देवी भागवत उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 751–760
देवी भागवत उत्तरार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 751–760
पृष्ठ 751
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७४२ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० २१
वसिष्ठो ऋषिरेवात्र सरस्वत्याः प्रकीर्तितः ।
देवता विष्णुरूपा सा छन्दश्चैव सरस्वती ॥ ४८
सायंकालीनसन्ध्यायास्तर्पणे विनियोगकः ।
स्वरित्युक्त्वा च पुरुषं सामवेदं तथैव च ॥ ४ ९
मण्डलं चेति सम्प्रोच्य हिरण्यगर्भकं तथा ।
तथैव परमात्मानं ततोऽपि च सरस्वतीम् ॥ ५०
वेदमातरमेवात्र सङ्कृतिं तद्वदेव च ।
सन्ध्यां वृद्धां तथा विष्णुरूपिणीमुषसीं तथा ॥ ५१
निर्मृजीं च तथा सर्वसिद्धीनां कारिणीं तथा ।
सर्वमन्त्राधिपतिकां भूर्भुवः स्वश्च पूरुषम् ॥ ५२
इत्येवं तर्पणं कार्यं सन्ध्यायाः श्रुतिसम्मतम् ।
सायं सन्ध्याविधानं च कथितं पापनाशनम् ॥ ५३
सर्वदुःखहरं व्याधिनाशकं मोक्षदं तथा ।
सदाचारेषु सन्ध्यायाः प्राधान्यं मुनिपुङ्गव ।
सन्ध्याचरणतो देवी भक्ताभीष्टं प्रयच्छति ॥ ५४ ।
सायंकालीन सन्ध्यामें सरस्वतीरूपा गायत्रीके ऋषि ' वसिष्ठ ' कहे गये हैं, देवता वे विष्णुरूपा ' सरस्वती ' हैं तथा छन्द भी वे ' सरस्वती ' ही हैं । सायंकालकी सन्ध्याके तर्पणमें इसका विनियोग किया जाता है । स्वः पुरुष, सामवेद, मण्डल, हिरण्यगर्भ, परमात्मा, सरस्वती, वेदमाता, संकृति, सन्ध्या, विष्णुस्वरूपिणी, वृद्धा, उषसी, निर्मृजी, सर्वसिद्धिकारिणी, सर्वमन्त्राधिपतिका तथा भूर्भुवः स्वः पूरुष - इस प्रकार उच्चारण करके श्रुतिसम्मत सायंकालीन सन्ध्याका तर्पण करना चाहिये ॥ ४८–५२१ / २ ॥ [ हे नारद! ] इस प्रकार मैंने पापोंका नाश करनेवाले, सभी प्रकारके दुःखोंको दूर करनेवाले, व्याधियोंका शमन करनेवाले तथा मोक्ष देनेवाले सायंकालीन सन्ध्या - विधानका वर्णन कर दिया । हे मुनिश्रेष्ठ! समस्त सदाचारोंमें सन्ध्याकी प्रधानता है । सन्ध्याका सम्यक् आचरण करनेसे भगवती भक्तको मनोवांछित फल प्रदान करती हैं ॥ ५३-५४ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायामेकादशस्कन्थे ब्रह्मयज्ञादिकीर्तनं नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥
अथैकविंशोऽध्यायः गायत्रीपुरश्चरण श्रीनारायण उवाच
अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् गायत्र्याः पापनाशनम् ।
पुरश्चरणकं पुण्यं यथैष्टफलदायकम् ॥ १
पर्वताग्रे नदीतीरे बिल्वमूले जलाशये ।
गोष्ठे देवालयेऽश्वत्थे उद्याने तुलसीवने ॥ २
पुण्यक्षेत्रे गुरोः पार्श्वे चित्तैकाग्रयस्थलेऽपि च ।
पुरश्चरणकृन्मन्त्री सिध्यत्येव न संशयः ॥ ३
यस्य कस्यापि मन्त्रस्य पुरश्चरणमारभेत् ।
व्याहृतित्रयसंयुक्तां गायत्रीं चायुतं जपेत् ॥ ४
और उसका फल श्रीनारायण बोले - – हे ब्रह्मन्! इसके बाद अब आप देवीके पापनाशक, पुण्यप्रद और यथेष्ट फल देनेवाले पुरश्चरणके विषयमें सुनिये ॥ १ ॥
पर्वतके शिखरपर, नदीके तटपर, बिल्व-वृक्षके नीचे, जलाशयके किनारे, गोशालामें, देवालयमें, पीपलके नीचे, उद्यानमें, तुलसीवनमें, पुण्यक्षेत्रमें अथवा गुरुके पास अथवा जहाँ भी चित्तकी एकाग्रता बनी रहे — उस स्थानपर मन्त्रका पुरश्चरण करनेवाला व्यक्ति सिद्धि प्राप्त कर लेता है; इसमें सन्देह नहीं है॥२-३ ॥ जिस किसी भी मन्त्रका पुरश्चरण आरम्भ करना हो, उसके पूर्व तीनों व्याहृतियों ( भूः भुवः, स्वः ) - सहित दस हजार गायत्री - मन्त्रका जप | करना चाहिये ॥ ४ ॥
