देवी भागवत उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 61–70
देवी भागवत उत्तरार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 61–70
पृष्ठ 61
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६० श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १०
सत्यव्रतस्तु भक्त्या च कृपया च परिप्लुतः ।
विश्वामित्रस्य च मुनेः कलत्रं तद् बभार ह ॥ ४३
वने स्थितान्मृगान्हत्वा वराहान्महिषांस्तथा ।
विश्वामित्रवनाभ्याशे मांसं वृक्षे बबन्ध ह ॥ ४४
ऋषिपत्नी गृहीत्वा तन्मांसं पुत्रानदात्ततः ।
निर्वृतिं परमां प्राप प्राप्य भक्ष्यमनुत्तमम् ॥ ४५
अयोध्यां चैव राज्यं च तथैवान्तःपुरं मुनिः ।
गते तप्तुं नृपे तस्मिन्वसिष्ठः पर्यरक्षत ॥ ४६
सत्यव्रतोऽपि धर्मात्मा ह्यतिष्ठन्नगराद् बहिः ।
पितुराज्ञां समास्थाय पशुघ्नव्रतवान्वने ॥ ४७
सत्यव्रतो ह्यकस्माच्च कस्यचित्कारणान्नृपः ।
वसिष्ठे चाधिकं मन्युं धारयामास नित्यदा ॥ ४८ ।
त्यज्यमानं वने पित्रा धर्मिष्ठं च प्रियं सुतम् ।
न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन ह ॥ ४ ९
पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे ।
जानन्नपि स धर्मात्मा विप्रदारपरिग्रहे ॥ ५०
कस्मिंश्चिद्दिवसेऽरण्ये मृगाभावे महीपतिः ।
वसिष्ठस्य च गां दोग्ध्रीमपश्यद्वनमध्यगाम् ॥ ५१
तां जघान क्षुधार्तस्तु क्रोधान्मोहाच्च दस्युवत् ।
वृक्षे बबन्ध तन्मांसं नीत्वा स्वयमभक्षयत् ॥५२
ऋषिपत्नी सुतान्सर्वान्भोजयामास तत्तदा ।
शङ्कमाना मृगस्येति न गोरिति च सुव्रता ॥ ५३
वसिष्ठस्तु हतां दोग्ध्रीं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तमब्रवीत् ।
दुरात्मन् किं कृतं पापं धेनुघातात्पिशाचवत् ॥ ५४
एवं ते शङ्कवः क्रूराः पतन्तु त्वरितास्त्रयः ।
गोवधाद्दारहरणात्पितुः क्रोधात्तथा भृशम् ॥ ५५
राजकुमार सत्यव्रत भी आदर और दयासे परिपूर्ण होकर मुनि विश्वामित्रकी पत्नीका भरण-पोषण करने लगे । वे वन्य भोज्य पदार्थोंको लाकर विश्वामित्रके तपोवनके समीपवाले वृक्षपर बाँध दिया करते थे और ऋषिपत्नी प्रतिदिन उसे लाकर अपने पुत्रों को देती थी । वह उत्तम भोज्य पदार्थ प्राप्त करके उसे परम तृप्ति मिलती थी ॥ ४३-४५ ॥ राजा अरुणके तपस्या करनेके लिये चले जानेके बाद महर्षि वसिष्ठ अयोध्यानगरीके सम्पूर्ण राज्य तथा अन्तःपुरकी भलीभाँति रक्षा करने लगे ॥ ४६ ॥
धर्मात्मा सत्यव्रत भी पिताकी आज्ञाका पालन करते हुए सदा नगरके बाहर ही रहते थे तथा वनमें पशुओंका आखेट किया करते थे ॥ ४७ ॥
