालतः ।
युगषष्टिसहस्त्राणि मोदते हरिमन्दिरे ॥
पुनः सुयोनिं सम्प्राप्य विष्णुमन्त्रं लभेद् ध्रुवम् ।
त्यक्त्वा च मानुषं देहं पुनर्याति हरेः पदम् ॥
नास्ति तत्पुनरावृत्तिर्वैकुण्ठाच्च महीतले ।
करोति हरिदास्यं च तथा सारूप्यमेव च ॥
नित्यस्नायी च गङ्गायां स पूतः सूर्यवद्धुवि ।
पदे पदेऽश्वमेधस्य लभते निश्चितं फलम् ॥
तस्यैव पादरजसा सद्यः पूता वसुन्धरा ।
मोदते स च वैकुण्ठे यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥
पुनः सुयोनिं सम्प्राप्य हरिभक्तिं लभेद् ध्रुवम् ।
जीवन्मुक्तोऽतितेजस्वी तपस्विप्रवरो भवेत् ॥
स्वधर्मनिरतः शुद्धो विद्वांश्च स जितेन्द्रियः ।
मीनकर्कटयोर्मध्ये गाढं तपति भास्करः ॥
भारते यो ददात्येव जलमेव सुवासितम् ।
स मोदते च कैलासे यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥
पुनः सुयोनिं सम्प्राप्य रूपवांश्च सुखी भवेत् ।
शिवभक्तश्च तेजस्वी वेदवेदाङ्गपारगः ॥
वैशाखे सक्तुदानं च यः करोति द्विजातये ।
सक्तुरेणुप्रमाणाब्दं मोदते शिवमन्दिरे ॥
नवम स्कन्ध ४७३ जो मनुष्य कार्तिक महीनेमें भगवान् श्रीहरिको ५७ तुलसी अर्पण करता है, वह श्रीहरिके धाममें तीन युगोंतक आनन्दपूर्वक निवास करता है । तदनन्तर उत्तम कुलमें जन्म लेकर वह निश्चितरूपसे भगवान्की ५८ भक्ति प्राप्त करता है और इस भारतभूमिमें रहनेवाले जितेन्द्रिय पुरुषोंमें अति श्रेष्ठ हो जाता है ॥ ५७-५८ ॥ जो व्यक्ति अरुणोदयके समय गंगाके मध्य ५ ९ | स्नान करता है, वह साठ हजार युगोंतक भगवान् श्रीहरिके धाममें आनन्द प्राप्त करता है । वह श्रेष्ठ कुलमें जन्म पाकर विष्णुमन्त्रकी सिद्धि करता है और ६० अन्तमें पुनः मानवशरीर त्यागकर भगवान् श्रीहरिके धाममें चला जाता है । उस वैकुण्ठधामसे फिर पृथ्वीतलपर उसका दुबारा जन्म नहीं होता । भगवान्का ६१ सारूप्य प्राप्त करके वह सदा उनकी सेवामें संलग्न
रहता है । ५ ९ -६१ ॥
जो व्यक्ति प्रतिदिन गंगामें स्नान करता है, वह सूर्यकी भाँति पृथ्वीलोकमें पवित्र माना जाता है और ६२ उसे पग - पगपर अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है, यह सर्वथा निश्चित है । उसकी चरण- रजसे पृथ्वी तत्काल पवित्र हो जाती है । अन्तमें वह वैकुण्ठधाम पहुँचकर ६३ सूर्य तथा चन्द्रमाकी स्थितिपर्यन्त वहाँ आनन्द प्राप्त करता है । तदनन्तर उत्तम कुलमें पुनः जन्म लेकर उसे अवश्य ही भगवान् श्रीहरिकी भक्ति सुलभ होती है । ६४ वह जीवन्मुक्त, परम तेजस्वी, तपस्वियोंमें श्रेष्ठ, स्वधर्मपरायण, निर्मलहृदय, विद्वान् तथा जितेन्द्रिय होता है ॥ ६२ - ६४३ ॥ ६५ मीन और कर्कराशिपर रहते समय सूर्य अत्यधिक तपते हैं । जो पुरुष उस समय भारतमें सुवासित जलका दान करता है, वह चौदहों इन्द्रोंकी स्थितिपर्यन्त ६६ कैलासमें आनन्द भोगता है । तत्पश्चात् उत्तम योनिमें जन्म पाकर रूपवान्, सुखी, शिवभक्त, तेजस्वी तथा वेद - वेदांगका पारगामी विद्वान् होता है ॥ ६५–६७ ॥ ६७ जो मनुष्य वैशाख महीनेमें ब्राह्मणको सत्तूका दान करता है, वह उस सत्तूके कणोंकी संख्याके बराबर वर्षोंतक शिवलोकमें आनन्दपूर्वक निवास ६८ | करता है ॥६८ ॥
पृष्ठ 483
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४७४ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ३०
करोति भारते यो हि कृष्णजन्माष्टमीव्रतम् ।
शतजन्मकृतं पापं मुच्यते नात्र संशयः ॥
वैकुण्ठे मोदते सोऽपि यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।
पुनः सुयोनिं सम्प्राप्य कृष्णे भक्तिं लभेद् ध्रुवम् ॥
इहैव भारते वर्षे शिवरात्रिं करोति यः ।
मोदते शिवलोके स सप्तमन्वन्तरावधि ॥
शिवाय शिवरात्रौ च बिल्वपत्रं ददाति यः ।
पत्रमानयुगं तत्र मोदते शिवमन्दिरे ॥
पुनः सुयोनिं सम्प्राप्य शिवभक्तिं लभेद् ध्रुवम् ।
विद्यावान्पुत्रवाञ्छ्रीमान् प्रजावान्भूमिमान्भवेत् ॥
चैत्रमासेऽथवा माघे शङ्करं योऽर्चयेद् व्रती ।