पृष्ठ 752
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २१ ] एकादश स्कन्ध ७४३
नृसिंहार्कवराहाणां तान्त्रिकं वैदिकं तथा ।
विना जप्त्वा तु गायत्रीं तत्सर्वं निष्फलं भवेत् ॥
सर्वे शाक्ता द्विजाः प्रोक्ता न शैवा न च वैष्णवाः ।
आदिशक्तिमुपासन्ते गायत्रीं वेदमातरम् ॥
मन्त्रं संशोध्य यत्नेन पुरश्चरणतत्परः ।
मन्त्रशोधनपूर्वाङ्गमात्मशोधनमुत्तमम् ॥
आत्मतत्त्वशोधनाय त्रिलक्षं प्रजपेद् बुधः ।
अथवा चैकलक्षं तु श्रुतिप्रोक्तेन वर्त्मना ॥
आत्मशुद्धिं विना कर्तुर्जपहोमादिकाः क्रियाः ।
निष्फलास्तास्तु विज्ञेयाः कारणं श्रुतिचोदितम् ॥
तपसा तापयेद्देहं पितॄन्देवांश्च तर्पयेत् ।
तपसा स्वर्गमाप्नोति तपसा विन्दते महत् ॥
क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापद आत्मन: ।
धनेन वैश्यः शूद्रस्तु जपहोमैर्द्विजोत्तमः ॥
अतएव तु विप्रेन्द्र तपः कुर्यात्प्रयत्नतः ।
शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम् ॥
शोधयेद्विधिमार्गेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः ।
अथान्नशुद्धिकरणं वक्ष्यामि शृणु नारद ॥
अयाचितोञ्छशुक्लाख्यभिक्षावृत्तिचतुष्टयम् ।
तान्त्रिकैर्वैदिकैश्चैवं प्रोक्तान्नस्य विशुद्धता ॥
भिक्षान्नं शुद्धमानीय कृत्वा भागचतुष्टयम् ।
एकं भागं द्विजेभ्यस्तु गोग्रासस्तु द्वितीयकः ॥
अतिथिभ्यस्तृतीयस्तु तदूर्ध्वं तु स्वभार्ययोः ।
आश्रमस्य यथा यस्य कृत्वा ग्रासविधिं क्रमात् ॥
नृसिंह, सूर्य तथा वराह- इन देवताओंका जो ५ भी तान्त्रिक अथवा वैदिक कर्म बिना गायत्रीका जप किये सम्पन्न किया जाता है, वह सब निष्फल हो जाता है ॥५ ॥
सभी द्विज शाक्त कहे गये हैं; शैव और वैष्णव नहीं; क्योंकि सभी द्विज आदिशक्ति वेदमाता गायत्रीकी उपासना करते हैं ॥ ६ ॥
गायत्रीके जपद्वारा मन्त्रको शुद्ध करके यत्नपूर्वक ७ पुरश्चरणमें तत्पर हो जाना चाहिये । मन्त्रशोधनके पूर्व आत्मशुद्धि कर लेना उत्तम होता है ॥ ७ ॥
आत्मतत्त्वके शोधनके लिये विद्वान् पुरुषको ८ श्रुतियोंके द्वारा बताये गये नियमके अनुसार गायत्री-मन्त्रका तीन लाख अथवा एक लाख जप करना चाहिये ॥ ८ ॥
९ कर्ताकी आत्मशुद्धिके बिना की गयी जप-होमादि क्रियाएँ निष्फल ही समझी जानी चाहिये; क्योंकि आत्मशुद्धि करना श्रुतिसम्मत है ॥ ९ ॥
तपस्याके द्वारा अपने शरीरको तपाना चाहिये और १० पितरों तथा देवताओंको तृप्त रखना चाहिये । तपस्यासे मनुष्य स्वर्ग तथा महान् फल प्राप्त करता है ॥ १० ॥
क्षत्रियको बाहुबलसे, वैश्यको धनसे, शूद्रको ११ द्विजातियोंकी सेवासे और श्रेष्ठ ब्राह्मणको जप तथा होमसे अपनी आपदाओंका निवारण करना चाहिये ॥ ११ ॥
अतएव हे विप्रेन्द्र! प्रयत्नपूर्वक तपस्या करनी १२ चाहिये । तपस्वियोंने शरीर सुखानेको ही उत्तम तप बतलाया है । विहित मार्ग से कृच्छ्र तथा चान्द्रायण आदि व्रतोंके द्वारा शरीरका शोधन करना चाहिये । हे नारद! अब मैं १३ अन्नशुद्धिका प्रकरण बताऊँगा; उसे सुनिये ॥ १२-१३ ॥ अयाचित, उञ्छ, शुक्ल तथा भिक्षा- ये आजीविकाके चार मुख्य साधन हैं । तान्त्रिकों और वैदिकोंके द्वारा इन वृत्तियोंसे प्राप्त अन्नकी विशुद्धता १४ कही गयी है ॥ १४ ॥