अकस्मात् एक समय राजकुमार सत्यव्रत किसी कारणवश महर्षि वसिष्ठके प्रति अत्यधिक कुपित हो उठे और उनका यह कोप निरन्तर बढ़ता ही गया ॥ ४८ ॥
[ वे बार - बार यही सोचते थे कि ] जब मेरे पिता राजा अरुण मुझ धर्मपरायण तथा प्रिय पुत्रका त्याग कर रहे थे, उस समय मुनि वसिष्ठने उन्हें किस कारणसे नहीं रोका? ॥ ४ ९ ॥ सप्तपदी होनेके अनन्तर ही विवाहके मन्त्रोंकी पूर्ण प्रतिष्ठा होती है । [ जब मैंने सप्तपदीके पहले ही कन्याका हरण कर लिया तो ] यह विवाहित विप्र-स्त्रीका हरण हुआ ही नहीं - यह सब जानते हुए भी धर्मात्मा वसिष्ठने उन्हें ऐसा करनेसे नहीं रोका ॥ ५० ॥
किसी दिन वनमें आखेटके लिये गये सत्यव्रतको कोई भी मृग न मिलने पर वे घूमते - घूमते वनके मध्यमें पहुँच गये । वहाँपर उन्हें मुनि वसिष्ठकी दुधारू गौ दिखायी पड़ गयी । भूखसे पीड़ित रहने तथा मुनि वसिष्ठपर कुपित होनेके कारण अज्ञानपूर्वक राजकुमार सत्यव्रतने एक दस्युकी भाँति उसका वध कर डाला । ‘ सत्यव्रतने मेरी दुधारू गायको मार डाला है ' – यह जानकारी होनेपर मुनि वसिष्ठने कुपित होकर उससे कहा - अरे दुरात्मन्! पिशाचकी भाँति गायका वध करके तुमने यह कैसा पाप कर डाला! उन्होंने [ शाप | देते हुए ] कहा - ' गोवध, विप्रभार्याके हरण और
पृष्ठ 62
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ११ ]
त्रिशङ्कुरिति नाम्ना वै भुवि ख्यातो भविष्यसि ।
पिशाचरूपमात्मानं दर्शयन्सर्वदेहिनाम् ॥
व्यास उवाच
एवं शप्तो वसिष्ठेन तदा सत्यव्रतो नृपः ।
चचार च तपस्तीव्रं तस्मिन्नेवाश्रमे स्थितः ॥
कस्माच्चिन्मुनिपुत्रात्तु प्राप्य मन्त्रमनुत्तमम् ।
ध्यायन्भगवतीं देवीं प्रकृतिं परमां शिवाम् ॥
सप्तम स्कन्ध ६१ पिताके भयंकर कोप - इन तीनोंके कारण तुम्हारे ५६ मस्तकपर तत्काल तीन गहरे शंकु ( पाप - चिह्न ) पड़ जायँ । अब सभी प्राणियोंको अपना पैशाचिक रूप दिखलाते हुए तुम संसारमें ' त्रिशंकु ' नामसे प्रसिद्ध होओगे ' ॥ ५१–५६ ॥ व्यासजी बोले – [ हे जनमेजय! ] तब मुनि वसिष्ठसे इस तरह शापग्रस्त होकर राजकुमार सत्यव्रतने ५७ उसी आश्रम में रहते हुए कठोर तप आरम्भ कर दिया । किसी मुनि - पुत्रसे श्रेष्ठ देवी - मन्त्रकी दीक्षा प्राप्त करके परम कल्याणमयी प्रकृतिस्वरूपिणी भगवती जगदम्बाका ध्यान करते हुए वह सत्यव्रत उस ५८ मन्त्रका जप करने लगा॥५७-५८ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे सत्यव्रताख्यानवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
