देवी भागवत उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 731–740

देवी भागवत उत्तरार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 731–740

पृष्ठ 731

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 731 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७२२ उदकं प्रक्षिपेद्यस्मात्तत्कारणमतः शृणु त्रिंशत्कोट्यो महावीरा मन्देहा नाम राक्षसाः कृतघ्ना दारुणा घोराः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम् ततो देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः उपासते महासन्ध्यां प्रक्षिपन्त्युदकाञ्जलिम् दह्यन्ते तेन दैत्यास्ते वज्रीभूतेन वारिणा एतस्मात्कारणाद्विप्राः सन्ध्यां नित्यमुपासते महापुण्यस्य जननं सन्ध्योपासनमीरितम् ॥ अर्ध्याङ्गभूतमन्त्रोऽयं प्रोच्यते शृणु नारद यदुच्चारणमात्रेण साङ्गं सन्ध्याफलं भवेत् सोऽहमर्कोऽस्म्यहं ज्योतिरात्मा ज्योतिरहं शिवः आत्मज्योतिरहं शुक्लः सर्वज्योती रसोऽस्म्यहम् ॥ आगच्छ वरदे देवि गायत्र ब्रह्मरूपिणि । जपानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रविश्य हृदयं मम उत्तिष्ठ देवि गन्तव्यं पुनरागमनाय च अर्घ्येषु देवि गन्तव्यं प्रविश्य हृदयं मम

ततः शुद्धः स्थले नैजमासनं स्थापयेद् बुधः ।

तत्रारुह्य जपेत्पश्चाद् गायत्रीं वेदमातरम् ॥

अत्रैव खेचरी मुद्रा प्राणायामोत्तरं मुने । श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १६ । हे नारद! सूर्यको जलका अर्पण क्यों किया ॥ ५३ जाता है, उसका कारण अब सुनिये । मन्देहा नामके महापराक्रमी तीस करोड़ राक्षस हैं । वे कृतघ्न, भयंकर । तथा क्रूर राक्षस सूर्यको खा जाना चाहते हैं । ऐसी ॥ ५४ स्थितिमें सभी देवता तथा तपोधन ऋषिगण भगवती महासन्ध्याकी उपासना करते हैं और जलांजलि प्रदान । करते हैं । इस प्रकार वज्रके समान हो जानेवाले उस ॥ ५५ जलसे वे दैत्य भस्म हो जाते हैं । इसी कारणसे विप्रगण नित्य सन्ध्याकी उपासना करते हैं । सन्ध्योपासन । महापुण्यका जनक कहा गया है ॥ ५३-५६ ॥ ५६ हे नारद! सुनिये, अब अर्घ्यका अंगरूप यह मन्त्र कहा जा रहा है, जिसके उच्चारणमात्रसे । सांगोपांग सन्ध्याका फल प्राप्त होता है ॥ ५७ ॥

॥५७ वह सूर्य मैं ही हूँ, मैं ही आत्मज्योति हूँ, मैं ही । शिव - सम्बन्धी ज्योति हूँ, आत्मज्योति भी मेरा ही रूप है, मैं सर्वशुक्ल ज्योति हूँ और मैं रसस्वरूप हूँ ॥ ५८ ॥

५८ हे वरदे! हे देवि! हे गायत्रि! हे ब्रह्मस्वरूपिणि! आप आइये और मेरे जप - - अ अनुष्ठानकी सिद्धिहेतु मेरे हृदयमें प्रवेश कीजिये । हे देवि! उठिये और पुनः ॥ ५ ९ आगमनके लिये यहाँसे प्रस्थान कीजिये और हे देवि! । इसी अर्घ्यके जलमें स्थित होइये तथा पुनः मेरे ॥ ६० हृदयदेशमें विराजमान होइये ॥ ५ ९ -६० ॥ तत्पश्चात् विद्वान् पुरुष पवित्र स्थानपर अपना आसन लगाये और उसपर बैठकर वेदमाता गायत्रीका ६१ जप करे ॥ ६१ ॥

हे मुने! इसी समय प्राणायामके पश्चात् खेचरी मुद्रा करनी चाहिये । हे मुनिश्रेष्ठ! प्रातःकालीन प्रातःसन्ध्याविधाने च कीर्तिता मुनिपुङ्गव ॥ ६२ सन्ध्याके विधानमें इस मुद्राको बताया गया है । हे

तन्नामार्थं प्रवक्ष्यामि सादरं शृणु नारद ।

चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा चरति खे गता ॥

भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ।

न चासनं सिद्धसमं न कुम्भसदृशोऽनिलः ॥

न खेचरीसमा मुद्रा सत्यं सत्यं च नारद ।

घण्टावत्प्रणवोच्चाराद्वायुं निर्जित्य यत्नतः ॥

नारद! अब मैं इसके नामका अर्थ बता रहा हूँ, आदरपूर्वक सुनिये । जिसके प्रभावसे चित्त आकाशमें ६३ विचरण करता है, जिह्वा भी आकाशमें जाकर संचरण करती है और दृष्टि दोनों भौंहोंके अन्तर्गत स्थिर रहती है, वही खेचरी मुद्रा होती है । हे नारद! सिद्धासनके ६४ समान कोई आसन नहीं है, कुम्भक वायुके समान कोई वायु नहीं है और खेचरी मुद्राके समान कोई मुद्रा नहीं है, यह ध्रुव सत्य है | घण्टा - ध्वनिके समान प्लुत ६५ | स्वरसे प्रणवका उच्चारण करते हुए श्वासको यत्नपूर्वक

पृष्ठ 732

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 732 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १६ ] एकादश स्कन्ध ७२३

स्थिरासने स्थिरो भूत्वा निरहङ्कारनिर्ममः ।

लक्षणं नारद मुने शृणु सिद्धासनस्य च ॥

योनिस्थानकमङ्घ्रिमूलघटितं कृत्वा दृढं विन्यसे-न्मेद्रे पादमथैकमेव हृदयं कृत्वा समं विग्रहम् । स्थाणुः संयमितेन्द्रियोऽचलदृशा पश्यन्भ्रुवोरन्तरं तिष्ठत्येतदतीव योगिसुखदं सिद्धासनं प्रोच्यते ॥