भिक्षासे प्राप्त शुद्ध अन्न लाकर उसके चार भाग करके एक भाग द्विजोंके लिये, दूसरा भाग गोग्रास १५ रूपमें गौके लिये, तीसरा भाग अतिथियोंके लिये तथा चौथा भाग भार्यासहित अपने लिये व्यवस्थित करे । जिस आश्रममें ग्रासकी जो विधि निश्चित है, उसी क्रमसे १६ । उसका पालन करना चाहिये ॥ १५-१६ ॥
पृष्ठ 753
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७४४ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० २१
आदौ क्षिप्त्वा तु गोमूत्रं यथाशक्ति यथाक्रमम् ।
तदूर्ध्वं ग्राससंख्या स्याद्वानप्रस्थगृहस्थयोः ॥
कुक्कुटाण्डप्रमाणं तु ग्रासमानं विधीयते ।
अष्टौ ग्रासा गृहस्थस्य वनस्थस्य तदर्धकम् ॥
ब्रह्मचारी यथेष्टं च गोमूत्रं विधिपूर्वकम् ।
प्रोक्षणं नववारं च षड्वारं च त्रिवारकम् ॥
निश्छिद्रं च करं कृत्वा सावित्रीं च तदित्यृचम् ।
मन्त्रमुच्चार्य मनसा प्रोक्षणे विधिरुच्यते ॥
चौरो वा यदि चाण्डालो वैश्यः क्षत्रस्तथैव च ।
अन्नं दद्यात्तु यः कश्चिदधमो विधिरुच्यते ॥
शूद्रान्नं शूद्रसम्पर्कं शूद्रेण च सहाशनम् ।
ते यान्ति नरकं घोरं यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥
गायत्रीच्छन्दो मन्त्रस्य यथासंख्याक्षराणि च ।
तावल्लक्षाणि कर्तव्यं पुरश्चरणकं तथा ॥
द्वात्रिंशल्लक्षमानं तु विश्वामित्रमतं तथा ।
जीवहीनो यथा देहः सर्वकर्मसु न क्षमः ॥
पुरश्चरणहीनस्तु तथा मन्त्रः प्रकीर्तितः ।
ज्येष्ठाषाढौ भाद्रपदं पौषं तु मलमासकम् ॥
अङ्गारं शनिवारं च व्यतीपातं च वैधृतिम् ।
अष्टमीं नवमीं षष्ठीं चतुर्थी च त्रयोदशीम् ॥
चतुर्दशीममावास्यां प्रदोषं च तथा निशाम् ।
यमाग्निरुद्रसर्पेन्द्रवसुश्रवणजन्मभम् ॥
मेषकर्कतुलाकुम्भान्मकरं चैव वर्जयेत् ।
सर्वाण्येतानि वर्ज्यानि पुरश्चरणकर्मणि ॥
चन्द्रतारानुकूले च शुक्लपक्षे विशेषतः ।
पुरश्चरणकं कुर्यान्मन्त्रसिद्धिः प्रजायते ॥
आरम्भमें उस अन्नपर शक्ति तथा क्रमके अनुसार १७ गोमूत्रका छींटा देकर वानप्रस्थी तथा गृहस्थाश्रमीको ग्रासकी संख्या निर्धारित करनी चाहिये ॥ १७ ॥
ग्रासका परिमाण मुर्गीके अण्डेके बराबर होना १८ चाहिये । गृहस्थको आठ ग्रास, वानप्रस्थीको उसका आधा ( चार ग्रास ) तथा ब्रह्मचारीको यथेष्ट ग्रास लेनेका विधान है । सर्वप्रथम गोमूत्रकी विधि सम्पन्न १ ९ करके नौ, छः अथवा तीन बार अन्नका प्रोक्षण करना चाहिये । अँगुलियोंको परस्पर छिद्ररहित करके ' तत्सवितुः ० ' इस गायत्री - ऋचाके साथ प्रोक्षण होना २० चाहिये । मन्त्रका मन - ही - मन उच्चारण करते हुए प्रोक्षण करनेकी विधि कही गयी है ॥ १८–२० ॥ चोर, चाण्डाल, वैश्य तथा क्षत्रिय – इनमेंसे २१ कोई भी यदि अन्न प्रदान करता है तो अन्न - प्राप्तिकी इस विधिको अधम कहा गया है ॥ २१ ॥
जो विप्र शूद्रका अन्न खाते हैं, शूद्रके साथ २२ सम्पर्क स्थापित करते हैं तथा शूद्रके साथ भोजन करते हैं; वे तबतक घोर नरकमें वास करते हैं जबतक सूर्य तथा चन्द्रमाका अस्तित्व रहता है ॥ २२ ॥
२३ गायत्रीछन्दवाले मन्त्रमें अक्षरोंकी जितनी संख्या है, उतने लाख अर्थात् चौबीस लाख जपसे पुरश्चरण सम्पन्न करना चाहिये ॥ २३ ॥