अथैकादशोऽध्यायः भगवती जगदम्बाकी कृपासे सत्यव्रतका राज्याभिषेक और राजा अरुणद्वारा उन्हें नीतिशास्त्रकी शिक्षा देना जनमेजय उवाच वसिष्ठेन च शप्तोऽसौ त्रिशङ्कुर्नृपतेः सुतः । कथं शापाद्विनिर्मुक्तस्तन्मे ब्रूहि महामते । १ व्यास उवाच
सत्यव्रतस्तथा शप्तः पिशाचत्वमवाप्तवान् ।
तस्मिन्नेवाश्रमे तस्थौ देवीभक्तिपरायणः ॥ २
कदाचिन्नृपतिस्तत्र जप्त्वा मन्त्रं नवाक्षरम् ।
होमार्थं ब्राह्मणानगत्वा प्रणम्योवाच भक्तितः ॥ ३
भूमिदेवाः शृणुध्वं वै वचनं प्रणतस्य मे ।
ऋत्विजो मम सर्वेऽत्र भवन्तः प्रभवन्तु ह ॥४
जपस्य च दशांशेन होम: कार्यो विधानतः ।
भवद्भिः कार्यसिद्ध्यर्थं वेदविद्भिः कृपापरैः ॥ ५
सत्यव्रतोऽहं नृपतेः पुत्रो ब्रह्मविदांवराः ।
कार्यं मम विधातव्यं सर्वथा सुखहेतवे ॥ ६
जनमेजय बोले- हे महामते! वसिष्ठजी द्वारा शापित वह राजकुमार त्रिशंकु उस शापसे किस प्रकार मुक्त हुआ, उसे मुझे बताइये ॥ १ ॥
व्यासजी बोले – [ हे राजन्! ] इस प्रकार शापग्रस्त सत्यव्रत पिशाचत्वको प्राप्त हो गये । वे देवीभक्तिमें संलग्न होकर उसी आश्रम में रहने लगे ॥२ ॥
किसी समय राजा सत्यव्रत नवाक्षर मन्त्रका जप समाप्त करके हवन करानेके लिये ब्राह्मणोंके पास जाकर भक्तिपूर्वक प्रणाम करके उनसे बोले – हे भूदेवगण! आपलोग मुझ शरणागतकी प्रार्थना सुनिये । इस समय आप सभी लोग मेरे यज्ञमें ऋत्विक् होनेकी कृपा कीजिये । आप सब कृपालु तथा वेदवेत्ता विप्रगण मेरे कार्यकी सिद्धिके लिये जपके दशांशसे हवन - कर्म सम्पन्न करा दीजिये । हे ब्रह्मविदोंमें श्रेष्ठ विप्रगण! मेरा नाम सत्यव्रत है; मैं एक राजकुमार हूँ । मेरे सर्वविध सुखके लिये आपलोग मेरा यह कार्य सम्पन्न कर दें ॥ ३–६ ॥
पृष्ठ 63
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६२ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ११
तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणास्तत्र तमूचुर्नृपतेः सुतम् ।
शप्तस्त्वं गुरुणा प्राप्तं पिशाचत्वं त्वयाधुना ॥
न यागार्होऽसि तस्मात्त्वं वेदेष्वनधिकारतः । पिशाचत्वमनुप्राप्तं सर्वलोकेषु गर्हितम् व्यास उवाच
तन्निशम्य वचस्तेषां राजा दुःखमवाप ह ।
धिग्जीवितमिदं मेऽद्य किं करोमि वने स्थितः ॥
पित्रा चाहं परित्यक्तः शप्तश्च गुरुणा भृशम् ।
राज्याद् भ्रष्टः पिशाचत्वमनुप्राप्तः करोमि किम् ॥
तदा पृथुतरां कृत्वा चितां काष्ठैर्नृपात्मजः ।
सस्मार चण्डिकां देवीं प्रवेशमनुचिन्तयन् ॥
स्मृत्वा देवीं महामायां चितां प्रज्वलितां पुरः ।
कृत्वा स्नात्वा प्रवेशार्थं स्थितः प्राञ्जलिरग्रतः ॥
ज्ञात्वा भगवती तं तु मर्तुकामं महीपतिम् ।
आजगाम तदाकाशं प्रत्यक्षं तस्य चाग्रतः ॥