आयातु वरदा देवी अक्षरं ब्रह्मसम्मितम् ।

गायत्री छन्दसां मातरिदं ब्रह्म जुषस्व मे ॥

यदह्ना कुरुते पापं तदह्नात्प्रतिमुच्यते ॥

यद्रात्र्या कुरुते पापं तद्रात्र्यात्प्रतिमुच्यते ॥

सर्ववर्णे महादेवि सन्ध्याविद्ये सरस्वति ।

अजरे अमरे देवि सर्वदेवि नमोऽस्तु ते ॥

तेजोऽसीत्यादिमन्त्रेण देवीमावाहयेत्ततः ।

यत्कृतं त्वदनुष्ठानं तत्सर्वं पूर्णमस्तु मे ॥

ततः शापविमोक्षाय विधानं सम्यगाचरेत् ।

ब्रह्मशापस्ततो विश्वामित्रस्य च तथैव च ॥

वसिष्ठशाप इत्येतत्त्रिविधं शापलक्षणम् ।

ब्रह्मणः स्मरणेनैव ब्रह्मशापो निवर्तते ॥

विश्वामित्रस्मरणतो विश्वामित्रस्य शापतः ।

वसिष्ठस्मरणादेव तस्य शापो विनश्यति ॥

हृत्पद्ममध्ये पुरुषं प्रमाणं सत्यात्मकं सर्वजगत्स्वरूपम् । ध्यायामि नित्यं परमात्मसंज्ञं चिद्रूपमेकं वचसामगम्यम् ॥ रोककर अहंकार तथा ममतासे रहित होकर स्थिर ६६ भावसे स्थिरासनपर बैठना चाहिये । हे नारद! हे मुने! अब आप सिद्धासनका लक्षण सुनिये । ६२ - ६६ ॥ सिद्धासनमें एक पैरका मूल लिंगके मूलस्थानपर करके दूसरे पैरका मूल अण्डकोशके नीचे दृढ़तापूर्वक टिकाना चाहिये । हृदय आदि तथा शरीरको सीधा रखते हुए स्थाणुके रूपमें तथा संयमित इन्द्रियोंवाला ६७ होकर दोनों भौंहोंके बीचमें अचल दृष्टिसे देखते हुए स्थिर रहना चाहिये । योगियोंके लिये अत्यन्त सुखदायक इस आसनको सिद्धासन कहा जाता है ॥ ६७ ॥

[ हे नारद! अब मैं देवीके आवाहन तथा ६८ नमस्कारका मन्त्र बताता हूँ ] - हे छन्दोंकी माता! आप वर प्रदान करनेवाली भगवती गायत्री हैं । आप अक्षरब्रह्मरूप हैं । हे ब्रह्मस्वरूपिणि! आप यहाँ ६ ९ आइये और मुझपर प्रसन्न होइये । मनुष्य दिनमें जो पाप करता है, वह पाप सायंकालीन उपासनासे नष्ट हो जाता है और जो पाप रातमें करता है, वह ७० प्रातः कालीन उपासनासे मिट जाता है । हे सर्ववर्णस्वरूपिणि! हे महादेवि! हे सन्ध्याविद्ये! हे सरस्वति! हे अजरे! हे अमरे! हे देवि! हे सर्वदेवि! ७१ आपको नमस्कार है ॥ ६८-७० ॥ तदनन्तर ' तेजोऽसीति ० ' आदि मन्त्रसे देवीका आवाहन करना चाहिये । पुनः इस प्रकार क्षमा-प्रार्थना करे कि मैंने जो कुछ भी आपका अनुष्ठान ७२ । किया है, मेरा वह सब कार्य पूर्ण हो ॥ ७१ ॥

तत्पश्चात् शापसे मुक्त होनेके लिये सम्यक् प्रकारसे यत्न करना चाहिये । ब्रह्मशाप, विश्वामित्रशाप ७३ तथा वसिष्ठशाप - यह तीन प्रकारका शाप है । ब्रह्माका स्मरण करनेसे ही ब्रह्मशाप मिट जाता है । इसी प्रकार विश्वामित्रका स्मरण करनेसे विश्वामित्रके ७४ शापसे तथा वसिष्ठका स्मरण करनेसे वसिष्ठके शापसे निवृत्ति हो जाती है ॥७२–७४ ॥ [ हे नारद! परमात्माका इस प्रकार ध्यान करे ] -मैं पुरुषाकार, सत्यात्मक, सम्पूर्ण जगत्के साक्षात् विग्रह, अद्वितीय, चिद्रूप, वाणीसे अगम्य, शाश्वत तथा परमात्मा संज्ञावाले परमेश्वरका अपने हृदयकमलमें ७५ । नित्य ध्यान करता हूँ ॥ ७५ ॥

पृष्ठ 733

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 733 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७२४ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १६

अथ न्यासविधिं वक्ष्ये सन्ध्याया अङ्गसम्भवम् ।

ॐकारं पूर्ववद्योज्यं ततो मन्त्रानुदीरयेत् ॥ ७६

भूरित्युक्त्वा च पादाभ्यां नम इत्येव चोच्चरेत् ।

भुवः पूर्वं तु जानुभ्यां स्वः कटिभ्यां नमो वदेत् ॥ ७७

महर्नाभ्यै जनश्चैव हृदयाय ततस्तपः ।

कण्ठाय च ततः सत्यं ललाटे परिकीर्तयेत् ॥ ७८

अङ्गुष्ठाभ्यां तत्सवितुस्तर्जनीभ्यां वरेण्यकम् ।

भर्गो देवस्य मध्याभ्यां धीमहीत्येव कीर्तयेत् ॥ ७ ९

अनामाभ्यां कनिष्ठाभ्यां धियो यो नः पदं वदेत् ।

प्रचोदयात्करपृष्ठतलयोर्विन्यसेत्सुधीः ॥८०

ब्रह्मात्मने तत्सवितुर्हृदयाय नमस्तथा ।

विष्ण्वात्मने वरेण्यं च शिरसे नम इत्यपि ॥ ८१

भर्गो देवस्य रुद्रात्मने शिखायै प्रकीर्तितम् ।

शक्त्यात्मने धीमहीति कवचाय ततः परम् ॥ ८२

कालात्मने धियो यो नो नेत्रत्रय उदीरितम् ।

प्रचोदयाच्च सर्वात्मनेऽस्त्राय परिकीर्तितम् ॥ ८३

अक्षरन्यासमेवाग्रे कथयामि महामुने ।

गायत्रीवर्णसम्भूतन्यासः पापहरः परः ॥ ८४

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य वर्णन्यासः प्रकीर्तितः ।

तत्कारमादावुच्चार्य पादाङ्गुष्ठद्वये न्यसेत् ॥ ८५

सकारं गुल्फयोस्तद्वद्विकारं जङ्घयोर्न्यसेत् ।

जान्वोस्तुकारं विन्यस्य ऊर्वोश्चैव वकारकम् ॥ ८६

रेकारं च गुदे न्यस्य णिकारं लिङ्ग एव च ।

कट्यां यकारमेवात्र भकारं नाभिमण्डले ॥ ८७

गोकारं हृदये न्यस्य देकारं स्तनयोर्द्वयोः ।

वकारं हृदि विन्यस्य स्यकारं कण्ठकूपके ॥ ८८ ।

हे नारद! अब मैं सन्ध्याके प्रधान अंगस्वरूप न्यासकी विधिका वर्णन करूँगा । सभी मन्त्रोंके पूर्व ॐकार लगाना चाहिये, इसके बाद उन मन्त्रोंका उच्चारण करना चाहिये ॥ ७६ ॥

