देवी भागवत उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 601–610
देवी भागवत उत्तरार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 601–610
पृष्ठ 601
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५ ९ २ राजा चकार यज्ञं च सर्पसत्रं ततो मुने ॥
प्राणांस्तत्याज सर्पाणां समूहो ब्रह्मतेजसा ।
स तक्षको वै भीतस्तु महेन्द्रं शरणं ययौ ॥
सेन्द्रं च तक्षकं हन्तुं विप्रवर्गः समुद्यतः ।
अथ देवाश्च सेन्द्राश्च सञ्जग्मुर्मनसान्तिकम् ॥
तां तुष्टाव महेन्द्रश्च भयकातरविह्वलः ।
तत आस्तीक आगत्य यज्ञं च मातुराज्ञया ॥
महेन्द्रतक्षकप्राणान्ययाचे भूमिपं परम् ।
ददौ वरं नृपश्रेष्ठः कृपया ब्राह्मणाज्ञया ॥
यज्ञं समाप्य विप्रेभ्यो दक्षिणां च ददौ मुदा ।
विप्राश्च मुनयो देवा गत्वा च मनसान्तिकम् ॥
मनसां पूजयामासुस्तुष्टुवुश्च पृथक् पृथक् । शक्रः सम्भृतसम्भारो भक्तियुक्तः सदा शुचिः
मनसां पूजयामास तुष्टाव परमादरात् ।
नत्वा षोडशोपचारं बलिं च तत्प्रियं तदा ॥
प्रददौ परितुष्टश्च ब्रह्मविष्णुशिवाज्ञया ।
सम्पूज्य मनसां देवीं प्रययुः स्वालयं च ते ॥
इत्येवं कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । नारद उवाच केन स्तोत्रेण तुष्टाव महेन्द्रो मनसां सतीम् ॥ पूजाविधिक्रमं तस्याः श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । श्रीनारायण उवाच सुस्नातः शुचिराचान्तो धृत्वा धौते च वाससी ॥
रत्नसिंहासने देवीं वासयामास भक्तितः ।
स्वर्गङ्गाया जलेनैव रत्नकुम्भस्थितेन च ॥
स्नापयामास मनसां महेन्द्रो वेदमन्त्रतः ।
वाससी वासयामास वह्निशुद्धे मनोहरे ॥
श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ४८ १०७ हे मुने! तत्पश्चात् राजाने सर्पसत्र नामक यज्ञ आरम्भ किया, जिसमें ब्रह्मतेजके कारण अनेक सर्प प्राण त्यागने लगे । तब तक्षक भयभीत होकर इन्द्रकी १०८ शरणमें चला गया । विप्रसमुदाय इन्द्रसहित तक्षकको मारनेके लिये उद्यत हुआ ॥ १०७-१०८३ ॥ ऐसी स्थितिमें इन्द्रसहित सभी देवगण देवी १० ९ मनसाके पास गये । वहाँपर भयातुर तथा व्याकुल इन्द्रने उन भगवती मनसाकी स्तुति की ॥ १० ९ ३ ॥ ११० तदनन्तर मुनिवर आस्तीकने माताकी आज्ञासे यज्ञमें आकर श्रेष्ठ राजा जनमेजयसे इन्द्र और तक्षकके प्राणोंकी याचना की । तब महाराज जनमेजयने १११ उन्हें कृपापूर्वक प्राणदानका वर दे दिया और ब्राह्मणोंकी आज्ञासे यज्ञका समापन करके विप्रोंको प्रसन्नतापूर्वक दक्षिणा दी ॥ ११०-१११३ ॥ ११२ तत्पश्चात् ब्राह्मण, मुनि तथा देवताओंने देवी मनसाके पास जाकर पृथक् पृथक् उनकी पूजा तथा स्तुति की । इन्द्र भी सभी पूजन - सामग्री एकत्र करके ॥ ११३ पवित्र होकर परम आदरपूर्वक मनसादेवीका पूजन तथा स्तवन किया । उन्होंने अत्यन्त प्रसन्न होकर ११४ देवीको श्रद्धापूर्वक नमस्कार करके उन्हें षोडशोपचार तथा प्रियपदार्थ प्रदान किये । इस प्रकार ब्रह्मा, विष्णु और शिवकी आज्ञाके अनुसार देवी मनसाकी ११५ पूजा करके वे सब अपने - अपने स्थानको चले गये । [ हे मुने! ] इस प्रकार मैंने मनसादेवीका सम्पूर्ण आख्यान कह दिया, अब आप पुनः क्या सुनना चाहते हैं? ॥ ११२–११५३ ॥ ११६ नारदजी बोले - [ हे भगवन्! ] देवराज इन्द्रने किस स्तोत्रसे देवी मनसाकी स्तुति की? साथ ही मैं उन देवीके पूजा - विधानका क्रम यथार्थरूपमें सुनना चाहता हूँ ॥११६३ ॥
११७ श्रीनारायण बोले- [ हे नारद! ] देवराज इन्द्रने विधिपूर्वक स्नान किया । इसके बाद पवित्र होकर तथा आचमन करके उन्होंने दो शुद्ध वस्त्र धारण ११८ किये, फिर देवी मनसाको भक्तिपूर्वक रत्नमय सिंहासनपर विराजित किया । तत्पश्चात् इन्द्रने वेदमन्त्रोंका उच्चारण करते हुए रत्नमय कलशमें भरे हुए स्वर्गंगाके जलसे १ ९ १ ९ | भगवतीको स्नान कराया और अग्नितुल्य शुद्ध दो
पृष्ठ 602
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४८ ] नवम स्कन्ध ५ ९ ३
सर्वाङ्गे चन्दनं कृत्वा पादार्घ्यं भक्तिसंयुतः ।
गणेशं च दिनेशं च वह्निं विष्णुं शिवं शिवाम् ॥
सम्पूज्यादौ देवषट्कं पूजयामास तां सतीम् ।
ॐ ह्रीं श्रीं मनसादेव्यै स्वाहेत्येवं च मन्त्रतः ॥
दशाक्षरेण मूलेन ददौ सर्वं यथोचितम् ।