२४ विश्वामित्रका मत है कि बत्तीस लाख जप होना चाहिये । जिस प्रकार प्राणरहित शरीर समस्त कार्योंको करनेमें समर्थ नहीं होता, उसी प्रकार २५ पुरश्चरणसे हीन मन्त्र भी फल देनेमें असमर्थ कहा गया है ॥२४३ ॥
२६ ज्येष्ठ, आषाढ़, भाद्रपद, पौष, अधिकमास, मंगलवार, शनिवार, व्यतीपात, वैधृति, अष्टमी, नवमी, षष्ठी, चतुर्थी, त्रयोदशी, चतुर्दशी, अमावास्या, प्रदोष, २७ रात्रि, भरणी, कृत्तिका, आर्द्रा, आश्लेषा, ज्येष्ठा, धनिष्ठा, श्रवण, जन्म - नक्षत्र, मेष, कर्क, तुला, कुम्भ तथा मकर ( लग्न ) – इन्हें छोड़ देना चाहिये; २८ पुरश्चरणकर्ममें ये सब त्याज्य हैं ॥ २५–२८ ॥ चन्द्रमा तथा नक्षत्रोंके अनुकूल रहनेपर और मुख्यरूपसे शुक्ल पक्षमें पुरश्चरण आरम्भ करना २ ९ चाहिये; ऐसा करनेसे मन्त्रसिद्धि होती है ॥२ ९ ॥
पृष्ठ 754
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २१ ] एकादश स्कन्ध ७४५ स्वस्तिवाचनकं कुर्यान्नान्दीश्राद्धं यथाविधि । विप्रान्सन्तर्प्य यत्नेन भोजनाच्छादनादिभिः आरभेत्तु ततः पश्चादनुज्ञानपुरःसरम् । प्रत्यङ्मुखः शिवस्थाने द्विजश्चान्यतमे जपेत् काशीपुरी च केदारो महाकालोऽथ नासिकम् । त्र्यम्बकं च महाक्षेत्रं पञ्च दीपा इमे भुवि सर्वत्रैव हि दीपस्तु कूर्मासनमिति स्मृतम् । प्रारम्भदिनमारभ्य समाप्तिदिवसावधि न न्यूनं नातिरिक्तं च जपं कुर्याद्दिने दिने नैरन्तर्येण कुर्वन्ति पुरश्चर्यां मुनीश्वराः प्रातरारभ्य विधिवज्जपेन्मध्यदिनावधि मन: संहरणं शौचं ध्यानं मन्त्रार्थचिन्तनम् ॥ गायत्रीच्छन्दो मन्त्रस्य यथासंख्याक्षराणि च तावल्लक्षाणि कर्तव्यं पुरश्चरणकं तथा जुहुयात्तद्दशांशेन सघृतेन पयोऽन्धसा तिलैः पत्रैः प्रसूनैश्च यवैश्च मधुरान्वितैः कुर्याद्दशांशतो होमं ततः सिद्धो भवेन्मनुः गायत्री चैव संसेव्या धर्मकामार्थमोक्षदा नित्ये नैमित्तिके काम्ये त्रितये तु परायणः गायत्र्यास्तु परं नास्ति इह लोके परत्र च मध्याह्नमितभुङ् मौनी त्रिः स्नानार्चनतत्परः जले लक्षत्रयं धीमाननन्यमानसक्रियः कर्मणा यो जपेत्पश्चात्कर्मभिः स्वेच्छयापि वा यावत्कार्यं न सिध्येत्तु तावत्कुर्याज्जपादिकम् आरम्भ में विधिपूर्वक स्वस्तिवाचन तथा नान्दीश्राद्ध ॥ ३० सम्पन्न करना चाहिये । भोजन तथा वस्त्र आदिसे ब्राह्मणोंको सन्तुष्ट करके पुनः उनसे आज्ञा लेकर पुरश्चरण आरम्भ करना चाहिये । द्विजको चाहिये कि शिवमन्दिर तथा अन्य किसी भी शिवस्थानपर पूर्वाभिमुख ॥ ३१ बैठकर जप करे ॥ ३०-३१ ॥ काशीपुरी, केदार, महाकाल, नासिक और महाक्षेत्र त्र्यम्बक - ये पाँच स्थान पृथ्वीलोकमें दीप ( सिद्धिस्थान ) ॥ ३२ हैं । इन स्थानोंके अतिरिक्त सभी जगह कूर्मासनको दीप ( सिद्धिस्थान ) कहा गया है । प्रारम्भके दिनसे लेकर समाप्तिके दिनतक किसी भी दिन न तो अधिक ॥ ३३ और न तो कम जप करना चाहिये; श्रेष्ठ मुनिगण निरन्तर पुरश्चरण करते रहते हैं ॥ ३२ - ३४ ॥ । प्रात: कालसे आरम्भ करके मध्याह्नतक विधिवत् जप करना चाहिये । जपकी अवधि मनपर नियन्त्रण ॥ ३४ रखे, पवित्रतासे रहे, इष्टदेवताका ध्यान करता रहे । तथा मन्त्रके अर्थका चिन्तन करता रहे ॥ ३५ ॥
गायत्रीछन्दवाले मन्त्रमें अक्षरोंकी जितनी संख्या ३५ है, उतने लाख अर्थात् चौबीस लाख जपसे पुरश्चरण सम्पन्न करना चाहिये ॥ ३६ ॥