करोति नर्तनं भक्त्या वेत्रपाणिर्दिवानिशम् ॥
मासं वाप्यर्धमासं वा दश सप्त दिनानि च ।
दिनमानयुगं सोऽपि शिवलोके महीयते ॥
श्रीरामनवमीं यो हि करोति भारते पुमान् ।
सप्तमन्वन्तरं यावन्मोदते विष्णुमन्दिरे ॥
पुनः सुयोनिं सम्प्राप्य रामभक्तिं लभेद् ध्रुवम् ।
जितेन्द्रियाणां प्रवरो महांश्च धनवान्भवेत् ॥
शारदीयां महापूजां प्रकृतेर्यः करोति च ।
महिषैश्छागलैर्मेषैः खड्गैर्भेकादिभिः सति ॥
नैवेद्यैरुपहारैश्च धूपदीपादिभिस्तथा ।
नृत्यगीतादिभिर्वाद्यैर्नानाकौतुकमङ्गलम् ॥
शिवलोके वसेत्सोऽपि सप्तमन्वन्तरावधि ।
पुनः सुयोनिं सम्प्राप्य नरो बुद्धिं च निर्मलाम् ॥
अतुलां श्रियमाप्नोति पुत्रपौत्रविवर्धनीम् ।
महाप्रभावयुक्तश्च गजवाजिसमन्वितः ॥
राजराजेश्वरः सोऽपि भवेदेव न संशयः । भारतवर्षमें जो मनुष्य श्रीकृष्ण जन्माष्टमीका ६ ९ व्रत करता है, वह अपने सौ जन्मोंमें किये गये पापोंसे छूट जाता है, इसमें सन्देह नहीं है । जबतक चौदहों इन्द्रोंकी स्थिति बनी रहती है, तबतक वह वैकुण्ठलोकमें ७० आनन्दका भोग करता है । इसके बाद वह पुन: उत्तम योनिमें जन्म लेकर निश्चितरूपसे भगवान् श्रीकृष्णकी
भक्ति प्राप्त करता है । ६ ९ -७० ॥
७१ इस भारतवर्षमें जो मनुष्य शिवरात्रिका व्रत करता है, वह सात मन्वन्तरोंके कालतक शिवलोकमें आनन्दसे रहता है ॥ ७१ ॥
७२ जो मनुष्य शिवरात्रिके दिन भगवान् शंकरको बिल्वपत्र अर्पण करता है, वह बिल्वपत्रोंकी जितनी संख्या है उतने वर्षोंतक उस शिवलोकमें आनन्द भोगता है । ७३ पुनः श्रेष्ठ योनि प्राप्त करके वह निश्चय ही शिवभक्ति प्राप्त करता है और विद्या, पुत्र, श्री, प्रजा तथा भूमि – इन सबसे सदा सम्पन्न रहता है ॥ ७२-७३ ॥ ७४ जो व्रती चैत्र अथवा माघमें पूरे मासभर, आधे मास, दस दिन अथवा सात दिनतक भगवान् शंकरकी ७५ पूजा करता है और हाथमें बेंत लेकर भक्तिपूर्वक उनके सम्मुख नर्तन करता है, वह उपासनाके दिनोंकी संख्याके बराबर युगों तक शिवलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त ७६ करता है ॥ ७४-७५ ॥ जो मनुष्य भारतवर्षमें श्रीरामनवमीका व्रत सम्पन्न करता है, वह विष्णु धाममें सात मन्वन्तरतक आनन्द ७७ करता है । पुन: उत्तम योनिमें जन्म पाकर वह निश्चय ही रामकी भक्ति प्राप्त करता है और जितेन्द्रियोंमें सर्वश्रेष्ठ तथा महान् धनी होता है ॥ ७६-७७ ॥ ७८ हे साध्वि! जो मनुष्य विविध प्रकारके नैवेद्यों, उपहार - सामग्रियों, धूप - दीप आदि पूजनोपचारोंके द्वारा भगवती प्रकृतिकी शारदीय महापूजा करता है ७ ९ तथा उस अवसरपर नृत्य, गीत, वाद्य आदिके द्वारा अनेकविध मंगलोत्सव मनाता है; वह सात मन्वन्तरोंकी अवधितक शिवलोकमें निवास करता है । पुनः उत्तम ८० योनिमें जन्म पाकर वह मनुष्य निर्मल बुद्धि, अपार सम्पत्ति तथा पुत्र - पौत्रोंकी अभिवृद्धि प्राप्त करता है । वह हाथी, घोड़े आदि वाहनोंसे सम्पन्न तथा महान् ८१ प्रभावशाली राजराजेश्वर हो जाता है, इसमें कोई सन्देह नहीं है ॥ ७८–८१३ ॥
पृष्ठ 484
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३० ] ततः शुक्लाष्टमीं प्राप्य महालक्ष्मीं च योऽर्चयेत् ॥
नित्यं भक्त्या पक्षमेकं पुण्यक्षेत्रे च भारते ।
दत्त्वा तस्यै प्रकृष्टानि चोपचाराणि षोडश ॥
गोलोके च वसेत्सोऽपि यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।
पुनः सुयोनिं सम्प्राप्य राजराजेश्वरो भवेत् ॥
कार्तिकीपूर्णिमायां च कृत्वा तु रासमण्डलम् ।
गोपानां शतकं कृत्वा गोपीनां शतकं तथा ॥
शिलायां प्रतिमायां च श्रीकृष्णं राधया सह ।
भारते पूजयेद्भक्त्या चोपचाराणि षोडश ॥
गोलोके वसते सोऽपि यावद्वै ब्रह्मणो वयः ।
भारतं पुनरागत्य कृष्णे भक्तिं लभेद् दृढाम् ॥
क्रमेण सुदृढां भक्तिं लब्ध्वा मन्त्रं हरेरहो ।
देहं त्यक्त्वा च गोलोकं पुनरेव प्रयाति सः ॥
ततः कृष्णस्य सारूप्यं पार्षदप्रवरो भवेत् ।