दत्त्वाथ दर्शनं देवी तमुवाच नृपात्मजम् ।
सिंहारूढा महाराज मेघगम्भीरया गिरा ॥
देव्युवाच
किं ते व्यवसितं साधो हुताशे मा तनुं त्यज ।
स्थिरो भव महाभाग पिता ते जरसान्वितः ॥
राज्यं दत्त्वा वने तुभ्यं गन्तास्ति तपसे किल ।
विषादं त्यज हे वीर परश्वोऽहनि भूपते ॥
नेतुं त्वामागमिष्यन्ति सचिवाश्च पितुस्तव ।
मत्प्रसादात्पिता च त्वामभिषिच्य नृपासने ॥
जित्वा कामं ब्रह्मलोकं गमिष्यत्येष निश्चयः । व्यास उवाच इत्युक्त्वा तं तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत ॥ राजपुत्रो विरमितो मरणात्पावकात्ततः । यह सुनकर ब्राह्मणोंने उस राजकुमारसे कहा-७ अपने गुरुसे शापग्रस्त होकर इस समय तुम पिशाच बन गये हो, इसलिये वेदोंपर अधिकार न रहनेके कारण तुम यज्ञ करनेके योग्य नहीं हो । तुम सभी लोकोंमें ॥ ८ निन्द्य पैशाचिकतासे ग्रस्त हो चुके हो ॥ ७-८ ॥ व्यासजी बोले – [ हे राजन्! ] उनकी बात सुनकर राजा अत्यन्त दुःखित हुए । [ वे सोचने लगे - ] मेरे जीवनको धिक्कार है, अब मैं वनमें ९ रहकर क्या करूँ? पिताने मेरा परित्याग कर दिया है, गुरूने मुझे घोर शाप दे दिया है, राज्यसे च्युत हो गया हूँ और पैशाचिकतासे ग्रस्त हो चुका हूँ, तो ऐसी १० स्थितिमें मैं क्या करूँ? ॥९ -१० ॥ तत्पश्चात् उस राजकुमारने लकड़ियोंसे बहुत ११ बड़ी चिता तैयार करके उसमें प्रवेश करनेका विचार करते हुए भगवती चण्डिकाका स्मरण किया ॥११ ॥
भगवती महामायाका स्मरण करके उसने १२ चिता प्रज्वलित की और स्नान करके उसमें प्रविष्ट होनेके लिये दोनों हाथ जोड़कर चिताके सामने खड़ा हो गया ॥ १२ ॥
१३ राजकुमार सत्यव्रत मरनेहेतु उद्यत हैं- ऐसा जानकर भगवती जगदम्बा उनके सामने आकाशमें प्रत्यक्ष स्थित हो गयीं । हे महाराज! सिंहपर आरूढ़ १४ वे देवी राजकुमारको दर्शन प्रदान करके मेघके समान गम्भीर वाणीमें उनसे कहने लगीं ॥ १३-१४ ॥ देवी बोलीं- हे साधो! आप यह दुष्प्रयास क्यों कर रहे हैं? इस तरह अग्निमें देहत्याग मत १५ कीजिये । हे महाभाग! आप स्वस्थचित्त हो जाइये । आपके वृद्ध पिता आपको राज्य सौंपकर तपस्या १६ लिये वनमें जानेवाले हैं । हे वीर! शोकका त्याग कीजिये । हे राजन्! आपके पिताके मन्त्रीगण आपको ले जानेके लिये परसों आयेंगे । मेरी कृपाके प्रभावसे १७ | आपके पिताजी राजसिंहासनपर आपका अभिषेक करके कामनापर विजय प्राप्तकर ब्रह्मलोकके लिये प्रस्थान करेंगे; यह सुनिश्चित है ॥ १५ - १७३ ॥ व्यासजी बोले - राजकुमारसे ऐसा कहकर देवी १८ । वहींपर अन्तर्धान हो गयीं । तब राजकुमार सत्यव्रतने चितामें जलकर मरनेका विचार छोड़ दिया ॥ १८३ ॥