। घृत तथा मधुमिश्रित खीर, तिल, बिल्वपत्र, ॥ ३६ पुष्प तथा यव आदि द्रव्योंसे जपसंख्याके दशांशसे आहुति देनी चाहिये । दसवें अंशसे हवन करना । चाहिये, तभी मन्त्र सिद्ध होता है । धर्म, अर्थ, काम ॥ ३७ तथा मोक्ष प्रदान करनेवाली गायत्रीकी सम्यक् उपासना करनी चाहिये ॥ ३७-३८ ॥ । नित्य, नैमित्तिक तथा काम्य - इन तीनों कर्मोंमें ॥ ३८ गायत्री - उपासनामें तत्पर रहना चाहिये । गायत्रीसे बढ़कर इस लोक तथा परलोकमें दूसरा कुछ भी नहीं है ॥ ३ ९ ॥ । [ पुरश्चरणकी दूसरी विधि यह भी है ] मध्याह्नकालमें अल्प भोजन करे, मौन रहे, तीनों समय ॥ ३ ९ स्नान करे और सन्ध्योपासन करे । बुद्धिमान् पुरुषको अन्य वृत्तियोंसे मनको हटाकर जलमें तीन लाख
।
मन्त्रोंका जप करना चाहिये ॥ ४० ॥
॥ ४० इस प्रकार पहले पुरश्चरणकर्म करनेके पश्चात् अभिलषित काम्य कर्मोंके निमित्त जप करना चाहिये ॥ जबतक कार्यमें सिद्धिकी प्राप्ति न हो जाय, तबतक ॥ ४१ । जप आदि करते रहना चाहिये ॥४१ ॥
पृष्ठ 755
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७४६
सामान्यकाम्यकर्मादौ यथावद्विधिरुच्यते ।
आदित्यस्योदये स्नात्वा सहस्त्रं प्रत्यहं जपेत् ॥
आयुरारोग्यमैश्वर्यं धनं च लभते ध्रुवम् ।
षण्मासं वा त्रिमासं वा वर्षान्ते सिद्धिमाप्नुयात् ॥
पद्मानां लक्षहोमेन घृताक्तानां हुताशने ।
प्राप्नोति निखिलं मोक्षं सिध्यत्येव न संशयः ॥
मन्त्रसिद्धिं विना कर्तुर्जपहोमादिकाः क्रियाः ।
काम्यं वा यदि वा मोक्षः सर्वं तन्निष्फलं भवेत् ॥
पञ्चविंशतिलक्षेण दध्ना क्षीरेण वा हुतात् ।
स्वदेहे सिध्यते जन्तुर्महर्षीणां मतं तथा ॥
अष्टाङ्गयोगसिद्ध्या च नरः प्राप्नोति यत्फलम् ।
तत्फलं सिद्धिमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥
शक्तो वापि त्वशक्तो वा आहारं नियतं चरेत् ।
षण्मासात्तस्य सिद्धिः स्याद् गुरुभक्तिरतः सदा ॥
एकाहं पञ्चगव्याशी चैकाहं मारुताशनः ।
एकाहं ब्राह्मणान्नाशी गायत्रीजपकृद्भवेत् ॥
स्नात्वा गङ्गादितीर्थेषु शतमन्तर्जले जपेत् ।
शतेनापस्ततः पीत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
चान्द्रायणादिकृच्छ्रस्य फलं प्राप्नोति निश्चितम् ।
राजा वा यदि वा विप्रस्तपः कुर्यात्स्वके गृहे ॥
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथवापि च ।
अधिकारपरत्वेन फलं यज्ञादिपूर्वकम् ॥
श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० २१ सामान्य काम्य कर्मोंमें यथावत् विधि कही गयी है । सूर्योदयकालमें स्नान करके प्रतिदिन एक हजार ४२ गायत्रीका जप करना चाहिये । ऐसा करनेवाला साधक आयु, आरोग्य, ऐश्वर्य तथा धन अवश्य प्राप्त करता है और तीन मास, छः मास अथवा एक वर्ष ४३ अन्तमें सिद्धि प्राप्त कर लेता है ॥ ४२-४३ ॥ एक लाख घृताक्त कमलपुष्पोंका अग्निमें होम करनेसे मनुष्य सम्पूर्ण वांछित फलको प्राप्त कर लेता ४४ है तथा उसे मोक्ष भी सुलभ हो जाता है; इसमें सन्देह नहीं है ॥४४ ॥
मन्त्रसिद्धि किये बिना कर्ताकी जप- होम आदि क्रियाएँ, काम्यकर्म अथवा मोक्ष आदि जो भी हो; वह ४५ सब निष्फल हो जाता है ॥ ४५ ॥
पचीस लाख गायत्री जपसे तथा दही अथवा
दूधसे हवन करनेसे मनुष्य सिद्धशरीर हो जाता है-४६ । ऐसा महर्षियोंका मत है ॥ ४६ ॥
मनुष्य अष्टांगयोगके द्वारा जो फल प्राप्त करता है, वही फल इस जपसे सिद्ध हो जाता है; इसमें सन्देह नहीं करना चाहिये ॥ ४७ ॥