पुनस्तत्पतनं नास्ति जरामृत्युहरो भवेत् ॥
शुक्लां वाप्यथवा कृष्णां करोत्येकादशीं च यः ।
वैकुण्ठे मोदते सोऽपि यावद्वै ब्रह्मणो वयः ॥
भारते पुनरागत्य कृष्णभक्तिं लभेद् ध्रुवम् ।
क्रमेण भक्तिं सुदृढां करोत्येकां हरेरहो ॥
देहं त्यक्त्वा च गोलोकं पुनरेव प्रयाति सः ।
ततः कृष्णस्य सारूप्यं सम्प्राप्य पार्षदो भवेत् ॥
पुनस्तत्पतनं नास्ति जरामृत्युहरो भवेत् ।
भाद्रे च शुक्लद्वादश्यां यः शक्रं पूजयेन्नरः ॥
षष्टिवर्षसहस्राणि शक्रलोके महीयते ।
रविवारे च संक्रान्त्यां सप्तम्यां शुक्लपक्षके ॥
सम्पूज्यार्कं हविष्यान्नं यः करोति च भारते ।
महीयते सोऽर्कलोके यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥
भारतं पुनरागत्य चारोगी श्रीयुतो भवेत् । नवम स्कन्ध ४७५ ८२ शारदीय नवरात्रकी शुक्लाष्टमी तिथिसे प्रारम्भ करके एक पक्षतक नित्य पवित्र भारतभूमिपर जो मनुष्य भक्तिपूर्वक उत्तम षोडशोपचार अर्पित करके भगवती ८३ महालक्ष्मीकी पूजा करता है, वह चौदह इन्द्रोंके कालपर्यन्त गोलोकमें वास करता है । तत्पश्चात् उत्तम कुलमें जन्म ८४ लेकर वह राजराजेश्वर बनता है । ८२ – ८४ ॥ जो भारतवर्षमें कार्तिकपूर्णिमाको सैकड़ों गोपों तथा गोपियोंको साथ लेकर रासमण्डल - सम्बन्धी ८५ उत्सव मनाकर शिलापर या प्रतिमामें सोलहों प्रकारके पूजनोपचारोंसे भक्तिपूर्वक राधासहित श्रीकृष्णकी पूजा सम्पन्न करता है, वह ब्रह्माजीके स्थितिपर्यन्त गोलोकमें ८६ निवास करता है । पुनः भारतवर्षमें जन्म पाकर वह श्रीकृष्णकी स्थिर भक्ति प्राप्त करता है । भगवान् ८७ श्रीहरिकी क्रमशः सुदृढ़ भक्ति तथा उनका मन्त्र प्राप्त करके देह - त्यागके अनन्तर वह पुनः गोलोक चला जाता है । वहाँ श्रीकृष्णके समान रूप प्राप्त करके वह ८८ उनका प्रमुख पार्षद बन जाता है । पुन: वहाँसे उसका पतन नहीं होता, वह जरा तथा मृत्युसे सर्वथा रहित हो जाता है ॥ ८५-८९ ॥ ८ ९ जो व्यक्ति शुक्ल अथवा कृष्णपक्षकी एकादशीका व्रत करता है, वह ब्रह्माके आयुपर्यन्त वैकुण्ठलोकमें ९ ० आनन्दका भोग करता है । पुनः भारतवर्षमें जन्म लेकर वह निश्चय ही श्रीकृष्णकी भक्ति प्राप्त करता है और वह क्रमशः एकमात्र श्रीहरिके प्रति अपनी भक्तिको ९९ सुदृढ़ करता जाता है । अन्तमें मानव देह त्यागकर वह पुनः गोलोक चला जाता है और वहाँपर श्रीकृष्णका सारूप्य प्राप्त करके उनका पार्षद बन जाता है | वहाँसे ९ २ पुनः संसारमें उसका आगमन नहीं होता और वह सदाके लिये जरा तथा मृत्युसे मुक्त हो जाता है । ९ ० - ९ २३ ॥ जो मनुष्य भाद्रपद मास के शुक्लपक्षकी द्वादशी ९ ३ तिथिको इन्द्रकी पूजा करता है, वह साठ हजार वर्षोंतक इन्द्रलोकमें सम्मानित होता है । जो भारतवर्षमें रविवार, ९ ४ संक्रान्ति अथवा शुक्लपक्षकी सप्तमी तिथिको सूर्यकी पूजा करके भोजनमें हविष्यान्न ग्रहण करता है, वह चौदहों इन्द्रोंके आयुपर्यन्त सूर्यलोकमें सुप्रतिष्ठित होता ९ ५ है । इसके बाद भारतवर्ष में फिरसे जन्म लेकर वह आरोग्ययुक्त तथा श्रीसम्पन्न होता है ॥ ९ ३ - ९ ५३ ॥
पृष्ठ 485
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४७६ ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां सावित्रीं यो हि पूजयेत् ॥
महीयते ब्रह्मलोके सप्तमन्वन्तरावधि ।
पुनर्महीं समागत्य श्रीमानतुलविक्रमः ॥
चिरजीवी भवेत्सोऽपि ज्ञानवान्सम्पदा युतः ।
माघस्य शुक्लपञ्चम्यां पूजयेद्यः सरस्वतीम् ॥
संयतो भक्तितो दत्त्वा चोपचाराणि षोडश ।
महीयते मणिद्वीपे यावद्ब्रह्म दिवानिशम् ॥
सम्प्राप्य च पुनर्जन्म स भवेत्कविपण्डितः ।
गां सुवर्णादिकं यो हि ब्राह्मणाय ददाति च ॥
नित्यं जीवनपर्यन्तं भक्तियुक्तश्च भारते ।
गवां लोमप्रमाणाब्दं द्विगुणं विष्णुमन्दिरे ॥
मोदते हरिणा सार्धं क्रीडाकौतुकमङ्गलैः ।
तदन्ते पुनरागत्य राजराजेश्वरो भवेत् ॥
श्रीमांश्च पुत्रवान्विद्वाञ्ज्ञानवान्सर्वतः सुखी ।