' ॐ भूः पादाभ्यां नमः ' ऐसा बोलकर दोनों पैरोंका स्पर्श करना चाहिये । इसी प्रकार ' ॐ भुवः जानुभ्यां नमः ' बोलकर जानुका, ' ॐ स्वः कटिभ्यां नमः ' बोलकर कमरका, ' ॐ महः नाभ्यै नमः ' बोलकर नाभिका, ' ॐ जनः हृदयाय नमः ' बोलकर हृदयका, ‘ ॐ तपः कण्ठाय नमः ' बोलकर कण्ठका और ' ॐ सत्यं ललाटाय नमः ' बोलकर ललाटका स्पर्श करना चाहिये ॥ ७७-७८ ॥ ' ॐ तत्सवितुः अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ', ' ॐ वरेण्यं तर्जनीभ्यां नमः ', ' ॐ भर्गो देवस्य मध्यमाभ्यां नमः ', ' ॐ धीमहि अनामिकाभ्यां नमः ', ' ॐ धियो यो नः कनिष्ठाकाभ्यां नमः ', ' ॐ प्रचोदयात् करतल-करपृष्ठाभ्यां नमः ' – इस प्रकार उच्चारण करके बुद्धिमान् पुरुषको करन्यास करना चाहिये ॥ ७ ९ -८० ॥ ' ॐ तत्सवितुर्ब्रह्मात्मने हृदयाय नमः ', ' ॐ वरेण्यं विष्ण्वात्मने शिरसे नमः, ॐ भर्गो देवस्य रुद्रात्मने शिखायै नमः ', ' ॐ धीमहि शक्त्यात्मने कवचाय नमः ', ' ॐ धियो यो नः कालात्मने नेत्रत्रयाय नमः ', ' ॐ प्रचोदयात् सर्वात्मने अस्त्राय नमः ' – इस तरहसे उच्चारण करके हृदय आदि अंगोंमें न्यास करना चाहिये ॥ ८१ - ८३ ॥ हे महामुने! अब इसके आगे मैं अक्षरन्यास बता रहा हूँ । गायत्रीके वर्णोंसे किया जानेवाला यह न्यास श्रेष्ठ तथा सभी पापोंका नाश करनेवाला है । पहले प्रणवका उच्चारण करके वर्णन्यास करनेकी विधि बतायी गयी है । आरम्भमें ' तत्'कारका उच्चारण करके पैरके दोनों अँगूठोंमें न्यास करना चाहिये । ' स'कारका उच्चारण करके दोनों गुल्फोंमें तथा ' वि'कारका उच्चारण करके दोनों जंघोंमें न्यास करना चाहिये । तत्पश्चात् ' तु ' कारका उच्चारण करके दोनों जानुओंमें न्यास करके ' व ' कारका दोनों उरुओंमें, ' रे'कारका गुदामें, ' णि'कारका लिंगमें, ' य'कारका कटिभागमें, ' भ'कारका नाभिमण्डलमें, ' गो'कारका

पृष्ठ 734

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 734 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १६ ] एकादश

धीकारं मुखदेशे तु मकारं तालुदेशके ।

हिकारं नासिकाग्रे तु धिकारं नेत्रमण्डले ॥ ८ ९

भ्रूमध्ये चैव योकारं योकारं च ललाटके ।

नकारं वै पूर्वमुखे प्रकारं दक्षिणे मुखे ॥ ९ ०

चोकारं पश्चिममुखे दकारं चोत्तरे मुखे ।

याकारं मूर्ध्नि विन्यस्य तकारं व्यापकं न्यसेत् ॥ ९ १

एतन्न्यासविधिं केचिन्नेच्छन्ति जपतत्पराः ।

ततो ध्यायेन्महादेवीं जगन्मातरमम्बिकाम् ॥ ९ २

भास्वज्जपाप्रसूनाभां कुमारीं परमेश्वरीम् ।

रक्ताम्बुजासनारूढां रक्तगन्धानुलेपनाम् ॥ ९ ३

रक्तमाल्याम्बरधरां चतुरास्यां चतुर्भुजाम् ।

द्विनेत्रां स्रुक्स्स्रुवौ मालां कुण्डिकां चैव बिभ्रतीम् ॥ ९ ४

सर्वाभरणसन्दीप्तामृग्वेदाध्यायिनीं पराम् ।

हंसपत्रामाहवनीयमध्यस्थां ब्रह्मदेवताम् ॥ ९ ५

चतुष्पदामष्टकुक्षिं सप्तशीर्षां महेश्वरीम् ।

अग्निवक्त्रां रुद्रशिखां विष्णुचित्तां तु भावयेत् ॥ ९ ६

ब्रह्मा तु कवचं यस्या गोत्रं सांख्यायनं स्मृतम् ।

आदित्यमण्डलान्तःस्थां ध्यायेद्देवीं महेश्वरीम् ॥ ९ ७

एवं ध्यात्वा विधानेन गायत्रीं वेदमातरम् ।

ततो मुद्राः प्रकुर्वीत देव्याः प्रीतिकराः शुभाः ॥ ९ ८ ।

स्कन्ध ७२५ हृदयमें, ‘ दे'कारका दोनों स्तनोंमें, ' व ' कारका हृदयमें, ' स्य'कारका कण्ठकूपमें, ' धी ' कारका मुखमें, ' म'कारका तालुदेशमें, ‘ हि ' कारका नासिकाके अग्रभागमें, ' धि'-कारका नेत्रमण्डलमें, ‘ यो ' कारका भ्रूमध्यमें, ' यो कारका ' ललाटमें, ' न'कारका मुखके पूर्व भागमें, ' प्रकारका मुखके दक्षिण भागमें, ' चो ' कारका मुखके पश्चिम भागमें, ' द'कारका मुखके उत्तर भागमें, ' या ' कारका मस्तकमें तथा ' त'कारका सम्पूर्ण शरीरमें न्यास करना चाहिये ॥ ८४ – ९ १ ॥ जपमें तत्पर रहनेवाले कुछ लोग न्यासकी इस विधिको अभीष्ट नहीं मानते हैं । न्यासके पश्चात् जगत्को उत्पन्न करनेवाली महाभगवती अम्बिकाका इस प्रकार ध्यान करना चाहिये - इन परमेश्वरीका विग्रह तेजोमय जपाकुसुमकी आभाके तुल्य है, ये कुमारी हैं, ये रक्त- कमलके आसनपर अवस्थित हैं, इनका श्रीविग्रह रक्त - चन्दनसे अनुलिप्त है, ये रक्तवर्णकी माला तथा वस्त्र धारण किये हुई हैं, ये चार मुखों तथा चार भुजाओंवाली हैं, इनके प्रत्येक मुखमें दो-दो नेत्र हैं । इन्होंने अपने हाथोंमें स्रुक्, स्रुवा, जपमाला तथा कमण्डलु धारण कर रखा है, ये सभी प्रकारके आभूषणोंसे प्रकाशित हैं, ये परा भगवती ऋग्वेदका पारायण कर रही हैं, ये हंसके वाहनपर विराजमान हैं, ये आहवनीय अग्निके मध्य स्थित हैं, ये ब्रह्माजीकी उपास्य देवता हैं, चारों वेद ( ऋक्, यजुः, साम, अथर्व ) ही इनके चार पद हैं, आठ दिशा ( पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण, ऊर्ध्व, अधः, अन्तरिक्ष तथा अवान्तर ) -रूपी कुक्षियोंसे ये शोभायमान हैं, सात सिरों ( व्याकरण, शिक्षा, कल्प, निरुक्त, ज्योतिष, इतिहास - पुराण तथा उपनिषद् ) - से मण्डित हैं, ये अग्निरूप मुख; रुद्ररूप शिखा तथा विष्णुरूप चित्तवाली हैं - ऐसे स्वरूपवाली परमेश्वरी भगवतीकी भावना करनी चाहिये । ब्रह्मा जिनके कवच हैं तथा सांख्यायन जिनका गोत्र कहा गया है, आदित्यमण्डलमें विराजमान ऐसी भगवती महेश्वरीका ध्यान करना चाहिये ॥ ९ २ - ९ ७ ॥ इस प्रकार विधिपूर्वक वेदमाता गायत्रीका ध्यान करनेके अनन्तर भगवतीको प्रसन्न करनेवाली कल्याणकारी मुद्राएँ प्रदर्शित करनी चाहिये ॥ ९ ८ ॥