४७ साधक सशक्त हो अथवा अशक्त, किंतु उसे नियत आहार ग्रहण करना चाहिये । गुरुके प्रति सदा भक्तिपरायण रहते हुए जो जप करता रहता है, उसे ४८ छः महीनेमें सिद्धि मिल जाती है । ४८ ॥ गायत्री - जप करनेवालेको एक दिन पंचगव्यके आहारपर, एक दिन वायुके आहारपर तथा एक दिन ब्राह्मणसे प्राप्त अन्नके आहारपर रहना चाहिये ॥ ४ ९ ॥ ४ ९ गंगा आदि पवित्र नदियोंमें स्नान करके जलके भीतर ही एक सौ जप करना चाहिये । इसके बाद एक सौ मन्त्रोंका उच्चारण करके जलका पान कर लेनेसे ५० मनुष्य समस्त पापोंसे मुक्त हो जाता है । ऐसा करनेवालेको चान्द्रायण और कृच्छ्र आदि व्रतोंका फल निश्चितरूपसे प्राप्त हो जाता है । यदि साधक ५१ राजा अथवा ब्राह्मण हो तो उसे अपने घरपर ही तपरूपी पुरश्चरण करना चाहिये । गृहस्थ, ब्रह्मचारी अथवा वानप्रस्थीको भी अपने - अपने अधिकारके अनुसार जपयज्ञ करनेके पश्चात् [ पुरश्चरण सम्पन्न ५२ हो जानेपर ] फल प्राप्त हो जाता है ॥ ५० । - ५२ ॥
पृष्ठ 756
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २२ ] एकादश
श्रौतस्मार्तादिकं कर्म क्रियते मोक्षकाङ्क्षिभिः ।
साग्निकश्च सदाचारो विद्वद्भिश्च सुशिक्षितः ॥ ५३
ततः कुर्यात्प्रयत्नेन फलमूलोदकादिभिः ।
भिक्षान्नं शुद्धमश्नीयादष्टौ ग्रासान्स्वयं भुजेत् ॥ ५४
एवं पुरश्चरणकं कृत्वा मन्त्रसिद्धिमवाप्नुयात् ।
देवर्षे यदनुष्ठानाद्दारिद्र्यं विलयं व्रजेत् ।
यच्छ्रुत्वापि च पुण्यानां महतीं सिद्धिमाप्नुयात् ॥ ५५ ।
स्कन्ध ७४७ मोक्षकी अभिलाषा रखनेवाले पुरुष श्रौत और स्मार्त आदि कर्म करते हैं । साधकको फल, मूल तथा जल आदिके आहारपर रहते हुए विद्वानोंके द्वारा सम्यक् शिक्षा प्राप्त करके सदाचारी तथा अग्निहोत्री होकर प्रयत्नपूर्वक जप करना चाहिये I । भिक्षामें प्राप्त शुद्ध अन्न ही ग्रहण करे, जिसमें स्वयं मात्र आठ ग्रास ही भोजन करे ॥ ५३-५४ ॥ हे देवर्षे! इस प्रकार पुरश्चरण करके मनुष्य मन्त्रसिद्धि प्राप्त कर लेता है; इसके अनुष्ठानमात्रसे दरिद्रता समाप्त हो जाती है और इसके श्रवणसे भी मनुष्य पुण्योंकी महती सिद्धि प्राप्त कर लेता है ॥ ५५ ॥
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायामेकादशस्कन्धे गायत्रीपुरश्चरणविधिकथनं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥
अथ द्वाविंशोऽध्यायः बलिवैश्वदेव और प्राणाग्निहोत्रकी विधि श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् वैश्वदेवविधानकम् पुरश्चर्याप्रसङ्गेन ममापि स्मृतिमागतम् देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञो भूतयज्ञस्तथैव च पितृयज्ञो मनुष्यस्य यज्ञश्चैव तु पञ्चमः पञ्चसूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः कण्डणी चोदकुम्भश्च तेषां पापस्य शान्तये न चुल्ल्यां नायसे पात्रे न भूमौ न च खर्परे वैश्वदेवं प्रकुर्वीत कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा न पाणिना न शूर्पेण न च मेध्याजिनादिभिः मुखेनोपधमेदग्निं मुखादेव व्यजायत ।
पटकेन भवेद्व्याधिः शूर्पेण धननाशनम् ।
पाणिना मृत्युमाप्नोति कर्मसिद्धिर्मुखेन तु ॥
श्रीनारायण बोले – हे ब्रह्मन्! अब वैश्वदेवकी । विधि सुनिये । पुरश्चरणके प्रसंगमें यह भी मेरी स्मृतिमें ॥ १ आ गया है ॥१ ॥