पृष्ठ 64
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ११ ] अयोध्यायां तदागत्य नारदेन महात्मना वृत्तान्तः कथितः सर्वो राज्ञे सत्वरमादितः श्रुत्वा राजाथ पुत्रस्य तं तथा मरणोद्यमम् खेदमाधाय मनसि शुशोच बहुधा नृपः सचिवानाह धर्मात्मा पुत्रशोकपरिप्लुतः ज्ञातं भवद्भिरत्युग्रं पुत्रस्य मम चेष्टितम् त्यक्तो मया वने धीमान्पुत्रः सत्यव्रतो मम आज्ञयासौ गतः सद्यो राज्यार्हः परमार्थवित् स्थितस्तत्रैव विज्ञाने धनहीनः क्षमान्वितः वसिष्ठेन तथा शप्तः पिशाचसदृशः कृतः सोऽद्य दुःखेन सन्तप्तः प्रवेष्टुञ्च हुताशनम् उद्यतः श्रीमहादेव्या निषिद्धः संस्थितः पुनः तस्माद् गच्छन्तु तं शीघ्रं ज्येष्ठपुत्रं महाबलम् आश्वास्य वचनैरत्र तरसैवानयन्त्विह अभिषिच्य सुतं राज्ये औरसं पालनक्षमम् वनं यास्यामि शान्तोऽहं तपसे कृतनिश्चयः इत्युक्त्वा मन्त्रिणः सर्वान्प्रेषयामास पार्थिवः तस्यैवानयनार्थं हि प्रीतिप्रवणमानसः ते गत्वा तं समाश्वास्य मन्त्रिणः पार्थिवात्मजम् अयोध्यायां महात्मानं मानपूर्वं समानयन् दृष्ट्वा सत्यव्रतं राजा दुर्बलं मलिनाम्बरम् ॥ जटाजूटधरं क्रूरं चिन्तातुरमचिन्तयत् किं कृतं निष्ठुरं कर्म मया पुत्रो विवासितः राज्यार्हश्चातिमेधावी जानता धर्मनिश्चयम् सप्तम स्कन्ध ६३ ॥ १ ९ तत्पश्चात् महात्मा नारदजीने अयोध्यामें आकर आरम्भसे लेकर सत्यव्रतका सारा वृत्तान्त राजा अरुणसे । कह दिया ॥ १ ९ ॥ ॥ २० अपने पुत्रकी उस प्रकारकी जलकर मरनेकी
चेष्टा सुनकर राजा अत्यन्त दुःखीचित्त होकर तरह-। तरहकी बात सोचने लगे ॥ २०३ ॥
॥ २१ पुत्रके शोकमें निमग्न धर्मात्मा राजा अरुणने मन्त्रियोंसे कहा- आपलोग मेरे पुत्रके द्वारा की गयी । अत्यन्त भीषण चेष्टाके विषयमें जान गये हैं । मैंने ॥ २२ अपने बुद्धिमान् पुत्र सत्यव्रतका वनमें त्याग कर दिया था । परमार्थका ज्ञान रखनेवाला वह पुत्र यद्यपि । राज्यका अधिकारी था, फिर भी मेरी आज्ञासे वह ॥ २३ तत्काल वन चला गया । मेरा वह क्षमाशील पुत्र धनहीन होकर अभी उसी वनमें [ देवीकी ] उपासनामें । रत होकर रह रहा है 1 । वसिष्ठजीने उसे शाप दे दिया ॥ २४ है और पिशाचतुल्य बना दिया है ॥२१ – - २३३ ॥ दुःखसे सन्तप्त वह सत्यव्रत आज अग्निमें । प्रवेश करनेको तत्पर हो गया था, किंतु भगवतीने उसे ॥ २५ ऐसा करनेसे मना कर दिया । इस समय वह वहींपर स्थित है । अतः आपलोग शीघ्र जाइये और मेरे उस । महाबली ज्येष्ठ पुत्रको अपने वचनोंसे आश्वासन देकर तुरंत यहाँ ले आइये । प्रजापालन करनेमें समर्थ ॥ २६ । अपने औरस पुत्रका राज्याभिषेक करके मैं शान्त होकर वनमें चला जाऊँगा । अब मैंने तपस्याके लिये । निश्चय कर लिया है ॥२४–२६३ ॥ ॥ २७ ऐसा कहकर पुत्रप्रेममें प्रवृत्त मनवाले राजा अरुणने सत्यव्रतको लानेके लिये अपने सभी मन्त्रियोंको । वहाँ भेज दिया ॥ २७३ ॥