पृष्ठ 735

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 735 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७२६

सुमुखं सम्पुटं चैव विततं विस्तृतं तथा ।

द्विमुखं त्रिमुखं चैव चतुष्कं पञ्चकं तथा ॥

षण्मुखाधोमुखं चैव व्यापकाञ्जलिकं तथा ।

शकटं यमपाशं च ग्रथितं सम्मुखोन्मुखम् ॥

विलम्बं मुष्टिकं चैव मत्स्यं कूर्मं वराहकम् ।

सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं मुद्गरं पल्लवं तथा ॥

चतुर्विंशतिमुद्राश्च गायत्र्याः सम्प्रदर्शयेत् ।

शताक्षरां च गायत्रीं सकृदावर्तयेत्सुधीः ॥

चतुर्विंशत्यक्षराणि गायत्र्याः कीर्तितानि हि ।

जातवेदसनाम्नीं च ऋचमुच्चारयेत्ततः ॥

त्र्यम्बकस्यर्चमावृत्य गायत्री शतवर्णका ।

भवतीयं महापुण्या सकृज्जप्या बुधैरियम् ॥

ॐकारं पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवः स्वस्तथैव च ।

चतुर्विंशत्यक्षरां च गायत्रीं प्रोच्चरेत्ततः ॥

एवं नित्यं जपं कुर्याद् ब्राह्मणो विप्रपुङ्गवः ।

स समग्रं फलं प्राप्य सन्ध्यायाः सुखमेधते ॥

श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १७ सुमुख, सम्पुट, वितत, विस्तृत, द्विमुख, त्रिमुख, ९९ चतुर्मुख, पंचमुख, षण्मुख, अधोमुख, व्यापकांजलि, शकट, यमपाश, ग्रथित, सम्मुखोन्मुख, विलम्ब, मुष्टिक, १०० मत्स्य, कूर्म, वराह, सिंहाक्रान्त, महाक्रान्त, मुद्गर और पल्लव - इन चौबीस मुद्राओंको गायत्रीके समक्ष प्रदर्शित १०१ करना चाहिये । पुनः विद्वान् पुरुषको चाहिये कि सौ अक्षरोंवाली गायत्रीकी एक आवृत्ति करे ॥ ९९ -१०२ ॥ गायत्रीके चौबीस अक्षर तो बताये ही गये हैं १०२ उसके बाद ' जातवेदस ' नामक ऋचाका तथा त्र्यम्बक ऋचा ( त्र्यम्बकं यजामहे ० ) - की आवृत्ति करनेसे १०३ यह सौ अक्षरोंवाली गायत्री होती है * । विद्वानोंको एक बार इस महापुण्यदायिनी गायत्रीका जप करना चाहिये । १०४ तत्पश्चात् पहले ॐकारका उच्चारण करके ‘ भूर्भुवः स्वः ' के बाद चौबीस अक्षरोंवाली गायत्रीका जप १०५ करना चाहिये । इस प्रकार ब्राह्मणको नित्य जप करना चाहिये । ऐसा करनेसे वह विप्रश्रेष्ठ सन्ध्याका सम्पूर्ण १०६ । फल प्राप्त करके सुखी हो जाता है ॥ १०३–१०६ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायामेकादशस्कन्धे सन्ध्योपासननिरूपणं नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥

अथ सप्तदशोऽध्यायः गायत्री श्रीनारायण उवाच

भिन्नपादा तु गायत्री ब्रह्महत्याप्रणाशिनी ।

अभिन्नपादा गायत्री ब्रह्महत्यां प्रयच्छति ॥ १

अच्छिन्नपादागायत्रीजपं कुर्वन्ति ये द्विजाः ।

अधोमुखाश्च तिष्ठन्ति कल्पकोटिशतानि च ॥२

सम्पुटैका षडोङ्कारा गायत्री विविधा मता ।

धर्मशास्त्रपुराणेषु इतिहासेषु सुव्रत ॥ ३ ।

पञ्चप्रणवसंयुक्तां जपेदित्यनुशासनम् ।

जपसंख्याष्टभागान्ते पादो जप्यस्तुरीयकः ॥ ४

- महिमा श्रीनारायण बोले- हे नारद! भिन्न पादवाली गायत्री ब्रह्महत्याका शमन करनेवाली है तथा अभिन्न पादवाली गायत्रीके जपसे ब्रह्महत्याका पाप लगता है । जो द्विज अभिन्न पादवाली गायत्रीका जप करते हैं, वे कई सौ करोड़ कल्पोंतक नीचे मुख करके लटके हुए रहते हैं ॥ १-२ ॥ हे सुव्रत! धर्मशास्त्रों, पुराणों और इतिहासोंमें गायत्री विविध प्रकारकी मानी गयी है; यथा - प्रणवसे सम्पुटित तथा छः ॐकारसे संयुक्त । पाँच प्रणववाली गायत्रीका जप करना चाहिये, ऐसा भी शास्त्रोंका आदेश है । जितनी जप - संख्या करना अभीष्ट हो, उसके आठवें - आठवें भागके अन्तमें गायत्रीके चौथे । पदका जप करना चाहिये । इस तरहसे जप करनेवाले * ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरण्येम् । भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् । ॐ जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो निदहाति वेदः । स नः पर्षदतिदुर्गाणि विश्वा नात्रैव सिन्धुं दुरितात्यग्निः - यह सौ अक्षरकी गायत्री है । इसमें ' भूर्भुवः स्वः ' तीन व्याहृतियाँ नहीं गिनी जाती हैं । ॐ ( एक प्रणव ) - से सम्पन्न है ।