दत्त्वा षोडशोपचारान्दुर्लभान्देवनायकः ॥
पूजयामास भक्त्या च विष्णुना प्रेरितो मुदा ।
वाद्यं नानाप्रकारं च वादयामास तत्र वै ॥
बभूव पुष्पवृष्टिश्च नभसो मनसोपरि ।
देवप्रियाज्ञया तत्र ब्रह्मविष्णुशिवाज्ञया ॥
तुष्टाव साश्रुनेत्रश्च पुलकाङ्कितविग्रहः । पुरन्दर उवाच देवि त्वां स्तोतुमिच्छामि साध्वीनां प्रवरां वराम् ॥
परात्परां च परमां न हि स्तोतुं क्षमोऽधुना ।
स्तोत्राणां लक्षणं वेदे स्वभावाख्यानतत्परम् ॥
न क्षमः प्रकृते वक्तुं गुणानां गणनां तव ।
शुद्धसत्त्वस्वरूपा त्वं कोपहिंसादिवर्जिता ॥
न च शक्तो मुनिस्तेन त्यक्तुं याच्ञा कृता यतः ।
त्वं मया पूजिता साध्वी जननी मे यथादितिः ॥
दयारूपा च भगिनी क्षमारूपा यथा प्रसूः ।
त्वया मे रक्षिताः प्राणाः पुत्रदाराः सुरेश्वरि ॥
अहं करोमि त्वत्पूजां प्रीतिश्च वर्धतां सदा ।
नित्या यद्यपि पूज्या त्वं सर्वत्र जगदम्बिके ॥
तथापि तव पूजां च वर्धयामि सुरेश्वरि ।
ये त्वामाषाढसङ्क्रान्त्यां पूजयिष्यन्ति भक्तितः ॥
मनोहर वस्त्र पहनाये । देवीके सम्पूर्ण अंगोंमें चन्दन १२० लगाकर उन्हें भक्तिपूर्वक पाद्य तथा अर्घ्य अर्पण करनेके अनन्तर गणेश, सूर्य, अग्नि, विष्णु, शिव तथा पार्वती - इन छः देवताओंकी विधिवत् पूजा करके १२१ इन्द्रने साध्वी मनसाका पूजन किया ॥ ११७–१२०३ इन्द्रने ' ॐ ह्रीं श्रीं मनसादेव्यै स्वाहा'-इस दशाक्षर मूल मन्त्रके द्वारा यथोचितरूपसे सभी १२२ पूजन - सामग्री अर्पित की । इस तरह भगवान् विष्णुकी प्रेरणा पाकर देवराज इन्द्रने सोलह प्रकारके दुर्लभ पूजनोपचार अर्पण करके प्रसन्नतापूर्वक भक्तिके साथ १२३ देवी मनसाकी पूजा की । उस समय इन्द्रने नाना प्रकारके वाद्य बजवाये ॥ १२१ - १२३ ॥ देवताओंके प्रिय इन्द्रकी आज्ञा तथा ब्रह्मा, विष्णु और शिवकी आज्ञासे देवी मनसाके ऊपर १२४ आकाशसे पुष्पवृष्टि होने लगी । तत्पश्चात् पुलकित शरीरवाले इन्द्र नेत्रोंमें आँसू भरकर भगवती मनसाकी स्तुति करने लगे ॥ १२४३ ॥
पुरन्दर बोले - हे देवि! पतिव्रताओंमें अति-१२५ श्रेष्ठ, परात्पर तथा परमा आप भगवतीकी मैं स्तुति करना चाहता हूँ; किंतु इस समय आपकी स्तुति कर पानेमें समर्थ नहीं हूँ । हे प्रकृते! मैं वेदमें वर्णित १२६ आपके स्तोत्रोंके लक्षण तथा आपके चरित्रसम्बन्धी आख्यान आदिका वर्णन करनेमें सक्षम नहीं हूँ । [ हे देवि! ] मैं आपके गुणोंकी गणना नहीं कर १२७ सकता ॥ १२५-१२६३ ॥ आप शुद्ध सत्त्वस्वरूपा हैं तथा क्रोध, हिंसा आदिसे रहित हैं । मुनि जरत्कारु आपका त्याग कर १२८ सकनेमें समर्थ नहीं थे, इसलिये उन्होंने आपसे क्षमायाचना की थी । आप साध्वी मेरी माता अदिति समान ही मेरी पूजनीया हैं । आप दयारूपसे मेरी १२ ९ भगिनी तथा क्षमारूपसे मेरी जननी हैं ॥ १२७-१२८३ ॥ हे सुरेश्वरि! आपके द्वारा मेरे प्राण, पुत्र और स्त्रीकी रक्षा हुई है, अतः मैं आपकी पूजा करता हूँ । १३० आपके प्रति मेरी प्रीति निरन्तर बढ़ती रहे । हे जगदम्बिके! यद्यपि आप सनातनी भगवती सर्वत्र पूज्य हैं, फिर भी मैं आपकी पूजाका प्रचार कर रहा १३१ हूँ । हे सुरेश्वरि! जो मनुष्य आषाढ़ मासकी संक्रान्ति,
पृष्ठ 603
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५ ९ ४
पञ्चम्यां मनसाख्यायां मासान्ते वा दिने दिने ।
पुत्रपौत्रादयस्तेषां वर्धन्ते च धनानि वै ॥
यशस्विनः कीर्तिमन्तो विद्यावन्तो गुणान्विताः ।
ये त्वां न पूजयिष्यन्ति निन्दन्त्यज्ञानतो जनाः ॥
लक्ष्मीहीना भविष्यन्ति तेषां नागभयं सदा ।
त्वं स्वयं सर्वलक्ष्मीश्च वैकुण्ठे कमलालया ॥
नारायणांशो भगवाञ्जरत्कारुर्मुनीश्वरः ।
तपसा तेजसा त्वां च मनसा ससृजे पिता ॥
अस्माकं रक्षणायैव तेन त्वं मनसाभिधा ।
मनसादेवि शक्त्या त्वं स्वात्मना सिद्धयोगिनी ॥
तेन त्वं मनसादेवी पूजिता वन्दिता भव ।
ये भक्त्या मनसां देवाः पूजयन्त्यनिशं भृशम् ॥
तेन त्वां मनसां देवीं प्रवदन्ति मनीषिणः ।
सत्यस्वरूपा देवि त्वं शश्वत्सत्यनिषेवणात् ॥
यो हि त्वां भावयेन्नित्यं स त्वां प्राप्नोति तत्परः ।
इन्द्रश्च मनसां स्तुत्वा गृहीत्वा भगिनीवरम् ॥
प्रजगाम स्वभवनं भूषया सपरिच्छदम् ।