॥ २८ वनमें जाकर वे मन्त्री महात्मा राजकुमार सत्य-व्रतको आश्वासन देकर उन्हें सम्मानपूर्वक अयोध्या । ले आये ॥ २८३ ॥
२ ९ सत्यव्रतको अत्यन्त दुर्बल, मलिन वस्त्र धारण किये, बड़े - बड़े जटा - जूटवाला, भयंकर तथा चिन्तासे । व्यग्र देखकर राजा [ अरुण ] सोचने लगे कि मैंने यह ॥ ३० कैसा निष्ठुर कर्म कर डाला था, जो कि धर्मका वास्तविक स्वरूप जानते हुए भी मैंने राजपदके योग्य तथा अत्यन्त । मेधावी पुत्रको निर्वासित कर दिया था ॥ २ ९ -३०३ ॥
पृष्ठ 65
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६४ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ११ इति सञ्चिन्त्य मनसा तमालिङ्ग्य महीपतिः ॥
आसने स्वसमीपस्थे समाश्वास्योपवेशयत् ।
उपविष्टं सुतं राजा प्रेमपूर्वमुवाच ह ॥
प्रेमगद्गदया वाचा नीतिशास्त्रविशारदः । राजोवाच पुत्र धर्मे मतिः कार्या माननीया मुखोद्भवाः ॥
न्यायागतं धनं ग्राह्यं रक्षणीयाः सदा प्रजाः ।
नासत्यं क्वापि वक्तव्यं नामार्गे गमनं क्वचित् ॥
शिष्टप्रोक्तं प्रकर्तव्यं पूजनीयास्तपस्विनः ।
हन्तव्या दस्यवः क्रूरा इन्द्रियाणां तथा जयः ॥
कर्तव्यः कार्यसिद्ध्यर्थं राज्ञा पुत्र सदैव हि ।
मन्त्रस्तु सर्वथा गोप्यः कर्तव्यः सचिवैः सह ॥
नोपेक्ष्योऽल्पोऽपि कृतिना रिपुः सर्वात्मना सुत न विश्वसेत्परासक्तं सचिवं च तथा नतम् ॥
चाराः सर्वत्र योक्तव्याः शत्रुमित्रेषु सर्वथा ।
धर्मे मतिः सदा कार्या दानं दद्याच्च नित्यशः ॥
शुष्कवादो न कर्तव्यो दुष्टसङ्गं च वर्जयेत् ।
यष्टव्या विविधा यज्ञाः पूजनीया महर्षयः ॥
न विश्वसेत्स्त्रियं क्वापि स्त्रैणं द्यूतरतं नरम् ।
अत्यादरो न कर्तव्यो मृगयायां कदाचन ॥
द्यूते मद्ये तथा गेये नूनं वारवधूषु च ।
स्वयं तद्विमुखो भूयात्प्रजास्तेभ्यश्च रक्षयेत् ॥
ब्राह्मे मुहूर्ते कर्तव्यमुत्थानं सर्वथा सदा ।
स्नानादिकं सर्वविधिं विधाय विधिवद्यथा ॥
पराशक्तेः परां पूजां भक्त्या कुर्यात्सुदीक्षितः ।
पुत्रैतज्जन्मसाफल्यं पराशक्तेः पदार्चनम् ॥