पृष्ठ 736

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 736 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १७ ] एकादश

स द्विजः परमो ज्ञेयः परं सायुज्यमाप्नुयात् ।

अन्यथा प्रजपेद्यस्तु स जपो विफलो भवेत् ॥ ५

सम्पुटैका षडोङ्कारा भवेत्सा ऊर्ध्वरेतसाम् ।

गृहस्थो ब्रह्मचारी वा मोक्षार्थी तुरीयां जपेत् ॥ ६

तुरीयपादो गायत्र्याः परोरजसे सावदोम् ।

ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि जपसाङ्गफलप्रदम् ॥ ७

हृदि विकसितपद्मं सार्कसोमाग्निबिम्बं प्रणवमयमचिन्त्यं यस्य पीठं प्रकल्प्यम् । अचलपरमसूक्ष्मं ज्योतिराकाशसारं भवतु मम मुदेऽसौ सच्चिदानन्दरूपः ॥ ८

त्रिशूलयोनी सुरभिमक्षमालां च लिङ्गकम् ।

अम्बुजं च महामुद्रामिति सप्त प्रदर्शयेत् ॥ ९

या सन्ध्या सैव गायत्री सच्चिदानन्दरूपिणी ।

भक्त्या तां ब्राह्मणो नित्यं पूजयेच्च नमेत्ततः ॥ १०

ध्यातस्य पूजां कुर्वीत पञ्चभिश्चोपचारकैः ।

लं पृथिव्यात्मने गन्धमर्पयामि नमो नमः ॥ ११

हमाकाशात्मने पुष्पं चार्पयामि नमो नमः ।

यं च वाय्वात्मने धूपं चार्पयामि ततो वदेत् ॥ १२

रं च वह्न्यात्मने दीपमर्पयामि ततो वदेत् ।

वममृतात्मने तस्मै नैवेद्यमपि चार्पयेत् ॥ १३

यं रं लं वं हमिति च पुष्पाञ्जलिमथार्पयेत् ।

एवं पूजां विधायाथ चान्ते मुद्राः प्रदर्शयेत् ॥ १४ ।

स्कन्ध ७२७ उस द्विजको परम ज्ञानी समझना चाहिये; वह द्विज परम सायुज्य प्राप्त कर लेता है । जो इसके विपरीत गायत्रीका जप करता है, वह जप व्यर्थ हो जाता है॥३–५ ॥ एक सम्पुटवाली तथा छः ॐकारवाली जो गायत्री है, वह केवल एकनिष्ठ ब्रह्मचारियोंके लिये है । गृहस्थ, ब्रह्मचारी अथवा मोक्षकी कामना करनेवालेको तुरीया गायत्रीका जप करना चाहिये । गायत्रीका तुरीय पाद ' परोरजसे सावदोम् ' यही है । हे नारद! अब मैं इसके ध्यानके विषयमें बता रहा हूँ, जो जपके सांगोपांग फलको देनेवाला है ॥ ६-७ ॥ हृदयदेशमें सूर्य - चन्द्र तथा अग्निमण्डलसे युक्त, प्रणवमय तथा अचिन्त्य विकसित कमल ही जिनका आसन है — वे ब्रह्म अचल, परम सूक्ष्म, ज्योतिस्वरूप तथा आकाशके साररूप हैं । वे सच्चिदानन्दस्वरूप. परमेश्वर मेरी प्रसन्नताके हेतु बनें ॥ ८ ॥

त्रिशूल, योनि, सुरभि, अक्षमाला, लिंग, अम्बुज तथा महामुद्रा —ये सात मुद्राएँ गायत्रीको प्रदर्शित करनी चाहिये॥९ ॥

जो सन्ध्या हैं, वे ही सच्चिदानन्दस्वरूपिणी गायत्री हैं । ब्राह्मणको उन गायत्रीका नित्य पूजन तथा नमन करना चाहिये ॥ १० ॥

ध्यान किये गये देवताकी पाँच उपचारोंसे [ मानसिक ] पूजा करनी चाहिये । ' लं ' पृथ्वीस्वरूपिणी देवीको गन्ध अर्पित करता हूँ, उन्हें बार- बार नमस्कार है । ' हं ' आकाशस्वरूपिणी देवीको पुष्प अर्पित करता हूँ, उन्हें बार - बार नमस्कार है । तत्पश्चात् ' यं ' वायुस्वरूपिणी देवीको धूप अर्पित करता हूँ - ऐसा कहना चाहिये । तदनन्तर ' रं ' अग्निस्वरूपिणी देवीको दीपक अर्पित करता हूँ - ऐसा बोलना चाहिये । पुनः ' वं ' अमृतस्वरूपिणी देवीको नैवेद्य भी ( उसी प्रकार ) अर्पित करना चाहिये ॥ ११ – १३ ॥ अन्तमें यं, रं, लं, वं, हं- ऐसा उच्चारण करके पुष्पांजलि अर्पित करनी चाहिये । इस प्रकार मानसिक पूजन करनेके उपरान्त मुद्राएँ दिखानी चाहिये ॥ १४ ॥

पृष्ठ 737

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 737 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७२८ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १७

ध्यायेत्तु मनसा देवीं मन्त्रमुच्चारयेच्छनैः ।

न कम्पयेच्छिरो ग्रीवां दन्तान्नैव प्रकाशयेत् ॥ १५

विधिनाष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिरेव वा ।

दशवारमशक्तो वा नातो न्यूनं कदाचन ॥१६

तत उद्वासयेद्देवीमुत्तमेत्यनुवाकतः ।

न गायत्रीं जपेद्विद्वाञ्जलमध्ये कथञ्चन ॥ १७

यतः साग्निमुखी प्रोक्तेत्याहुः केचिन्महर्षयः ।

सुरभिर्ज्ञानशूर्पं च कूर्मो योनिश्च पङ्कजम् ॥ १८

लिङ्गं निर्वाणकं चैव जपान्तेऽष्टौ प्रदर्शयेत् ।

यदक्षरपदभ्रष्टं स्वरव्यञ्जनवर्जितम् ॥ १ ९

तत्सर्वं क्षम्यतां देवि कश्यपप्रियवादिनि ।

गायत्रीतर्पणं चातः करणीयं महामुने ॥ २०

गायत्री छन्द आख्यातं विश्वामित्रऋषिः स्मृतः ।

सविता देवता प्रोक्ता विनियोगश्च तर्पणे ॥ २१

भूरित्युक्त्वा च ऋग्वेदपुरुषं तर्पयामि च ।

भुव इत्येतदुक्त्वा च यजुर्वेदमथो वदेत् ॥ २२

स्वर्व्याहृतिं समुक्त्वा च सामवेदं समुच्चरेत् ।

मह इत्येतदुक्त्वान्तेऽथर्ववेदं च तर्पयेत् ॥ २३

जनः पदान्त इतिहासपुराणमितीरयेत् ।

तपः सर्वागमं चैव पुरुषं तर्पयामि च ॥ २४

सत्यं च सत्यलोकाख्यपुरुषं तर्पयामि च ।

ॐ भूर्भूर्लोकपुरुषं तर्पयामि ततो वदेत् ॥ २५

भुवश्चेति भुवर्लोकपुरुषं तर्पयामि च ।

स्वः स्वर्गलोकपुरुषं तर्पयामि ततः परम् ॥ २६ ।

मनसे देवीका ध्यान करना चाहिये और मन्त्रका उच्चारण धीरे - धीरे करना चाहिये । इस समय सिर तथा गर्दन नहीं हिलाना चाहिये और दाँत नहीं दिखाने चाहिये ॥ १५ ॥