पुत्रेण सार्धं सा देवी चिरं तस्थौ पितुर्गृहे ॥
भ्रातृभिः पूजिता शश्वन्मान्या वन्द्या च सर्वतः ।
गोलोकात्सुरभिर्ब्रह्मन् तत्रागत्य सुपूजिताम् ॥
तां स्नापयित्वा क्षीरेण पूजयामास सादरम् ।
ज्ञानं च कथयामास गोप्यं सर्वं सुदुर्लभम् ॥
तया देवैः पूजिता सा स्वर्लोकं च पुनर्ययौ । श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ४८ मनसा - पंचमी ( नागपंचमी ), मासके अन्तमें अथवा १३२ प्रतिदिन भक्तिपूर्वक आपकी पूजा करेंगे, उनके पुत्र - पौत्र आदि तथा धनकी वृद्धि अवश्य ही होगी और वे यशस्वी, कीर्तिमान्, विद्यासम्पन्न तथा गुणी होंगे । जो प्राणी आपकी पूजा नहीं करेंगे १३३ तथा अज्ञानके कारण आपकी निन्दा करेंगे, वे लक्ष्मीविहीन रहेंगे और उन्हें सदा नागोंसे भय बना रहेगा ॥ १२ ९ –१३३३ ॥ १३४ [ हे देवि! ] आप स्वयं सर्वलक्ष्मी हैं तथा वैकुण्ठमें कमलालया हैं और मुनीश्वर भगवान् जरत्कारु नारायणके अंश हैं । आपके पिताने हमलोगों की १३५ रक्षाके उद्देश्यसे ही तपस्या और तेजके प्रभावसे मनके द्वारा आपका सृजन किया है, अतः आप ‘ मनसा ’ नामसे विख्यात हैं ॥ १३४-१३५३ ॥ १३६ हे मनसादेवि! आप अपनी शक्तिसे सिद्धयोगिनी हैं, अतः आप मनसादेवी सबके द्वारा पूजित और वन्दित हों । देवगण भक्तिपूर्वक मनसे निरन्तर आपकी श्रेष्ठ पूजा करते हैं, इसीलिये विद्वान् पुरुष आपको १३७ ' मनसादेवी ' कहते हैं । हे देवि! सत्यकी सर्वदा उपासना करनेके कारण आप सत्यस्वरूपिणी हैं । जो मनुष्य तत्पर होकर निरन्तर आपका ध्यान करता है, १३८ वह आपको प्राप्त कर लेता है ॥ १३६–१३८३ ॥ [ हे मुने! ] इस प्रकार मनसादेवीकी स्तुति करके और उन भगिनीरूप देवीसे वर प्राप्तकर देवराज इन्द्र १३ ९ अनेकविध भूषणोंसे अलंकृत अपने भवनको चले गये ॥ १३ ९ ३ ॥ मनसादेवीने अपने पुत्रके साथ पिता कश्यपके आश्रम में दीर्घकालतक निवास किया । १४० भ्राताओंके द्वारा वे सदा पूजित, सम्मानित और वन्दित हुईं ॥ १४० ॥
हे ब्रह्मन्! तदनन्तर सुरभि गौने गोलोकसे वहाँ १४१ आकर इन्द्रद्वारा सुपूजित उन मनसादेवीको अपने दुग्धसे स्नान कराकर आदरपूर्वक उनकी पूजा की और उन देवीने उन्हें अत्यन्त दुर्लभ तथा गोपनीय १४२ सम्पूर्ण ज्ञानका उपदेश दिया । तत्पश्चात् उस सुरभि तथा देवताओंके द्वारा पूजित वे देवी मनसा पुनः स्वर्गलोकको चली गयीं ॥ १४१ - १४२३ ॥
पृष्ठ 604
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४ ९ ] इन्द्रस्तोत्रं पुण्यबीजं मनसां पूजयेत्पठेत् ॥
तस्य नागभयं नास्ति तस्य वंशोद्भवस्य च ।
विषं भवेत्सुधातुल्यं सिद्धस्तोत्रो यदा भवेत् ॥
पञ्चलक्षजपेनैव सिद्धस्तोत्रो भवेन्नरः ।
सर्पशायी भवेत्सोऽपि निश्चितं सर्पवाहनः ॥
नवम स्कन्ध ५ ९ ५ १४३ जो मनुष्य पुण्यबीजस्वरूप इस इन्द्रस्तोत्रका पाठ करता है तथा भगवती मनसाकी पूजा करता है, उसे तथा उसके वंशजोंके लिये नागोंका भय नहीं रह जाता । यदि मनुष्य इस स्तोत्रको सिद्ध कर १४४ ले, तो उसके लिये विष भी अमृत तुल्य हो जाता है । इस स्तोत्रका पाँच लाख जप कर लेनेसे मनुष्यको इसकी सिद्धि हो जाती है और वह निश्चय ही सर्पपर शयन करनेवाला तथा सर्पपर सवारी करनेवाला हो १४५ | जाता है ॥ १४३–१४५ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे मनसोपाख्यानवर्णनं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४८ ॥
अथैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः आदि गौ सुरभिदेवीका आख्यान नारद उवाच
का वा सा सुरभिर्देवी गोलोकादागता च या ।
तज्जन्मचरितं ब्रह्मञ्छ्रोतुमिच्छामि यत्नतः ॥
श्रीनारायण उवाच
गवामधिष्ठातृदेवी गवामाद्या गवां प्रसूः ।
गवां प्रधाना सुरभिर्गोलोके सा समुद्भवा ॥
सर्वादिसृष्टेश्चरितं कथयामि निशामय ।
बभूव तेन तज्जन्म पुरा वृन्दावने वने ॥
एकदा राधिकानाथो राधया सह कौतुकी ।
गोपाङ्गनापरिवृतः पुण्यं वृन्दावनं ययौ ॥
सहसा तत्र रहसि विजहार स कौतुकात् ।
बभूव क्षीरपानेच्छा तस्य स्वेच्छामयस्य च ॥
ससृजे सुरभिं देवीं लीलया वामपार्श्वतः ।
वत्सयुक्तां दुग्धवतीं वत्सो नाम मनोरथः ॥
दृष्ट्वा सवत्सां श्रीदामा नवभाण्डे दुदोह च ।
क्षीरं सुधातिरिक्तं च जन्ममृत्युजराहरम् ॥