भोजयेद्यो ऽपि मिष्टान्नं ब्राह्मणेभ्यश्च भारते ॥
विप्रलोमप्रमाणाब्दं मोदते विष्णुमन्दिरे ।
ततः पुनरिहागत्य सुखी च धनवान्भवेत् ॥
विद्वान्सुचिरजीवी च श्रीमानतुलविक्रमः ।
यो वक्ति वा ददात्येव हरेर्नामानि भारते ॥
युगं नाम प्रमाणं च विष्णुलोके महीयते ।
ततः पुनरिहागत्य स सुखी धनवान्भवेत् ॥
यदि नारायणक्षेत्रे फलं कोटिगुणं भवेत् ।
नाम्नां कोटिं हरेर्यो हि क्षेत्रे नारायणे जपेत् ॥
श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ३० ९ ६ जो मनुष्य ज्येष्ठ मास के कृष्णपक्षकी चतुर्दशी तिथिको भगवती सावित्रीका पूजन करता है, वह सात मन्वन्तरोंकी अवधितक ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठित होता ९ ७ है । पुनः पृथ्वीपर लौटकर वह श्रीमान्, अतुल पराक्रमी, चिरंजीवी, ज्ञानवान् तथा सम्पदासम्पन्न हो जाता है ॥ ९ ६ - ९ ७३ ॥ जो मनुष्य माघ महीनेके शुक्लपक्षकी पंचमी ९ ८ तिथिको भक्तिपूर्वक सोलहों प्रकारके पूजनोपचारोंको अर्पणकर सरस्वतीकी पूजा करता है, वह ब्रह्माके आयुपर्यन्त मणिद्वीपमें दिन - रात प्रतिष्ठा प्राप्त करता ९९ है और पुनः जन्म ग्रहणकर महान् कवि तथा पण्डित होता है॥९ ८ - ९९ ३ ॥ भारतवर्षमें जो जीवनभर भक्तिसे सम्पन्न १०० होकर ब्राह्मणको नित्य गौ और सुवर्ण आदि प्रदान करता है, वह उस गौके शरीरमें जितने रोम होते हैं, उससे भी दुगुने वर्षोंतक विष्णुलोकमें वास १०१ करता है और वहाँ भगवान् श्रीहरिके साथ मंगलमय क्रीड़ा तथा उत्सव करते हुए आनन्दका भोग करता है । तत्पश्चात् पुनः भारतवर्षमें जन्म पाकर श्रीसम्पन्न, पुत्रवान्, विद्वान्, ज्ञानवान् तथा हर १०२ प्रकारसे सुखी राजराजेश्वरके रूपमें प्रतिष्ठित होता है ॥ १०० – १०२३ ॥ भारतवर्षमें जो मनुष्य ब्राह्मणोंको मिष्टान्नका १०३ | भोजन कराता है, वह उस ब्राह्मणके शरीरमें जितने रोम होते हैं, उतने वर्षोंतक विष्णुलोकमें आनन्द प्राप्त करता है । तत्पश्चात् वहाँसे पुन: इस लोकमें जन्म १०४ लेकर वह सुखी, धनवान्, विद्वान्, दीर्घजीवी, श्रीमान् तथा अतुलनीय पराक्रमवाला होता है ॥ १०३-१०४ ॥ भारतवर्षमें जो मनुष्य भगवान् श्रीहरिके नामका १०५ स्वयं कीर्तन करता है अथवा इसके लिये दूसरेको प्रेरणा देता है, वह जपे गये नामोंकी संख्या बराबर युगकविष्णुलोक प्रतिष्ठित होता है और वहाँसे पुन: इस लोकमें आकर वह सुखी तथा धनवान् होता १०६ है ॥ १०५-१०६ ॥ यदि भगवान्का नामजप नारायणक्षेत्रमें किया जाय तो उसका फल करोड़ों गुना अधिक होता है । १०७ | जो मनुष्य नारायणक्षेत्रमें भगवान् श्रीहरिके नामका
पृष्ठ 486
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३० ]
सर्वपापविनिर्मुक्तो जीवन्मुक्तो भवेद् ध्रुवम् ।
न लभेत्स पुनर्जन्म वैकुण्ठे स महीयते ॥
लभेद्विष्णोश्च सारूप्यं न तस्य पतनं भवेत् ।
विष्णुभक्तिं लभेत्सोऽपि विष्णुसारूप्यमाप्नुयात् ॥
शिवं यः पूजयेन्नित्यं कृत्वा लिङ्गं च पार्थिवम् ।
यावज्जीवनपर्यन्तं स याति शिवमन्दिरम् ॥
मृदो रेणुप्रमाणाब्दं शिवलोके महीयते ।
ततः पुनरिहागत्य राजेन्द्रो भारते भवेत् ॥
शिलां च पूजयेन्नित्यं शिलातोयं च भक्षति ।
महीयते च वैकुण्ठे यावद्वै ब्रह्मणः शतम् ॥
ततो लब्ध्वा पुनर्जन्म हरिभक्तिं च दुर्लभाम् ।
महीयते विष्णुलोके न तस्य पतनं भवेत् ॥
तपांसि चैव सर्वाणि व्रतानि निखिलानि च ।
कृत्वा तिष्ठति वैकुण्ठे यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥
ततो लब्ध्वा पुनर्जन्म राजेन्द्रो भारते भवेत् ।
ततो मुक्तो भवेत्पश्चात्पुनर्जन्म न विद्यते ॥
यः स्नात्वा सर्वतीर्थेषु भुवः कृत्वा प्रदक्षिणाम् ।
स तु निर्वाणतां याति न च जन्म भवेद्भुवि ॥
पुण्यक्षेत्रे भारते च योऽश्वमेधं करोति च ।
अश्वलोममिताब्दं च शक्रस्यार्धासनं भजेत् ॥