एक सौ आठ बार या अट्ठाईस बार अथवा अशक्त होनेकी स्थितिमें दस बार ही विधिपूर्वक गायत्रीका जप करना चाहिये, किंतु इससे कम जप कभी नहीं करना चाहिये ॥ इसके बाद ' उत्तम ० उच्चारण करके देवीका विद्वान् व्यक्तिको चाहिये गायत्रीमन्त्रका जप कभी अग्निमुखी कही गयी हैं -है । जपके अनन्तर सुरभि, १६ ॥ ' इत्यादि अनुवाक् मन्त्र विसर्जन करना चाहिये । कि जलमें स्थित रहकर भी न करे; क्योंकि वे ऐसा कुछ महर्षियोंने कहा ज्ञान, शूर्प, कूर्म, योनि, पंकज, लिंग और निर्वाण - ये आठ मुद्राएँ प्रदर्शित करनी चाहिये । इसके बाद इस प्रकार क्षमा - प्रार्थना करे - कश्यपके प्रति प्रिय सम्भाषण करनेवाली हे देवि! मेरे उच्चारणमें अक्षरों तथा पदोंका जो विचलन हुआ हो और स्वर तथा व्यंजनसम्बन्धी जो दोष रहा हो; उन सबको आप क्षमा कीजिये । हे महामुने! इसके बाद गायत्री - तर्पण करना चाहिये ॥ १७–२० ॥ ' गायत्री ' इसका छन्द कहा गया है, ' विश्वामित्र ' इसके ऋषि कहे गये हैं और ' सविता ' इसके देवता कहे गये हैं । तर्पणक्रियामें इसका विनियोग किया जाता है । ' 4 भूः ' ऐसा बोलकर ऋग्वेद - पुरुषका तर्पण करता हूँ और ' भुवः ' ऐसा उच्चारण करके यजुर्वेदका तर्पण करता हूँ — ऐसा कहे । ' स्वः ' व्याहृतिका उच्चारण करके सामवेदका तर्पण करता हूँ - ऐसा कहे और ' महः ' ऐसा बोलकर अथर्ववेदका तर्पण करे । पुनः ' जन: ' पदके साथ इतिहास - पुराणका तर्पण करता हूँ – ऐसा कहे । ' तप ' से सम्पूर्ण आगमस्वरूप पुरुषका और ‘ सत्यं ' से सत्यलोकाख्य पुरुषका तर्पण करता हूँ - ऐसा बोलना चाहिये । तदनन्तर ' ॐ भूः ' से भूर्लोकपुरुषका तर्पण करता हूँ, ‘ भुवः ' से भुवर्लोकपुरुषका तर्पण करता हूँ तथा ' स्वः ' से स्वर्गलोकपुरुषका तर्पण करता हूँ- ऐसा कहना चाहिये । इसके बाद ' ॐ भूः ' से एकपदा नामवाली गायत्रीका

पृष्ठ 738

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 738 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १७ ] एकादश