नारदजी बोले – हे ब्रह्मन्! गोलोकसे जो सुरभिदेवी आयी थीं, वे कौन थीं? मैं ध्यानपूर्वक १ उनका जन्मचरित्र सुनना चाहता हूँ ॥१ ॥
श्रीनारायण बोले - [ हे नारद! ] वे देवी सुरभि गोलोकमें प्रकट हुईं । वे गौओंकी अधिष्ठात्री देवी, गौओंकी आदिस्वरूपिणी, गौओंकी जननी तथा २ गौओंमें प्रधान हैं । मैं सभी गौओंकी आदिसृष्टिस्वरूपा उन सुरभिके चरित्रका वर्णन कर रहा हूँ, आप ध्यानपूर्वक सुनिये । पूर्वकालमें वृन्दावनमें सुरभिका ३ प्रादुर्भाव हुआ था ॥ २-३ ॥ एक समयकी बात है, गोपांगनाओंसे घिरे हुए परम कौतुकी राधिकापति श्रीकृष्ण राधा ४ साथ पुनीत वृन्दावनमें गये हुए थे । वहाँ वे एकान्तमें क्रीडापूर्वक विहार करने लगे, तभी सहसा उन स्वेच्छामय प्रभुको दुग्धपानकी इच्छा हो ५ गयी ॥ ४-५ ॥ उसी समय उन्होंने अपने वामभागसे लीलापूर्वक
बछड़ेसहित दुग्धवती सुरभि गौको प्रकट कर दिया ।
६ उस बछड़ेका नाम मनोरथ था ॥६ ॥
बछड़ेसहित उस गायको देखकर श्रीदामाने एक नवीन पात्रमें उसका दूध दुहा । जन्म, मृत्यु तथा ७ बुढ़ापाको हरनेवाला वह दुग्ध अमृतसे भी बढ़कर
पृष्ठ 605
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५ ९ ६ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ४ ९
तदुत्थं च पयः स्वादु पपौ गोपीपतिः स्वयम् ।
सरो बभूव पयसां भाण्डविस्त्रंसनेन च ॥
दीर्घं च विस्तृतं चैव परितः शतयोजनम् ।
गोलोकेऽयं प्रसिद्धश्च सोऽपि क्षीरसरोवरः ॥
गोपिकानां च राधायाः क्रीडावापी बभूव सा ।
रत्नेन्द्ररचिता पूर्णं भूता चापीश्वरेच्छया ॥
बभूव कामधेनूनां सहसा लक्षकोटयः ।
यावन्तस्तत्र गोपाश्च सुरभ्या लोमकूपतः ॥
तासां पुत्राश्च बहवः सम्बभूवुरसंख्यकाः ।
कथिता च गवां सृष्टिस्तया च पूरितं जगत् ॥
पूजां चकार भगवान् सुरभ्याश्च पुरा मुने ।
ततो बभूव तत्पूजा त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥
दीपान्वितापरदिने श्रीकृष्णस्याज्ञया हरेः ।
बभूव सुरभिः पूज्या धर्मवक्त्रादिदं श्रुतम् ॥
ध्यानं स्तोत्रं मूलमन्त्रं यद्यत्पूजाविधिक्रमम् ।
वेदोक्तं च महाभाग निबोध कथयामि ते ॥
ॐ सुरभ्यै नम इति मन्त्रस्तस्याः षडक्षरः ।
सिद्धो लक्षजपेनैव भक्तानां कल्पपादपः ॥
ध्यानं यजुर्वेदगीतं तस्याः पूजा च सर्वतः ।
ऋद्धिदा वृद्धिदा चैव मुक्तिदा सर्वकामदा ॥
लक्ष्मीस्वरूपां परमां राधासहचरीं पराम् ।
गवामधिष्ठातृदेवीं गवामाद्यां गवां प्रसूम् ॥
पवित्ररूपां पूतां च भक्तानां सर्वकामदाम् ।
यया पूतं सर्वविश्वं तां देवीं सुरभिं भजे ॥
घटे वा धेनुशिरसि बन्धस्तम्भे गवामपि ।
शालग्रामे जलाग्नौ वा सुरभिं पूजयेद् द्विजः ॥
था । सुरभिसे दुहे गये उस स्वादिष्ट दूधको स्वयं ८ गोपीपति भगवान् श्रीकृष्ण पीने लगे । तभी पात्रके गिरकर फूट जानेसे चारों ओर सौ योजनकी लम्बाई तथा चौड़ाईवाला एक विशाल दूधका सरोवर हो ९ गया । यही सरोवर गोलोकमें क्षीरसरोवर नामसे प्रसिद्ध है ॥७ – ९ ॥ वह सरोवर गोपिकाओं तथा राधाका क्रीडावापी हो १० गया । वापीके [ घाट आदि ] पूर्णरूपसे श्रेष्ठ रत्नोंसे निर्मित थे । भगवान् श्रीकृष्णकी इच्छासे उसी समय सहसा लाखों - करोड़ों कामधेनु गौएँ प्रकट हो गयीं । वहाँ ११ जितने गोप थे वे सभी उस सुरभिके रोमकूपोंसे प्रकट हुए थे । तत्पश्चात् उन गौओंकी असंख्य सन्तानें उत्पन्न हो गयीं । इस प्रकार उस सुरभिसे गायोंकी सृष्टि कही १२ गयी है; उसीसे यह जगत् व्याप्त है ॥ १०–१२ ॥ मुने! पूर्वकालमें भगवान् श्रीकृष्णने देवी सुरभिकी पूजा की थी, उसी समयसे तीनों लोकोंमें उस सुरभिकी १३ दुर्लभ पूजाका प्रचार हो गया । दीपावलीके दूसरे दिन भगवान् श्रीकृष्णकी आज्ञासे देवी सुरभि पूजित हुई थीं - यह मैंने धर्मदेवके मुखसे सुना है ॥ १३-१४ ॥ १४ हे महाभाग! अब मैं आपको देवी सुरभिका वेदोक्त ध्यान, स्तोत्र, मूलमन्त्र तथा जो - जो पूजाका १५ विधिक्रम है, उसे बता रहा हूँ, ध्यानपूर्वक सुनिये ॥ १५ ॥
' ॐ सुरभ्यै नमः " - यह उनका षडक्षर मन्त्र है । एक लाख जप करनेपर यह मन्त्र सिद्ध होकर १६ भक्तोंके लिये कल्पवृक्षतुल्य हो जाता है ॥१६ ॥
देवी सुरभिका ध्यान यजुर्वेदमें वर्णित है । उनकी पूजा सब प्रकारसे ऋद्धि, वृद्धि, मुक्ति तथा समस्त १७ अभीष्ट प्रदान करनेवाली है ॥१७ ॥