नवम स्कन्ध ४७७ एक करोड़ जप करता है, वह सम्पूर्ण पापोंसे रहित १०८ होकर जीवन्मुक्त हो जाता है — यह सत्य है । उसका पुनर्जन्म नहीं होता, वह वैकुण्ठलोकमें प्रतिष्ठित होता है । वह भगवान् विष्णुका सारूप्य प्राप्त कर लेता है और वहाँसे उसका पतन नहीं होता है । इस प्रकार १० ९ वह भगवान् विष्णुकी परम भक्ति सुलभ कर लेता है और अन्ततः उसे भगवान् विष्णुकी सारूप्यमुक्ति प्राप्त हो जाती है ॥ १०७–१०९ ॥ जो मनुष्य प्रतिदिन पार्थिव लिंग बनाकर ११० शिवकी पूजा करता है और जीवनपर्यन्त इस नियमका पालन करता है, वह शिवलोकको प्राप्त होता है और उस पार्थिव लिंगमें विद्यमान रजकणोंकी संख्याके बराबर वर्षोंतक शिवलोकमें प्रतिष्ठित होता है | वहाँसे १११ पुनः भारतवर्षमें जन्म लेकर वह महान् राजा होता है ॥ ११०-१११ ॥ जो मनुष्य प्रतिदिन शालग्रामका पूजन करता है और शालग्रामशिलाके जलका पान करता है, वह ११२ सौ ब्रह्माकी आयुतक वैकुण्ठलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है । उसके बाद फिरसे जन्म लेकर भगवान् श्रीहरिकी दुर्लभ भक्ति प्राप्त करता है और पुनः विष्णुलोक में सुप्रतिष्ठित होता है और उसका पतन ११३ नहीं होता ॥ ११२-११३ ॥ जो मनुष्य समस्त तपों तथा व्रतोंको सम्पन्न कर लेता है, वह चौदह इन्द्रोंके कालपर्यन्त वैकुण्ठमें ११४ निवास करता है । वहाँसे पुनः भारतवर्षमें जन्म ग्रहणकर वह महान् सम्राट् होता है । तदनन्तर वह मुक्त हो जाता है और फिर उसे दुबारा जन्म नहीं लेना पड़ता ॥ ११४-११५ ॥ ११५ जो सभी तीर्थोंमें स्नान तथा पृथ्वीकी प्रदक्षिणा कर लेता है, वह निर्वाणपदको प्राप्त होता है और पुनः पृथ्वीलोकमें उसका जन्म नहीं होता है ॥ ११६ ॥
११६ जो पुण्यक्षेत्र भारतवर्षमें अश्वमेधयज्ञ करता है, वह उस अश्वके शरीरमें जितने रोएँ होते हैं; उतने वर्षों तक इन्द्रके आधे आसनपर विराजमान रहता है । राजसूययज्ञ करनेसे मनुष्य इससे भी चार गुना फल ११७ | प्राप्त करता है ॥ ११७ ॥
पृष्ठ 487
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४७८
चतुर्गुणं राजसूये फलमाप्नोति मानवः ।
सर्वेभ्योऽपि मखेभ्यो हि परो देवीमखः स्मृतः ॥
विष्णुना च कृतः पूर्वं ब्रह्मणा च वरानने ।
शङ्करेण महेशेन त्रिपुरासुरनाशने ॥
शक्तियज्ञः प्रधानश्च सर्वयज्ञेषु सुन्दरि ।
नानेन सदृशो यज्ञस्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥
दक्षेण च कृतः पूर्वं महान्संवादसंयुतः ।
बभूव कलहो यत्र दक्षशङ्करयोः सति ॥
शेपुश्च नन्दिनं विप्रा नन्दी विप्रांश्च कोपतः ।
यद्धेतोर्दक्षयज्ञं च बभञ्ज चन्द्रशेखरः ॥
चकार देवीयज्ञं स पुरा दक्षः प्रजापतिः ।
धर्मश्च कश्यपश्चैव शेषश्चापि च कर्दमः ॥
स्वायम्भुवो मनुश्चैव तत्पुत्रश्च प्रियव्रतः ।
शिवः सनत्कुमारश्च कपिलश्च ध्रुवस्तथा ॥
राजसूयसहस्राणां फलमाप्नोति निश्चितम् ।
देवीयज्ञात्परो यज्ञो नास्ति वेदे फलप्रदः ॥
वर्षाणां शतजीवी च जीवन्मुक्तो भवेद् ध्रुवम् ।
ज्ञानेन तेजसा चैव विष्णुतुल्यो भवेदिह ॥
देवानां च यथा विष्णुर्वैष्णवानां च नारद ।
शास्त्राणां च यथा वेदा वर्णानां ब्राह्मणो यथा ॥
तीर्थानां च यथा गङ्गा पवित्राणां शिवो यथा ।
एकादशी व्रतानां च पुष्पाणां तुलसी यथा ॥
नक्षत्राणां यथा चन्द्रः पक्षिणां गरुडो यथा ।
यथा स्त्रीणां च प्रकृती राधा वाणी वसुन्धरा ॥
शीघ्राणां चेन्द्रियाणां च चञ्चलानां मनो यथा ।
प्रजापतीनां ब्रह्मा च प्रजानां च प्रजापतिः ॥
वृन्दावनं वनानां च वर्षाणां भारतं यथा ।
श्रीमतां च यथा श्रीश्च विदुषां च सरस्वती ॥
पतिव्रतानां दुर्गा च सौभाग्यानां च राधिका ।
देवीयज्ञस्तथा वत्से सर्वयज्ञेषु भामिनि ॥