ॐ भूरेकपदां नाम गायत्रीं तर्पयामि च ।

भुवो द्विपदां गायत्रीं तर्पयामीति कीर्तयेत् ॥ २७

स्वश्च त्रिपदां गायत्रीं तर्पयामि ततो वदेत् ।

ॐ भूर्भुवः स्वश्चेति तथा गायत्रीं च चतुष्पदाम् ॥ २८

उषसीं चैव गायत्री सावित्रीं च सरस्वतीम् ।

वेदानां मातरं पृथ्वीमजां चैव तु कौशिकीम् ॥ २ ९

साङ्कृतिं वै सार्वजितिं गायत्रीं तर्पणे वदेत् ।

तर्पणान्ते च शान्त्यर्थं जातवेदसमीरयेत् ॥ ३०

मानस्तोकेति मन्त्रं च शान्त्यर्थं प्रजपेत्सुधीः ।

ततोऽपि त्र्यम्बको मन्त्रः शान्त्यर्थः परिकीर्तितः ॥ ३१

तच्छंयोरिति मन्त्रं च जपेच्छान्त्यर्थमेव तु ।

अतो देवा इति द्वाभ्यां सर्वाङ्गस्पर्शनं चरेत् ॥ ३२

स्योनापृथिविमन्त्रेण भूम्यै कुर्यात्प्रणामकम् ।

यथाविधि च गोत्रादीनुच्चरेद् द्विजसत्तमः ॥ ३३

एवं विधानं सन्ध्यायाः प्रातः काले प्रकीर्तितम् ।

सन्ध्याकर्म समाप्यान्तेऽप्यग्निहोत्रं स्वयं हुनेत् ॥ ३४

पञ्चायतनपूजां च ततः कुर्यात्समाहितः ।

शिवां शिवं गणपतिं सूर्यं विष्णुं तथार्चयेत् ॥ ३५

पौरुषेण तु सूक्तेन व्याहृत्या वा समाहितः ।

मूलमन्त्रेण वा कुर्याद् ह्रीश्च ते इति मन्त्रतः ॥ ३६

भवानीं तु यजेन्मध्ये तथेशान्यां तु माधवम् ।

आग्नेय्यां गिरिजानाथं गणेशं रक्षसां दिशि ॥ ३७

वायव्यामर्चयेत्सूर्यमिति देवस्थितिक्रमः ।

षोडशानुपचारांश्च षोडशर्भिर्हरेन्नरः ॥ ३८

देवीमभ्यर्च्य पुरतो यजेदन्याननुक्रमात् ।

न देवीपूजनात्पुण्यमधिकं क्वचिदीक्ष्यते ॥ ३ ९ ।

स्कन्ध ७२ ९ तर्पण कर रहा हूँ और ' भुवः ' से द्विपदा गायत्रीका तर्पण कर रहा हूँ - ऐसा बोलना चाहिये । ' स्वः ' से त्रिपदा गायत्रीका तर्पण कर रहा हूँ और ' ॐ भूर्भुवः स्वः ' से चतुष्पदा गायत्रीका तर्पण कर रहा हूँ -इस प्रकार बोलना चाहिये ॥ २१-२८ ॥ तदनन्तर उषसी, गायत्री, सावित्री, सरस्वती, वेदमाता, पृथ्वी, अजा, कौशिकी, सांकृति और सार्वजिति - इन नामोंको उच्चारित करके गायत्रीदेवीका तर्पण करना चाहिये । तर्पणके अन्तमें शान्तिके लिये ' जातवेदसम् ० ' – इस ऋचाका पाठ करना चाहिये । इसी प्रकार विद्वान् पुरुषको चाहिये कि शान्तिके लिये ' मानस्तोके०’– इस मन्त्रका भी पाठ करे । तत्पश्चात् शान्तिके लिये त्र्यम्बकम् ' – इस मन्त्रका भी पाठ करना बताया गया है । शान्तिहेतु ' तच्छंयो ० ' इस मन्त्रका भी जप करना चाहिये । इसके बाद ' देवा गातु ० ' इस मन्त्रके द्वारा अपने दोनों हाथोंसे सम्पूर्ण अंगोंका स्पर्श करना चाहिये और ' स्योना पृथिवी ० ' मन्त्र के द्वारा पृथ्वीको प्रणाम करना चाहिये । प्रणाम करते समय द्विजश्रेष्ठको विधिके अनुसार अपने गोत्र आदिका उच्चारण कर लेना चाहिये । प्रात: कालीन सन्ध्या - सम्बन्धी इस प्रकारका विधान कहा गया है । सन्ध्याकर्म समाप्त करनेके उपरान्त स्वयं अग्निहोत्र भी करना चाहिये ॥ २ ९ –३४ ॥ तत्पश्चात् एकाग्रचित्त हो पंचायतनपूजा करनी चाहिये; इसमें शिवा, शिव, गणेश, सूर्य तथा विष्णुकी अर्चना करनी चाहिये । पुरुषसूक्त, व्याहृति, मूल मन्त्र अथवा ' ह्रीश्च ते ० ' इस मन्त्रसे समाहितचित्त होकर पूजन करना चाहिये ॥ ३५-३६ ॥ देवीकी पंचायतनपूजामें मण्डलके मध्यमें भवानीका पूजन करना चाहिये । मण्डलके ईशानकोणमें माधव, अग्निकोणमें पार्वतीपति शंकर, नैर्ऋत्य कोणमें गणेश और वायव्यकोणमें सूर्यका अर्चन करना चाहिये । देवी - पंचायतनमें देवताओंकी स्थापनाका यही क्रम है । मनुष्य सोलह ऋचाओंका पाठ करके सोलह प्रकारके पूजनोपचार अर्पित करे ॥ ३७-३८ ॥ सर्वप्रथम देवीकी पूजा करके ही क्रमशः अन्य देवताओंकी पूजा करनी चाहिये । देवीके पूजनसे बढ़कर अधिक पुण्यप्रद कुछ भी दिखायी नहीं पड़ता ॥ ३ ९ ॥

पृष्ठ 739

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 739 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७३०

अत एव तु सन्ध्यासु सन्ध्योपास्तिः श्रुतीरिता ।

नाक्षतैरर्चयेर्द्विष्णुं न तुलस्या गणेश्वरम् ॥

दूर्वाभिर्नार्चयेद्दुर्गा केतकैर्न महेश्वरम् ।

मल्लिकाजातिकुसुमं कुटजं पनसं तथा ॥

किंशुकं बकुलं कुन्दं लोध्रं तु करवीरकम् ।

शिंशपाऽपराजितापुष्पं बन्धूकागस्त्यपुष्पके ॥

मदन्तं सिन्दुवारं च पालाशकुसुमं तथा । दूर्वाङ्कुरं बिल्वदलं कुशमञ्जरिकां तथा शल्लकीमाधवीपुष्पमर्कमन्दारपुष्पकम् केतकीं कर्णिकारं च कदम्बकुसुमं तथा ॥

पुन्नागश्चम्पकस्तद्वद्यूथिकात गरौ तथा ।

एवमादीनि पुष्पाणि देवीप्रियकराणि च ॥

गुग्गुलस्य भवेद्धूपो दीपः स्यात्तिलतैलतः ।

कृत्वेत्थं देवतापूजां ततो मूलमनुं जपेत् ॥

एवं पूजां समाप्यैव वेदाभ्यासं चरेद् बुधः ।

ततः स्ववृत्त्या कुर्वीत पोष्यवर्गार्थसाधनम् ।

तृतीयदिनभागे तु नियमेन विचक्षणः ॥

श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १८ इसीलिये सन्ध्याकालोंमें सन्ध्या ( गायत्री ) - की ४० उपासना श्रुतियोंमें कही गयी है । अक्षतसे भगवान् विष्णुकी, तुलसीसे गणेशकी, दूर्वासे दुर्गाकी तथा ४१ केतकी - पुष्पसे शंकरकी पूजा नहीं करनी चाहिये । मल्लिका, जातिपुष्प, कुटज, पनस, किंशुक, बकुल, कुन्द, लोध्र, करवीर, शिंशपा, अपराजिता, बन्धूक, ४२ अगस्त्य, मदंत, सिन्दुवार, पलाश - पुष्प, दूर्वांकुर, बिल्वदल, कुश - मंजरी, शल्लकी, माधवी, अर्क, ॥ ४३ मन्दार, केतकी, कर्णिकार, कदम्ब, नागकेसर, चम्पा, जूही और तगर आदि - ये पुष्प देवीको प्रसन्नता ४४ प्रदान करनेवाले हैं ॥ ४०–४५ ॥ भवानीके लिये गुग्गुलका धूप तथा तिलके ४५ तेलका दीपक अर्पित करना चाहिये । इस प्रकार देवताओंका पूजन करके मूल मन्त्रका जप करना चाहिये । इस रीतिसे पूजा समाप्त करनेके अनन्तर ही ४६ विद्वान् व्यक्तिको वेदाभ्यासमें प्रवृत्त होना चाहिये । इसके बाद बुद्धिमान् पुरुषको दिनके तीसरे भागमें नियमपूर्वक अपनी वृत्तिके अनुसार अपने आश्रितवर्गके ४७ । भरण - पोषणहेतु प्रयत्न करना चाहिये॥४६-४७ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायामेकादशस्कन्धे सन्ध्यादिकृत्यवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥

अथाष्टादशोऽध्यायः भगवतीकी पूजा - विधिका वर्णन, अन्नपूर्णादेवीके माहात्म्यमें राजा बृहद्रथका आख्यान नारद उवाच