[ ध्यान इस प्रकार है- ] ' लक्ष्मीस्वरूपा, परमा, राधाकी सहचरी, गौओंकी अधिष्ठात्री देवी, गौओंकी १८ आदिस्वरूपिणी, गौओंकी जननी, पवित्ररूपिणी, पावन, भक्तोंके सम्पूर्ण मनोरथ पूर्ण करनेवाली तथा जिनसे सम्पूर्ण जगत् पावन बना हुआ है- उन पराभगवती १ ९ सुरभिकी मैं आराधना करता हूँ ' ॥ १८-१९ ॥ द्विजको चाहिये कि कलश, गायके मस्तक, गायोंके बाँधनेके स्तम्भ, शालग्रामशिला, जल अथवा २० । अग्निमें सुरभिकी भावना करके उनकी पूजा करे ॥ २० ॥
पृष्ठ 606
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४ ९ ]
दीपान्वितापरदिने पूर्वाह्ने भक्तिसंयुतः ।
यः पूजयेच्च सुरभिं स च पूज्यो भवेद्भुवि ॥
एकदा त्रिषु लोकेषु वाराहे विष्णुमायया ।
क्षीरं जहार सुरभिश्चिन्तिताश्च सुरादयः ॥
ते गत्वा ब्रह्मलोके च ब्रह्माणं तुष्टुवुस्तदा ।
तदाज्ञया च सुरभिं तुष्टाव पाकशासनः ॥
पुरन्दर उवाच
नमो देव्यै महादेव्यै सुरभ्यै च नमो नमः ।
गवां बीजस्वरूपायै नमस्ते जगदम्बिके ॥
नमो राधाप्रियायै च पद्मांशायै नमो नमः ।
नमः कृष्णप्रियायै च गवां मात्रे नमो नमः ॥
कल्पवृक्षस्वरूपायै सर्वेषां सततं परे ।
क्षीरदायै धनदायै बुद्धिदायै नमो नमः ॥
शुभायै च सुभद्रायै गोप्रदायै नमो नमः ।
यशोदायै कीर्तिदायै धर्मदायै नमो नमः ॥
स्तोत्र श्रवणमात्रेण तुष्टा हृष्टा जगत्प्रसूः ।
आविर्बभूव तत्रैव ब्रह्मलोके सनातनी ॥
महेन्द्राय वरं दत्त्वा वाञ्छितं चापि दुर्लभम् ।
जगाम सा च गोलोकं ययुर्देवादयो गृहम् ॥
बभूव विश्वं सहसा दुग्धपूर्णं च नारद ।
दुग्धं घृतं ततो यज्ञस्ततः प्रीतिः सुरस्य च ॥
इदं स्तोत्रं महापुण्यं भक्तियुक्तश्च यः पठेत् ।
स गोमान् धनवांश्चैव कीर्तिमान्पुत्रवांस्तथा ॥
स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः ।
इह लोके सुखं भुक्त्वा यात्यन्ते कृष्णमन्दिरे ॥
नवम स्कन्ध ५ ९ ७ जो मनुष्य दीपावलीके दूसरे दिन पूर्वाह्नकालमें २१ भक्तिसे युक्त होकर सुरभिकी पूजा करता है, वह पृथ्वीलोकमें पूज्य हो जाता है ॥ २१ ॥
एक समयकी बात है, वाराहकल्पमें भगवान् २२ विष्णुकी मायासे देवी सुरभिने तीनों लोकोंमें दूध देना बन्द कर दिया, जिससे समस्त देवता आदि चिन्तित हो गये । ब्रह्मलोकमें जाकर उन्होंने ब्रह्माकी स्तुति २३ की, तब ब्रह्माजीकी आज्ञासे इन्द्र सुरभिकी स्तुति करने लगे ॥ २२-२३ ॥ पुरन्दर बोले- देवीको नमस्कार है, महादेवी सुरभिको बार - बार नमस्कार है । हे जगदम्बिके! २४ गौओंकी बीजस्वरूपिणी आपको नमस्कार है ॥ २४ ॥
राधाप्रियाको नमस्कार है, देवी पद्मांशाको बार - बार नमस्कार है, कृष्णप्रियाको नमस्कार है और गौओंकी २५ जननीको बार- बार नमस्कार है ॥ २५ ॥ हे परादेवि!
सभी प्राणियोंके लिये कल्पवृक्षस्वरूपिणी, दुग्ध देनेवाली, धन प्रदान करनेवाली तथा बुद्धि देनेवाली आपको २६ बार - बार नमस्कार है ॥ २६ ॥ शुभा, सुभद्रा तथा
गोप्रदाको बार - बार नमस्कार है । यश, कीर्ति तथा धर्म प्रदान करनेवाली भगवती सुरभिको बार - बार २७ | नमस्कार है ॥ २७ ॥
इस स्तोत्रको सुनते ही जगज्जननी सनातनी देवी सुरभि सन्तुष्ट तथा प्रसन्न होकर उस ब्रह्मलोकमें २८ प्रकट हो गयीं ॥ २८ ॥
देवराज इन्द्रको दुर्लभ वांछित वर प्रदान करके
वे गोलोकको चली गयीं और देवता आदि अपने-२ ९ । अपने स्थानको चले गये ॥२ ९ ॥
हे नारद! उसके बाद विश्व सहसा दुग्धसे परिपूर्ण हो गया । दुग्ध होनेसे घृतका प्राचुर्य हो गया ३० और उससे यज्ञ होने लगा, जिससे देवताओंको सन्तुष्टि होने लगी ॥ ३० ॥
जो भक्तिपूर्वक इस परम पवित्र स्तोत्रका पाठ ३१ करता है, वह गौओंसे सम्पन्न, धनवान्, यशस्वी तथा पुत्रवान् हो जाता है । उसने मानो सम्पूर्ण तीर्थोंमें स्नान कर लिया तथा वह सभी यज्ञोंमें दीक्षित हो गया । वह ३२ | इस लोकमें सुख भोगकर अन्तमें श्रीकृष्णके धाममें
पृष्ठ 607