श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ३० भगवतीका यज्ञ सभी यज्ञोंसे भी श्रेष्ठ कहा गया ११८ है । हे वरानने! विष्णु और ब्रह्माने पूर्वकालमें इस यज्ञको किया था और त्रिपुरासुरका वध करनेके लिये महादेव शंकरजीने भी इस यज्ञको सम्पन्न किया था । ११ ९ हे सुन्दरि! यह शक्ति - यज्ञ सम्पूर्ण यज्ञोंमें प्रधान है; तीनों लोकोंमें इस यज्ञके समान कोई भी यज्ञ नहीं १२० है ॥ ११८–१२० ॥ साध्वि! पूर्व काली बात है, दक्षप्रजापतिने महान् उत्सवके साथ भगवतीका यज्ञ किया था, १२१ जिसमें दक्ष प्रजापति तथा शंकरमें परस्पर कलह हो गया । क्रोधमें आकर ब्राह्मणोंने नन्दीको तथा नन्दीने १२२ ब्राह्मणोंको शाप दे दिया । इसलिये चन्द्रमाको मस्तकपर धारण करनेवाले शिवने दक्षके यज्ञका विध्वंस कर डाला ॥ १२१-१२२ ॥ १२३ प्राचीन कालमें दक्षप्रजापति, धर्म, कश्यप, शेषनाग, मुनि कर्दम, स्वायम्भुव मनु, उनके पुत्र प्रियव्रत, शिव, ९ २४ सनत्कुमार, कपिल तथा ध्रुव- ये सभी लोग भगवतीयज्ञ सम्पन्न कर चुके हैं ॥ १२३-१२४ ॥ देवीयज्ञ करनेवाला पुरुष हजारों राजसूययज्ञोंका १२५ फल निश्चित रूपसे प्राप्त कर लेता है । देवीयज्ञसे बढ़कर फल प्रदान करनेवाला कोई यज्ञ नहीं है-१२६ ऐसा वेदमें कहा गया है ॥ १२५ ॥
देवीयज्ञ करनेवाला सौ वर्षतक जीवित रहकर अन्तमें जीवन्मुक्त हो जाता है, यह सत्य है । वह इस १२७ लोकमें ज्ञान तथा तपमें साक्षात् भगवान् विष्णुके तुल्य हो जाता है ॥ १२६ ॥
१२८ हे वत्से! हे भामिनि! जिस प्रकार देवताओंमें विष्णु, विष्णुभक्तोंमें नारद, शास्त्रोंमें वेद, वर्णोंमें १२ ९ ब्राह्मण, तीर्थोंमें गंगा, पुण्यात्मा पवित्रोंमें शिव, व्रतोंमें एकादशी, पुष्पोंमें तुलसी, नक्षत्रोंमें चन्द्रमा, पक्षियोंमें गरुड, स्त्रियोंमें मूलप्रकृति; राधा; सरस्वती तथा १३० पृथिवी, शीघ्रगामी तथा चंचल इन्द्रियोंमें मन, प्रजापतियोंमें ब्रह्मा, प्रजाओंमें राजा, वनोंमें वृन्दावन, वर्षोंमें भारतवर्ष, १३१ श्रीमान् लोगोंमें श्री, विद्वानोंमें सरस्वती, पतिव्रताओंमें भगवती दुर्गा और सौभाग्यवती श्रीकृष्ण - भार्याओंमें राधा सर्वोपरि हैं, उसी प्रकार समस्त यज्ञोंमें १३२ | देवीयज्ञ श्रेष्ठ है ॥ १२७–१३२ ॥
पृष्ठ 488
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३१ ] अश्वमेधशतेनैव शक्रत्वं च लभेद् ध्रुवम् सहस्त्रेण विष्णुपदं सम्प्राप्तः पृथुरेव च स्नानं च सर्वतीर्थानां सर्वयज्ञेषु दीक्षणम् सर्वेषां च व्रतानां च तपसां फलमेव च पाठे चतुर्णां वेदानां प्रादक्षिण्यं भुवस्तथा फलभूतमिदं सर्वं मुक्तिदं शक्तिसेवनम् पुराणेषु च वेदेषु चेतिहासेषु सर्वतः निरूपितं सारभूतं देवीपादाम्बुजार्चनम्
तद्वर्णनं च तद्ध्यानं तन्नामगुणकीर्तनम् ।
तत्स्तोत्रस्मरणं चैव वन्दनं जपमेव च ॥
तत्पादोदकनैवेद्यं भक्षणं नित्यमेव च ।
सर्वसम्मतमित्येवं सर्वेप्सितमिदं सति ॥
भज नित्यं परं ब्रह्म निर्गुणं प्रकृतिं पराम् ।
गृहाण स्वामिनं वत्से सुखं वस च मन्दिरे ॥
अयं ते कथितः कर्मविपाको मङ्गलो नृणाम् ।
सर्वेप्सितः सर्वमतस्तत्त्वज्ञानप्रदः परः ॥
नवम स्कन्ध ४७ ९ । एक सौ अश्वमेधयज्ञ करनेसे मनुष्य इन्द्रपद पा ॥ १३३ जाता है । एक हजार अश्वमेध करके राजा पृथुने विष्णुपद प्राप्त किया था ॥१३३ ॥
। सम्पूर्ण तीर्थोंके स्नान, समस्त यज्ञोंकी दीक्षा, ॥ १३४ सभी व्रतों, तपों तथा चारों वेदोंके पाठोंका पुण्य और पृथ्वीकी प्रदक्षिणा - इन सभी साधनोंके फल-। स्वरूप शक्तिस्वरूपा भगवती जगदम्बाकी सेवा ॥ १३५ सुलभ हो जाती है, जो प्राणीको मोक्ष प्रदान कर देती है ॥ १३४- १३५ ॥ । पुराणों, वेदों तथा इतिहासोंमें सर्वत्र भगवतीके ॥ १३६ चरणकमलकी उपासनाको ही सारभूत बताया गया है । उन भगवतीके चरित्रका वर्णन, उनका ध्यान, उनके नाम तथा गुणोंका कीर्तन, उनके स्तोत्रोंका १३७ स्मरण, उनकी वन्दना, उनका नाम - जप, उनके चरणोदक तथा नैवेद्यका ग्रहण - यह सब नित्य सम्पादित करना चाहिये । हे साध्वि! यह सर्वसम्मत १३८ तथा सभीके लिये अभीष्ट भी है ॥ १३६ - १३८ ॥ हे वत्से! तुम निर्गुण परब्रह्मस्वरूपिणी पराम्बा भगवती मूलप्रकृतिकी उपासना करो । अब तुम अपने १३ ९ पतिको ग्रहण करो और सुखपूर्वक अपने भवनमें निवास करो । मनुष्यों का यह मंगलमय कर्मविपाक मैंने तुमसे कह दिया, यह प्रसंग सबके लिये अभीष्ट, सर्वसम्मत, श्रेष्ठ १४० । तथा तत्त्वज्ञान प्रदान करनेवाला है ॥ १३ ९ - १४० ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे यमेन कर्मविपाककथनं नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥
अथैकत्रिंशोऽध्यायः सावित्रीका यमाष्टकद्वारा धर्मराजका स्तवन श्रीनारायण उवाच
शक्तेरुत्कीर्तनं श्रुत्वा सावित्री यमवक्त्रतः ।
साश्रुनेत्रा सपुलका यमं पुनरुवाच सा ॥ १
सावित्र्युवाच
शक्तेरुत्कीर्तनं धर्म सकलोद्धारकारणम् ।
श्रोतॄणां चैव वक्तॄणां जन्ममृत्युजराहरम् ॥२
श्रीनारायण बोले - [ हे नारद! ] यमके मुखसे भगवतीके नामकीर्तनकी महिमा सुनकर सावित्रीके नेत्रोंमें अश्रु भर आये और उसका शरीर पुलकित हो गया । वह यमसे पुनः कहने लगी ॥ १ ॥
सावित्री बोली- हे धर्म! शक्तिस्वरूपा भगवती जगदम्बाका नामकीर्तन सबका उद्धार करनेवाला और श्रोता तथा वक्ता - — दोनोंके जन्म, मृत्यु तथा बुढ़ापेका नाश करनेवाला है ॥२ ॥
पृष्ठ 489
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४८० श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ३१
दानवानां च सिद्धानां तपसां च परं पदम् ।
योगानां चैव वेदानां कीर्तनं सेवनं विभो ॥
मुक्तित्वममरत्वं च सर्वसिद्धित्वमेव च ।
श्रीशक्तिसेवकस्यैव कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥
भजामि केन विधिना वद वेदविदांवर ।
शुभकर्मविपाकं च श्रुतं नृणां मनोहरम् ॥
कर्माशुभविपाकं च तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।
इत्युक्त्वा च सती ब्रह्मन् भक्तिनम्रात्मकन्धरा ॥
तुष्टाव धर्मराजं च वेदोक्तेन स्तवेन च । सावित्र्युवाच तपसा धर्ममाराध्य पुष्करे भास्करः पुरा ॥
धर्मं सूर्यः सुतं प्राप धर्मराजं नमाम्यहम् ।
समता सर्वभूतेषु यस्य सर्वस्य साक्षिणः ॥
अतो यन्नाम शमनमिति तं प्रणमाम्यहम् ।
येनान्तश्च कृतो विश्वे सर्वेषां जीविनां परम् ॥
कामानुरूपं कालेन तं कृतान्तं नमाम्यहम् ।
बिभर्ति दण्डं दण्डाय पापिनां शुद्धिहेतवे ॥
नमामि तं दण्डधरं यः शास्ता सर्वजीविनाम् ।
विश्वं च कलयत्येव यः सर्वेषु च सन्ततम् ॥
अतीव दुर्निवार्यं च तं कालं प्रणमाम्यहम् ।
तपस्वी ब्रह्मनिष्ठो यः संयमी सञ्जितेन्द्रियः ॥
जीवानां कर्मफलदस्तं यमं प्रणमाम्यहम् ।
स्वात्मारामश्च सर्वज्ञो मित्रं पुण्यकृतां भवेत् ॥
पापिनां क्लेशदो यस्तं पुण्यमित्रं नमाम्यहम् ।
यज्जन्म ब्रह्मणोंऽशेन ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ॥
यो ध्यायति परं ब्रह्म तमीशं प्रणमाम्यहम् । हे विभो! भगवतीका यह कीर्तन दानवों, सिद्धों ३ तथा तपस्वियोंका परम पद है और समस्त योगों तथा वेदों का सेवनरूप ही है ॥ मोक्षपद, अमरता और सभी प्रकारकी सिद्धियाँ ४ | श्रीशक्तिके उपासककी सोलहवीं कलाके भी बराबर नहीं हैं ॥ ४ ॥
हे वेदवेत्ताओंमें श्रेष्ठ! मैं किस विधिसे उन ५ भगवतीकी उपासना करूँ, मुझे यह बताइये । मैंने आपसे मनुष्योंके शुभ कर्मका मनोहर फल सुन लिया, अब आप मुझे उनके अशुभ कर्मोंका फल बतानेकी ६ कृपा कीजिये ॥ ५३ ॥
हे ब्रह्मन्! ऐसा कहकर वह सावित्री भक्तिभावसे अपना कन्धा झुकाकर वेदोक्त स्तोत्रके द्वारा उन धर्मराजकी स्तुति करने लगी ॥ ६३ ॥
सावित्री बोली- प्राचीन कालमें सूर्यने पुष्करक्षेत्रमें ७ तपस्याके द्वारा धर्मकी उपासना की थी । उस समय जिन धर्मको सूर्यने पुत्ररूपमें प्राप्त किया, उन धर्मराजको मैं प्रणाम करती हूँ ॥ ७३ ॥ जो सभी प्राणियोंमें
८ समभाव रखते हैं और जो सबके साक्षी हैं, अतः जिनका नाम शमन है— उन धर्मराजको मैं प्रणाम करती हूँ ॥ ८३ ॥ जो कालके अनुसार इच्छापूर्वक