पूजाविशेषं श्रीदेव्याः श्रोतुमिच्छामि मानद ।

येनाश्रितेन मनुजः कृतकृत्यत्वमावहेत् ॥

श्रीनारायण उवाच

देवर्षे शृणु वक्ष्यामि श्रीमातुः पूजनक्रमम् ।

भुक्तिमुक्तिप्रदं साक्षात्समस्तापन्निवारणम् ॥

आचम्य मौनी सङ्कल्प्य भूतशुद्ध्यादिकं चरेत् ।

मातृकान्यासपूर्वं तु षडङ्गन्यासमाचरेत् ॥

शङ्खस्य स्थापनं कृत्वा सामान्यार्घ्यं विधाय च ।

पूजाद्रव्याणि चास्त्रेण प्रोक्षयेन्मतिमान्नरः ॥

नारदजी बोले - हे मानद! अब मैं श्रीदेवीकी विशेष पूजाका विधान सुनना चाहता हूँ, जिसके १ करनेसे मनुष्य कृतकृत्य हो जाता है ॥ १ ॥

श्रीनारायण बोले- हे देवर्षे! समस्त आपदाओंको दूर करनेवाले तथा साक्षात् भुक्ति-मुक्ति प्रदान करनेवाले श्रीमाताके पूजनका क्रम मैं २ बता रहा हूँ; आप इसे सुनिये ॥ २ ॥

वाक्संयमीको सर्वप्रथम आचमन करके संकल्प करनेके बाद भूतशुद्धि आदि करनी चाहिये । पुनः पहले ३ मातृकान्यास करके षडंगन्यास करना चाहिये ॥३ ॥

तत्पश्चात् बुद्धिमान् पुरुषको चाहिये कि शंखकी स्थापना करके कलश स्थापन करनेके अनन्तर अस्त्र-४ मन्त्रसे समस्त पूजाद्रव्योंका प्रोक्षण करे । इसके बाद

पृष्ठ 740

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 740 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १८ ] एकादश

गुरोरनुज्ञामादाय ततः पूजां समारभेत् ।

पीठपूजां पुरा कृत्वा देवीं ध्यायेत्ततः परम् ॥ ५

आसनाद्युपचारैश्च भक्तिप्रेमयुतः सदा ।

स्नापयेत्परदेवीं तां पञ्चामृतरसादिभिः ॥ ६

पौण्ड्रेक्षुरसपूर्णैस्तु कलशैः शतसंख्यकैः ।

स्नापयेद्यो महेशानीं न स भूयोऽभिजायते ॥ ७

यश्च चूतरसैरेवं स्नापयेज्जगदम्बिकाम् ।

वेदपारायणं कृत्वा रसेनेक्षूद्भवेन वा ॥ ८

तद्गेहं न त्यजेन्नित्यं रमा चैव सरस्वती ।

यस्तु द्राक्षारसेनैव वेदपारायणं चरन् ॥ ९

अभिषिञ्चेन्महेशानीं सकुटुम्बो नरोत्तमः ।

रसरेणुप्रमाणं च देवीलोके महीयते ॥ १०

कर्पूरागुरुकाश्मीरकस्तूरीपङ्कपङ्किलैः 1 सलिलैः स्नापयेद्देवीं वेदपारायणं चरन् ॥ ११

भस्मीभवन्ति पापानि शतजन्मार्जितानि च ।

यो दग्धकलशैर्देवीं स्नापयेद्वेदपाठतः ॥ १२

आकल्पं स वसेन्नित्यं तस्मिन् वै क्षीरसागरे ।

यस्तु दध्नाभिषिञ्चेत्तां दधिकुल्यापतिर्भवेत् ॥ १३

मधुना च घृतेनैव तथा शर्करयापि च ।

स्नापयेन्मधुकुल्यादिनदीनां स पतिर्भवेत् ॥ १४

सहस्त्रकलशैर्देवीं स्नापयन्भक्तितत्परः ।

इह लोके सुखी भूत्वाप्यन्यलोके सुखी भवेत् ॥ १५

क्षौमं वस्त्रद्वयं दत्त्वा वायुलोकं स गच्छति ।

रत्ननिर्मितभूषाणां दाता निधिपतिर्भवेत् ॥ १६

काश्मीरचन्दनं दत्त्वा कस्तूरीबिन्दुभूषितम् ।

तथा सीमन्तसिन्दूरं चरणेऽलक्तपत्रकम् ॥ १७

इन्द्रासने समारूढो भवेद्देवपतिः परः । स्कन्ध ७३१ गुरुसे आदेश प्राप्त करके पूजा आरम्भ करनी चाहिये । पहले पीठ - पूजन करके बादमें देवीका ध्यान करना चाहिये ॥ ४-५ ॥ भगवतीको भक्ति तथा प्रेमसे युक्त होकर आसन आदि उपचार अर्पण करनेके पश्चात् पंचामृत तथा रस आदिसे उन्हें स्नान कराना चाहिये । जो मनुष्य पौण्ड्र नामक गन्ने के रससे भरे हुए सौ कलशोंद्वारा भगवती महेश्वरीको स्नान कराता है, वह पुनः जन्म ग्रहण नहीं करता ॥ ६-७ ॥ इसी प्रकार जो पुरुष वेदका पारायण करके आमके रससे तथा ईखके रससे जगदम्बिकाको स्नान कराता है, लक्ष्मी तथा सरस्वती उसके घरका त्याग कभी नहीं करतीं । जो श्रेष्ठ मानव वेदपारायण करते हुए द्राक्षारससे भगवती महेश्वरीका अभिषेक करता है, वह अपने कुटुम्ब - सहित उस रसमें विद्यमान रेणुओं की संख्या बराबर वर्षोंतक देवीलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है ॥ ८–१० ॥ वेद - पारायण करते हुए जो पुरुष कर्पूर, अगुरु, केसर, कस्तूरी और कमलके जलसे भगवतीको स्नान कराता है; उसके सैकड़ों जन्मोंके अर्जित पाप भस्म हो जाते हैं । जो पुरुष वेदमन्त्रोंका पाठ करते हुए दुग्धसे पूर्ण कलशोंसे देवीको स्नान कराता है, वह क्षीरसागरमें कल्पपर्यन्त निरन्तर वास करता है । जो उन भगवतीको दधिसे स्नापित करता है, वह दधिकुल्या नदीका स्वामी होता है ॥ ११ - १३ ॥ इसी प्रकार जो मनुष्य मधुसे, घृतसे तथा शर्करासे भगवतीको स्नान कराता है, वह मधुकुल्या आदि नदियोंका अधिपति होता है ॥१४ ॥

भक्तिमें तत्पर होकर हजार कलशोंसे देवीको स्नान करानेवाला मनुष्य इस लोकमें सुखी होकर परलोकमें भी सुखी होता है ॥ १५ ॥

भगवतीको एक जोड़ा रेशमी वस्त्र प्रदान करके वह पुरुष वायुलोकमें जाता है । इसी प्रकार रत्नोंसे निर्मित आभूषण प्रदान करनेवाला निधिपति हो जाता है ॥ १६ ॥

देवीको कस्तूरीकी बिन्दीसे सुशोभित केसरका चन्दन, ललाटपर सिन्दूर तथा उनके चरणोंमें महावर अर्पित करनेसे वह व्यक्ति इन्द्रासनपर विराजमान होकर दूसरे देवेन्द्रके रूपमें सुशोभित होता है ॥ १७३ ॥