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५ ९ ८ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ५० सुचिरं निवसेत्तत्र करोति कृष्णसेवनम् । चला जाता है । वह वहाँ दीर्घकालतक निवास करता है और भगवान् श्रीकृष्णकी सेवामें संलग्न रहता है । उसका पुनर्जन्म नहीं होता, वह ब्रह्मपुत्र ही हो जाता न पुनर्भवनं तत्र ब्रह्मपुत्रो भवेत्ततः ॥ ३३ । है ॥ ३१–३३ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे सुरभ्युपाख्यानवर्णनं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४ ९ ॥ अथ पञ्चाशत्तमोऽध्यायः भगवती श्रीराधा तथा श्रीदुर्गाके मन्त्र, नारद उवाच
श्रुतं सर्वमुपाख्यानं प्रकृतीनां यथातथम् ।
यच्छ्रुत्वा मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् ॥ १
अधुना श्रोतुमिच्छामि रहस्यं वेदगोपितम् ।
राधायाश्चैव दुर्गाया विधानं श्रुतिचोदितम् ॥ २
महिमा वर्णितोऽतीव भवता परयोर्द्वयोः ।
श्रुत्वा तं तद्गतं चेतो न कस्य स्यान्मुनीश्वर ॥ ३
ययोरंशो जगत्सर्वं यन्नियम्यं चराचरम् ।
ययोर्भक्त्या भवेन्मुक्तिस्तद्विधानं वदाधुना ॥ ४
श्रीनारायण उवाच
शृणु नारद वक्ष्यामि रहस्यं श्रुतिचोदितम् ।
यन्न कस्यापि चाख्यातं सारात्सारं परात्परम् ॥ ५
श्रुत्वा परस्मै नो वाच्यं यतोऽतीव रहस्यकम् ।
मूलप्रकृतिरूपिण्याः संविदो जगदुद्भवे ॥ ६
प्रादुर्भूतं शक्तियुग्मं प्राणबुद्ध्यधिदैवतम् ।
जीवानां चैव सर्वेषां नियन्तृप्रेरकं सदा ॥ ७
तदधीनं जगत्सर्वं विराडादिचराचरम् । ध्यान, पूजा - विधान तथा स्तवनका वर्णन नारदजी बोले -A – [ हे भगवन्! ] मूलप्रकृतिरूपा देवियोंका सारा आख्यान मैंने यथार्थरूपमें सुन लिया, जिसका श्रवण करके प्राणी जन्म - मरणरूपी भवबन्धनसे मुक्त हो जाता है । अब मैं भगवती राधा तथा दुर्गाका वेदगोपित रहस्य तथा वेदोक्त पूजा - - विधान सुनना चाहता हूँ॥१-२ ॥ हे मुनीश्वर! आपने इन दोनों पराशक्तियोंकी अद्भुत महिमा बतायी, उसे सुनकर भला किस पुरुषका मन उनमें लीन नहीं हो जायगा ॥ ३ ॥
[ हे भगवन्! ] यह सम्पूर्ण जगत् जिनका अंश है, यह चराचर विश्व जिनसे नियन्त्रित है तथा जिनकी भक्तिसे प्राणियोंकी मुक्ति हो जाती है, उन देवियोंके पूजा - विधानके विषयमें अब आप मुझे बताइये ॥४ ॥
श्रीनारायण बोले – हे नारद! सुनिये, मैं वह वेदवर्णित परम सारस्वरूप तथा परात्पर रहस्य आपको बता रहा हूँ, जिसे मैंने किसीको भी नहीं बताया है । इसे सुनकर आप किसी दूसरेसे मत कहियेगा; क्योंकि यह परम गोपनीय है ॥ ५ ॥
जगत्की उत्पत्तिके समय मूलप्रकृतिस्वरूपिणी ज्ञानमयी भगवतीसे प्राण तथा बुद्धिकी अधिष्ठात्री देवियोंके रूपमें दो शक्तियाँ प्रकट हुईं । [ श्रीराधा भगवान् श्रीकृष्णके प्राणोंकी तथा श्रीदुर्गा उनकी बुद्धिकी अधिष्ठात्री देवी हैं । ] वे शक्तियाँ ही सम्पूर्ण जीवोंको सदा नियन्त्रित तथा प्रेरित करती हैं । विराट् आदि चराचरसहित सम्पूर्ण जगत् उन्हीं शक्तियोंके अधीन है ॥ ६-७३ ॥
पृष्ठ 608
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ५० ] यावत्तयोः प्रसादो न तावन्मोक्षो हि दुर्लभः ॥
ततस्तयोः प्रसादार्थं नित्यं सेवेत तद्द्वयम् ।
तत्रादौ राधिकामन्त्रं शृणु नारद भक्तितः ॥
ब्रह्मविष्ण्वादिभिर्नित्यं सेवितो यः परात्परः ।
श्रीराधेति चतुर्थ्यन्तं वह्नेर्जाया ततः परम् ॥
षडक्षरो महामन्त्रो धर्माद्यर्थप्रकाशकः ।
मायाबीजादिकश्चायं वाञ्छाचिन्तामणिः स्मृतः ॥
वक्त्रकोटिसहस्त्रैस्तु जिह्वाकोटिशतैरपि ।
एतन्मन्त्रस्य माहात्म्यं वर्णितुं नैव शक्यते ॥
जग्राह प्रथमं मन्त्रं श्रीकृष्णो भक्तितत्परः ।
उपदेशान्मूलदेव्या गोलोके रासमण्डले ॥
विष्णुस्तेनोपदिष्टस्तु तेन ब्रह्मा विराट् तथा ।
तेन धर्मस्तेन चाहमित्येषा हि परम्परा ॥
अहं जपामि तं मन्त्रं तेनाहमृषिरीडितः ।
ब्रह्माद्याः सकला देवा नित्यं ध्यायन्ति तां मुदा ॥
कृष्णार्चायां नाधिकारो यतो राधार्चनं विना ।
वैष्णवैः सकलैस्तस्मात्कर्तव्यं राधिकार्चनम् ॥
कृष्णप्राणाधिदेवी सा तदधीनो विभुर्यतः ।
रासेश्वरी तस्य नित्यं तया हीनो न तिष्ठति ॥
राध्नोति सकलान्कामांस्तस्माद्राधेति कीर्तिता । नवम स्कन्ध ५ ९९ ८ जबतक उन दोनों शक्तियोंकी कृपा नहीं होती, तबतक मोक्ष दुर्लभ रहता है । अतएव उन दोनोंकी प्रसन्नताके लिये उनकी निरन्तर उपासना करनी चाहिये ॥ ८३ ॥