विश्वके सम्पूर्ण प्राणियोंका अन्त करते हैं, उन भगवान् कृतान्तको मैं प्रणाम करती हूँ ॥ ९ ३ ॥ जो सभी प्राणियोंको नियन्त्रणमें रखते हैं तथा पापियोंकी १० शुद्धिहेतु उन्हें दण्डित करनेके लिये हाथमें दण्ड धारण करते हैं, उन भगवान् दण्डधरको मैं प्रणाम करती हूँ ॥१०३ ॥ जो विश्वके सम्पूर्ण प्राणियोंके
११ समयका निरन्तर परिगणन करते हैं तथा जो परम दुर्धर्ष हैं, उन भगवान् कालको मैं प्रणाम करती हूँ ॥ ११३ ॥ जो तपस्वी, ब्रह्मनिष्ठ, संयमी, जितेन्द्रिय
१२ तथा जीवोंको उनके कर्मोंका फल देनेवाले हैं, उन भगवान् यमको मैं प्रणाम करती हूँ ॥ १२३ ॥ जो
अपनी आत्मामें रमण करनेवाले, सर्वज्ञ, पुण्यात्माओंके १३ मित्र तथा पापियोंके लिये क्लेशप्रद हैं; उन भगवान् पुण्यमित्रको मैं प्रणाम करती हूँ ॥ १३३ ॥ ब्रह्माके
अंशसे जिनका जन्म हुआ है तथा जो सदा परब्रह्मका १४ | ध्यान करते रहते हैं - ब्रह्मतेजसे दीप्तिमान् उन भगवान् ईशको मैं प्रणाम करती हूँ ॥ १४३ ॥
पृष्ठ 490
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३२ ] नवम स्कन्ध ४८१ इत्युक्त्वा सा च सावित्री प्रणनाम यमं मुने ॥
यमस्तां शक्तिभजनं कर्मपाकमुवाच ह ।
इदं यमाष्टकं नित्यं प्रातरुत्थाय यः पठेत् ॥
यमात्तस्य भयं नास्ति सर्वपापात्प्रमुच्यते ।
महापापी यदि पठेन्नित्यं भक्तिसमन्वितः ।
यमः करोति संशुद्धं कायव्यूहेन निश्चितम् ॥
१५ मुने! इस प्रकार प्रार्थना करके उस सावित्रीने यमराजको प्रणाम किया । तदनन्तर धर्मराजने उस सावित्रीको भगवतीके मन्त्र तथा प्राणियोंके कर्मफलके विषयमें बतलाया ॥ १५३ ॥
१६ जो मनुष्य प्रातः काल उठकर इस यमाष्टकका नित्य पाठ करता है, उसे यमराजसे भय नहीं होता और वह समस्त पापोंसे मुक्त हो जाता है । यदि महान् पापी मनुष्य भी भक्तिपूर्वक नित्य इसका पाठ करे, तो यमराज अपने कायव्यूहसे निश्चितरूपसे उसे शुद्ध १७ | कर देते हैं ॥ १६-१७ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे यमाष्टकवर्णनं नामैकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥
अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः धर्मराजका सावित्रीको अशुभ कर्मोंके फल बताना श्रीनारायण उवाच
मायाबीजं महामन्त्रं प्रदत्त्वा विधिपूर्वकम् ।
कर्माशुभविपाकं च तामुवाच रवेः सुतः ॥ १
धर्मराज उवाच
शुभकर्मविपाकान्न नरकं याति मानवः ।
कर्माशुभविपाकं च कथयामि निशामय ॥ २
नानापुराणभेदेन नामभेदेन भामिनि ।
नानाप्रकारं स्वर्गं च याति जीवः स्वकर्मभिः ॥ ३
शुभकर्मविपाकान्न नरकं याति कर्मभिः ।
कुकर्मणा च नरकं याति नानाविधं नरः ॥ ४
नरकाणां च कुण्डानि सन्ति नानाविधानि च ।
नानाशास्त्रप्रमाणेन कर्मभेदेन यानि च ॥५
विस्तृतानि च गर्तानि क्लेशदानि च दुःखिनाम् ।
भयङ्कराणि घोराणि हे वत्से कुत्सितानि च ॥ ६
षडशीति च कुण्डानि एवमन्यानि सन्ति च ।
निबोध तेषां नामानि प्रसिद्धानि श्रुतौ सति ॥ ७ ।
1898 श्रीमद्देवी.... महापुराण [ द्वितीय खण्ड ] —16 A श्रीनारायण बोले - [ हे नारद! ] सूर्यपुत्र यमराज सावित्रीको विधिपूर्वक भगवतीके महामन्त्र मायाबीजकी दीक्षा प्रदानकर उसे प्राणियोंके अशुभ कर्मका फल बताने लगे ॥ १ ॥
धर्मराज बोले- शुभ कर्मके विपाकके कारण मनुष्य नरकमें नहीं जाता है । अब मैं अशुभ कर्मोंका फल कह रहा हूँ, ध्यानपूर्वक सुनो - ॥२ ॥
हे भामिनि! अनेक प्रकारके पुराणोंके अनुसार नामभेदसे अनेकविध स्वर्ग हैं । अपने - अपने कर्मोंके अनुसार जीव वहाँ जाता है ॥३ ॥
मनुष्य अपने शुभ कर्मोंके फलसे नरकमें नहीं जाता है । वह अपने बुरे कर्मके कारण अनेक प्रकारके नरकमें पड़ता है 118 11 नरकोंके अनेक प्रकारके कुण्ड हैं । हे वत्से! विविध शास्त्रोंके प्रमाणोंके अनुसार तथा जीवोंके कर्मभेदसे प्राप्त होनेवाले अत्यन्त विस्तृत, गहरे, पापियोंके लिये क्लेशदायक, भयंकर, घोर तथा कुत्सित कुल छियासी कुण्ड हैं; इसके अतिरिक्त कुछ अन्य कुण्ड भी हैं । हे साध्वि! उन कुण्डोंके वेदप्रसिद्ध नामोंको बता रहा हूँ, ध्यानपूर्वक सुनो ॥ ५–७ ॥