३१ [ हे राजन्! ] इस प्रकार मन - ही - मन सोचकर महाराज [ अरुण ] -ने राजकुमार सत्यव्रतको वक्ष: स्थलसे लगा लिया और उसे सम्यक् आश्वासन देकर अपने पासमें ३२ ही स्थित आसनपर बैठा लिया । तत्पश्चात् नीतिशास्त्रके पारगामी विद्वान् राजा अरुण पासमें बैठे हुए अपने उस पुत्रसे प्रेमयुक्त गद्गद वाणीमें कहने लगे ॥ ३१-३२३ ॥ राजा बोले- हे पुत्र! तुम सदा धर्ममें ही ३३ अपनी बुद्धि लगाना, विप्रोंका सम्मान करना, न्यायपूर्वक प्राप्त धन ही ग्रहण करना, प्रजाओंकी सर्वदा रक्षा करना, कभी असत्य भाषण मत करना, निन्दित ३४ मार्गका अनुसरण मत करना, शिष्टजनोंके आज्ञानुसार कार्य करना, तपस्वियोंकी पूजा करना, क्रूर लुटेरोंका दमन करना और इन्द्रियोंको अपने वशमें रखना । हे ३५ पुत्र! कार्यसिद्धिके लिये राजाको अपने मन्त्रियोंके साथ सदा गुप्त मन्त्रणा करते रहना चाहिये । हे सुत! ३६ सबके आत्मास्वरूप राजाको चाहिये कि छोटे - से-छोटे शत्रुकी भी उपेक्षा न करे । शत्रुसे मिले हुए अपने अत्यन्त विनम्र मन्त्रीपर भी राजाको विश्वास नहीं ३७ करना चाहिये ॥ ३३–३७ ॥ सर्वत्र शत्रु तथा मित्रकी गतिविधियोंको जाननेके लिये सर्वदा गुप्तचरोंकी नियुक्ति करनी चाहिये, धर्ममें ३८ | सदा बुद्धि लगाये रखनी चाहिये और प्रतिदिन दान देते रहना चाहिये । नीरस सम्भाषण नहीं करना चाहिये, दुष्टोंकी संगतिका त्याग कर देना चाहिये, विविध यज्ञानुष्ठान करते रहना चाहिये और महर्षियोंकी ३ ९ सदा पूजा करनी चाहिये । स्त्री, नपुंसक तथा द्यूतपरायण व्यक्तिपर कभी भी विश्वास नहीं करना चाहिये और आखेटके प्रति अत्यन्त आदरबुद्धि कभी नहीं रखनी ४० चाहिये ॥ ३८ - ४० ॥ द्यूत, मदिरा, अश्लील संगीत तथा वेश्याओंसे ४१ स्वयं बचना चाहिये और अपनी प्रजाओंको भी इनसे बचाना चाहिये । ब्राह्ममुहूर्तमें [ शयनसे ] सदा निश्चय ही उठ जाना चाहिये । तत्पश्चात् दीक्षित मनुष्यको ४२ स्नान आदि सभी नित्य नियमोंसे निवृत्त होकर भलीभाँति भक्तिपूर्वक पराशक्ति जगदम्बाकी पूजा करनी चाहिये । हे पुत्र! पराशक्ति जगदम्बाके चरणोंकी ४३ पूजा ही इस जन्मकी सफलता है ॥ ४१-४३ ॥
पृष्ठ 66
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
बी.के. मित्र गीताप्रेस, गोरखपुर मूलप्रकृतिके दक्षिण अंगसे राधाका और वाम अंगसे लक्ष्मीका प्राकट्य 1898
पृष्ठ 67
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
MALATTE मकरवाहिनी भगवती गङ्गा गीताप्रेस ,गोरखपुर
पृष्ठ 68
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
गीताप्रेस गोरखपुर B. K. Mittal इन्द्र आदि देवताओं तथा महर्षि विश्वामित्रद्वारा हरिश्चन्द्रको आशीर्वाद
पृष्ठ 69
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
गीताप्रेस गोरखपुर भगवती शाकम्भरीदेवीद्वारा शाककी वर्षा
पृष्ठ 70
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
गोरखपुर भगवान , गीताप्रेस