९ हे नारद! उनमें आप पहले राधिकामन्त्रको भक्तिपूर्वक सुनिये, जिस परात्पर मन्त्रको ब्रह्मा, विष्णु आदि भी सदा जपते रहते हैं । ' श्रीराधा ' इस शब्दके अन्तमें चतुर्थी विभक्ति लगाकर उसके आगे अग्निपत्नी १० ' स्वाहा ' पद जोड़ देनेपर ' श्रीराधायै स्वाहा ' नामक यह षडक्षर महामन्त्र धर्म, अर्थ आदिको प्रकाशित करनेवाला है । इसी राधिकामन्त्रके आदिमें मायाबीज ११ ( ह्रीं ) - से युक्त होकर ह्रीं श्रीराधायै स्वाहा —यह वाञ्छाचिन्तामणि मन्त्र कहा गया है । इस मन्त्रका माहात्म्य करोड़ों मुखों तथा जिह्वाओंके द्वारा भी नहीं कहा जा सकता है ॥ ९ –१२ ॥ १२ सर्वप्रथम भगवान् श्रीकृष्णने गोलोकमें रासमण्डलमें मूलदेवी भगवती श्रीराधाके उपदेश करनेपर भक्तिपूर्वक इस मन्त्रको ग्रहण किया था । तत्पश्चात् भगवान् श्रीकृष्णने विष्णुको, विष्णुने १३ विराट् ब्रह्माको, ब्रह्माने धर्मदेवको और धर्मदेवने मुझको इस मन्त्रका उपदेश किया । इस प्रकार यह परम्परा चली आयी ॥ १३-१४ ॥ १४ मैं उस मन्त्रका जप करता हूँ, इसी कारणसे मैं ऋषिरूपमें पूजित हूँ । ब्रह्मा आदि समस्त देवता भी सदा प्रसन्नतापूर्वक उन श्रीराधिकाका ध्यान करते रहते हैं । राधाकी पूजाके बिना श्रीकृष्णकी १५ पूजा करनेका अधिकार नहीं है, अतः सभी वैष्णवोंको राधिकाका पूजन [ अवश्य ] करना चाहिये ॥ १५-१६ ॥ वे भगवती राधिका भगवान् श्रीकृष्णके १६ प्राणोंकी अधिष्ठात्री देवी हैं, अतः वे विभु उनके अधीन रहते हैं । वे श्रीकृष्णके रासकी सदा स्वामिनी हैं, इसलिये श्रीकृष्ण उन राधिकाके बिना नहीं रह सकते । वे [ प्राणियोंके ] सम्पूर्ण मनोरथोंको १७ पूर्ण करती हैं, इसलिये वे ' राधा ' – इस नामसे विख्यात हैं ॥ १७३ ॥
पृष्ठ 609
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६०० अत्रोक्तानां मनूनां च ऋषिरस्म्यहमेव च छन्दश्च देवी गायत्री देवतात्र च राधिका । तारो बीजं शक्तिबीजं शक्तिस्तु परिकीर्तिता
मूलावृत्त्या षडङ्गानि कर्तव्यानीतरत्र च ।
अथ ध्यायेन्महादेवीं राधिकां रासनायिकाम् ॥
पूर्वोक्तरीत्या तु मुने सामवेदे विगीतया ।
श्वेतचम्पकवर्णाभां शरदिन्दुसमाननाम् ॥
कोटिचन्द्रप्रतीकाशां शरदम्भोजलोचनाम् ।
बिम्बाधरां पृथुश्रोणीं काञ्चीयुतनितम्बिनीम् ॥
कुन्दपङ्किसमानाभदन्तपङ्किविराजिताम् 1 क्षौमाम्बरपरीधानां वह्निशुद्धांशुकान्विताम् ॥
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां करिकुम्भयुगस्तनीम् ।
सदा द्वादशवर्षीयां रत्नभूषणभूषिताम् ॥
शृङ्गारसिन्धुलहरीं भक्तानुग्रहकातराम् । मल्लिकामालतीमालाकेशपाशविराजिताम्
सुकुमाराङ्गलतिकां रासमण्डलमध्यगाम् ।
वराभयकरां शान्तां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम् ॥
रत्नसिंहासनासीनां गोपीमण्डलनायिकाम् ।
कृष्णप्राणाधिकां वेदबोधितां परमेश्वरीम् ॥
एवं ध्यात्वा ततो बाह्ये शालग्रामे घटेऽथवा ।
यन्त्रे वाष्टदले देवीं पूजयेत्तु विधानतः ॥
श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ५० ॥ १८ यहाँ कहे गये सभी मन्त्रोंका ऋषि मैं नारायण ही हूँ, उनमें राधामन्त्रका देवी गायत्री छन्द है तथा राधिका देवता हैं, तार ( प्रणव ) बीज है और देवी ॥ १ ९ भुवनेश्वरीको शक्ति कहा गया है । मूलमन्त्रकी आवृत्तिसे षडंगन्यास कर लेना चाहिये ॥ १८ - १ ९ ३ ॥ हे मुने! इसके बाद सामवेदमें वर्णित पूर्वोक्त रीतिके अनुसार रासेश्वरी महादेवी राधिकाका ध्यान २० करना चाहिये | [ ध्यान इस प्रकार है ] – ' परमेश्वरी श्रीराधा श्वेत चम्पाके वर्णके समान आभावाली हैं, शरत्कालीन चन्द्रमाके समान मुखवाली हैं, इनके २१ श्रीविग्रहकी कान्ति करोड़ों चन्द्रोंकी प्रभाके समान है, ये शरद् ऋतुके खिले हुए कमलके समान नेत्रोंवाली हैं, बिम्बाफलके समान ओष्ठवाली तथा स्थूल श्रोणीवाली हैं, करधनीसे सुशोभित नितम्बदेशवाली हैं । कुन्द-२२ पुष्पोंकी पंक्तिके सदृश आभावाली दन्तपंक्तिसे सुशोभित हैं, इन्होंने अग्निके समान विशुद्ध रेशमी वस्त्र धारण कर रखा है, ये मन्द मन्द मुसकानयुक्त प्रसन्न २३ मुखमण्डलवाली हैं, इनके दोनों वक्षःस्थल हाथीके मस्तक के समान विशाल हैं, ये सदा बारह वर्षकी अवस्थावाली प्रतीत होती हैं, रत्नमय आभूषणोंसे अलंकृत हैं, श्रृंगारसिन्धुकी तरंगोंके समान हैं, भक्तोंपर २४ अनुग्रह करनेके लिये आतुर हैं, मल्लिका तथा मालतीके पुष्पोंकी मालाओंसे युक्त केशपाशसे सुशोभित हो रही हैं, इनके सुकुमार अंगोंमें मोतियोंकी लड़ियाँ ॥ २५ शोभा दे रही हैं, ये रासमण्डलके मध्यभागमें विराजमान हैं, इन्होंने अपने हाथोंमें वर तथा अभय मुद्राओंको धारण कर रखा है, ये शान्त स्वभाववाली हैं, सदा शाश्वत यौवनसे सम्पन्न हैं, रत्ननिर्मित सिंहासनपर २६ विराजमान हैं, समस्त गोपियोंकी स्वामिनी हैं, ये भगवान् श्रीकृष्णको प्राणोंसे भी अधिक प्रिय हैं और वेदोंमें इन परमेश्वरी राधिकाकी महिमाका वर्णन हुआ २७ है ' ॥ २०–२७ ॥ इस प्रकार हृदयदेशमें ध्यान करके बाहर शालग्रामशिला, कलश अथवा आठ दलवाले यन्त्रपर विधानपूर्वक देवी राधिकाकी पूजा करनी २८ | चाहिये ॥ २८ ॥
पृष्ठ 610
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ५० ]
आवाह्य देवीं तत्पश्चादासनादि प्रदीयताम् ।
मूलमन्त्रं समुच्चार्य चासनादीनि कल्पयेत् ॥
पाद्यं तु पादयोर्दद्यान्मस्तकेऽर्घ्यं समीरितम् ।
मुखे त्वाचमनीयं स्यात्त्रिवारं मूलविद्यया ॥
मधुपर्कं ततो दद्यादेकां गां च पयस्विनीम् ।
ततो नयेत्स्नानशालां तां च तत्रैव भावयेत् ॥
अभ्यङ्गादिस्नानविधिं कल्पयित्वाथ वाससी ।
ततश्च चन्दनं दद्यान्नानालङ्कारपूर्वकम् ॥
पुष्पमाला बहुविधास्तुलसीमञ्जरीयुताः ।
पारिजातप्रसूनानि शतपत्रादिकानि च ॥
ततः कुर्यात्पवित्रं तत्परिवारार्चनं विभोः ।
अग्नीशासुरवायव्यमध्ये दिक्ष्वङ्गपूजनम् ॥
कृत्वा पश्चादष्टदले दक्षिणावर्ततोऽग्रतः ।
मालावतीमग्रदले वह्निकोणे च माधवीम् ॥
रत्नमालां दक्षिणे च नैर्ऋत्ये तु सुशीलकाम् ।
पश्चाद्दले शशिकलां पूजयेन्मतिमान्नरः ॥
मारुते पारिजातां चाप्युत्तरे च परावतीम् ।
ईशानकोणे सम्पूज्या सुन्दरी प्रियकारिणी ॥
ब्राह्मयादयस्तु तद्बाह्येऽप्याशापालांस्तु भूपुरे ।
वज्रादिकान्यायुधानि देवीमित्थं प्रपूजयेत् ॥
ततो देवीं सावरणां गन्धाद्यैरुपचारकैः ।
राजोपचारसहितैः पूजयेन्मतिमान्नरः ॥
ततः स्तुवीत देवेशीं स्तोत्रैर्नामसहस्त्रकैः ।
सहस्रसंख्यं च जपं नित्यं कुर्यात्प्रयत्नतः ॥
नवम स्कन्ध ६०१ देवी राधिकाका आवाहन करनेके पश्चात् आसन २ ९ आदि समर्पण करे । मूलमन्त्रका सम्यक् उच्चारण करके ही आसन आदि वस्तुएँ भगवतीके सम्मुख उपस्थित करनी चाहिये । पाद्य - जल उनके चरणोंमें अर्पण करना चाहिये । उनके मस्तकपर अर्घ्य देनेका ३० विधान बताया गया है । मूलमन्त्रसे तीन बार मुखमें आचमन कराना चाहिये । तत्पश्चात् मधुपर्क देकर श्रीराधाके लिये एक पयस्विनी ( दूध देनेवाली ) गौ ३१ प्रदान करनी चाहिये । तदनन्तर उन्हें स्नानगृहमें ले जाकर वहीं पर उनकी भावना करे ॥ २ ९ –३१ ॥ तैल आदि सुगन्धित द्रव्योंसे विधिपूर्वक स्नान ३२ करानेके पश्चात् दो वस्त्र अर्पण करे । तदनन्तर नानाविध आभूषणोंसे अलंकृत करके चन्दन समर्पित करे । इसके बाद तुलसीकी मंजरीसे युक्त अनेक ३३ प्रकारकी पुष्पमालाएँ और पारिजात तथा शतदल कमलके पुष्प आदि समर्पित करे ॥ ३२-३३ ॥ तदनन्तर प्रधान देवता उन भगवतीकी पवित्र ३४ आवरण - पूजा सम्पन्न करनी चाहिये । अग्निकोण, ईशानकोण, नैर्ऋत्यकोण, वायव्यकोण तथा पूर्व आदि दिशाओंमें भगवती राधिकाके अंगपूजनका विधान है । ३५ इसके बाद अष्टदल यन्त्रको आगे करके दक्षिणावर्त क्रमसे पूर्वसे प्रारम्भ करके पूजन करे । बुद्धिमान् पुरुषको चाहिये कि अष्टदल यन्त्रके पूर्वदिशावाले ३६ दलमें मालावती, अग्निकोणमें माधवी, दक्षिणमें रत्नमाला, नैर्ऋत्यकोणमें सुशीला, पश्चिममें शशिकला, वायव्यकोणमें पारिजाता, उत्तरमें परावतीका पूजन करे तथा ईशानकोणमें सुन्दरी प्रियकारिणीकी पूजा ३७ करे । यन्त्रपर दलके बाहर ब्राह्मी आदि शक्तियोंकी तथा भूपुरमें दिक्पालों और वज्र आदि आयुधोंका अर्चन करे -- इस विधि से भगवती श्रीराधिकाका पूजन ३८ करना चाहिये ॥ ३४–३८ ॥ तत्पश्चात् बुद्धिमान् पुरुषको राजोपचारसहित गन्ध आदि पूजनोपचारोंसे आवरणोंसहित भगवती. ३ ९ राधिकाकी पूजा करनी चाहिये । इसके बाद सहस्रनामस्तोत्रसे देवेश्वरी राधाकी स्तुति करनी चाहिये और मन्त्रका एक हजार जप भी नित्य प्रयत्नपूर्वक
४० | करना चाहिये ॥। ३ ९ -४० ॥