देवयज्ञ, ब्रह्मयज्ञ, भूतयज्ञ, पितृयज्ञ और पाँचवाँ । मनुष्ययज्ञ - ये महायज्ञ हैं ॥ २ ॥
॥ २ गृहस्थके घरमें चूल्हा, चक्की, झाडू, ओखली, जलका घड़ा — इन पाँच वस्तुओंसे होनेवाले पापकी । शान्तिके लिये यह यज्ञ आवश्यक होता है । चूल्हा, लौहपात्र, पृथ्वी, मिट्टीके बर्तन, कुण्ड अथवा वेदीपर ॥ ३ बलिवैश्वदेव नहीं करना चाहिये ॥ ३-४ ॥ हाथसे, सूपसे अथवा पवित्र मृगचर्म आदिसे । धौंककर अग्निको प्रज्वलित नहीं करना चाहिये, ॥ ४ अपितु मुखसे फूँककर अग्निको प्रज्वलित करना चाहिये; क्योंकि अग्निका प्राकट्य मुखसे ही । हुआ है ॥५ ॥
५ कपड़ेसे हवा करनेपर व्याधि, सूपसे हवा करनेपर धननाश तथा हाथसे हवा करनेपर मृत्युकी प्राप्ति होती है । मुखसे फूँककर आग प्रज्वलित ६ । करनेसे कार्यकी सिद्धि होती है ॥६ ॥
पृष्ठ 757
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७४८ फलैर्दधिघृतैः कुर्यान्मूलशाकोदकादिभिः अलाभे येन केनापि काष्ठमूलतृणादिभिः जुहुयात्सर्पिषाभ्यक्तं तैलक्षारविवर्जितम् दध्यक्तं वा पायसाक्तं तदभावेऽम्भसापि वा शुष्कैः पर्युषितैः कुष्ठी उच्छिष्टेन द्विषां वशी रुक्षैर्दरिद्रतां याति क्षारं हुत्वा व्रजत्यधः अङ्गारान्भस्ममिश्रांस्तु निर्हृत्योत्तरतोऽनलात् । जुहुयाद्वैश्वदेवं तु न क्षारादिविमिश्रितम्
अकृत्वा वैश्वदेवं तु यो भुङ्गे मूढधीर्द्विजः ।
स मूढो नरकं याति कालसूत्रमवाक्शिराः ॥
शाकं वा यदि वा पत्रं मूलं वा यदि वा फलम् ।
सङ्कल्पयेद्यदाहारं तेनाग्नौ जुहुयादपि ॥
अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षौ भिक्षार्थमागते । श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० २२ । फल, दही, घी, मूल, शाक, जल आदिसे ॥ ७ बलिवैश्वदेव करना चाहिये । इन वस्तुओंके उपलब्ध न होनेपर काष्ठ, मूल अथवा तृण आदि जिस किसी भी वस्तुसे उसे कर लेना चाहिये ॥ ७ ॥
। घृतसे सिक्त किये हुए हव्य - पदार्थसे हवन ॥ ८ करना चाहिये । तैल तथा लवणमिश्रित पदार्थ हवनहेतु वर्जित हैं । दधि - मिश्रित अथवा दूध मिश्रित और यदि इनका भी अभाव हो तो जल - मिश्रित द्रव्यसे भी । हवन सम्पन्न किया जा सकता है ॥ ८ ॥
॥ ९ मनुष्य शुष्क अथवा बासी अन्नसे हवन करनेपर कुष्ठी होता है, जूठे अन्नसे हवन करनेपर शत्रुका वशवर्ती हो जाता है, रुक्ष अन्नसे हवन करनेपर दरिद्र होता है तथा क्षार - वस्तुओंसे हवन करनेपर अधोगामी ॥ १० होता है ॥ ९ ॥
कुछ भस्ममिश्रित अंगारोंको अग्निके उत्तरकी ओरसे निकालकर फेंक दे, तत्पश्चात् क्षार आदिसे रहित वस्तुओंसे वैश्वदेवके लिये हवन करे ॥ १० ॥
११ जो मूर्खबुद्धि द्विज विना बलिवैश्वदेव किये भोजन करता है, वह मूर्ख ' कालसूत्र ' नरकमें सिर नीचेकी ओर किये हुए निवास करता है ॥ ११ ॥
शाक, पत्र, मूल अथवा फल – जो कुछ भी १२ भोजनके लिये उपलब्ध हों, उसमेंसे संकल्पपूर्वक अग्निमें हवन भी करना चाहिये ॥ १२ ॥
वैश्वदेव करनेसे पूर्व ही भिक्षाके लिये किसी उद्धृत्य वैश्वदेवार्थं भिक्षां दत्त्वा विसर्जयेत् ॥ १३ भिक्षुकके आ जानेपर वैश्वदेवके लिये सामग्री अलग
वैश्वदेवकृतं दोषं शक्तो भिक्षुर्व्यपोहितुम् ।
न तु भिक्षुकृतं दोषं वैश्वदेवो व्यपोहति ॥
यतिश्च ब्रह्मचारी च पक्वान्नस्वामिनावुभौ ।
तयोरन्नमदत्त्वा तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥
वैश्वदेवानन्तरं च गोग्रासं प्रतिपादयेत् ।
तद्विधानं प्रवक्ष्यामि शृणु देवर्षिपूजित ॥
करके शेष सामग्रीमेंसे भिक्षा देकर उसे विदा कर देना चाहिये; क्योंकि पहले वैश्वदेव न करनेसे उत्पन्न दोषको शान्त करनेमें भिक्षुक तो समर्थ है, किंतु १४ भिक्षुकके अपमानजन्य दोषका शमन करनेमें वैश्वदेव समर्थ नहीं हैं ॥ १३-१४ ॥ संन्यासी और ब्रह्मचारी - ये दोनों ही पके हुए अन्नके स्वामी हैं, अतएव इन्हें अन्न प्रदान किये बिना १५ ही भोजन कर लेनेपर मनुष्यको चान्द्रायण व्रत करना चाहिये ॥ १५ ॥
बलिवैश्वदेव करनेके पश्चात् गोग्रास निकालना चाहिये । हे देवर्षिपूजित! उसका विधान मैं बता रहा १६ । हूँ, आप सुनिये ॥ १६ ॥
पृष्ठ 758
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २२ ] एकादश
सुरभिर्वैष्णवी माता नित्यं विष्णुपदे स्थिता ।
गोग्रासं च मया दत्तं सुरभे प्रतिगृह्यताम् ॥ १७
गोभ्यश्च नम इत्येव पूजां कृत्वा गवेऽर्पयेत् ।
गोग्रासेन तु गोमाता सुरभिः सम्प्रसीदति ॥ १८
ततो गोदोहनं कालं तिष्ठेच्चैव गृहाङ्गणे ।
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ॥ १ ९
स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति ।
माता पिता गुरुर्भ्राता प्रजा दासः समाश्रितः ॥ २०
अभ्यागतोऽतिथिश्चाग्निरेते पोष्या उदाहृताः ।
एवं ज्ञात्वा तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमम् ॥ २१
तस्य नायं तु न परो लोको भवति धर्मतः ।
यत्फलं सोमयागेन प्राप्नोति धनवान्द्विजः ॥ २२ ।
सम्यक् पञ्चमहायज्ञैर्दरिद्रस्तेन चाप्नुयात् ।
अथ प्राणाग्निहोत्रं तु वक्ष्यामि मुनिपुङ्गव ॥ २३ ।
यज्ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुर्जन्ममृत्युजरादिभिः ।
परिज्ञानेन मुच्यन्ते नराः पातककिल्विषैः ॥ २४
विधिना भुज्यते येन मुच्येत स ऋणत्रयात् ।
कुलान्युद्धरते विप्रो नरकानेकविंशतिम् ॥ २५
सर्वयज्ञफलप्राप्तिः सर्वलोकेषु गच्छति ।
हृत्पुण्डरीकमरणिर्मनो मन्थानसंज्ञकम् ॥ २६
वायुरज्ज्वा मथेदग्निं चक्षुरध्वर्युरेव च ।
तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठैः प्राणस्यैवाहुतिं क्षिपेत् ॥ २७ ।
स्कन्ध ७४ ९ हे सुरभे! आप सुरभि नामक वैष्णवी माता हैं, आप सदा वैकुण्ठमें विराजमान रहती हैं । आप मेरे द्वारा निवेदित किये गये इस गोग्रासको स्वीकार कीजिये । गोभ्यः नमः - ऐसा कहकर गो - पूजन करके वह गोग्रास गौको अर्पित कर दे; क्योंकि गोग्रास से गोमाता सुरभि परम प्रसन्न होती हैं ॥१७- १८ ॥ तत्पश्चात् गोदोहनकालतक अतिथिकी प्रतीक्षामें घर आँगनमें स्थित रहना चाहिये; क्योंकि अतिथि निराश होकर जिसके घरसे लौट जाता है, वह अतिथि उसे अपना पाप देकर उसका पुण्य लेकर चला जाता है ॥ १ ९ ३ ॥ माता, पिता, गुरु, भाई, प्रजा, सेवक, अपने आश्रयमें रहनेवाला व्यक्ति, अभ्यागत, अतिथि और अग्नि- ये पोष्य कहे गये हैं । ऐसा जानकर जो व्यक्ति मोहवश धर्मपूर्वक गृहस्थाश्रमका पालन नहीं करता, उसका न तो यह लोक बनता है और न परलोक ही बनता है । धनवान् द्विज सोमयज्ञ करने से जो फल प्राप्त करता है, वही फल एक दरिद्र पंचमहायज्ञोंके द्वारा सम्यक्रूपसे प्राप्त कर लेता है ॥ २०-२२३ ॥ हे मुनिश्रेष्ठ! अब मैं प्राणाग्निहोत्रके विषयमें बताऊँगा, जिसे जानकर मनुष्य जन्म, मृत्यु, जरा आदिसे मुक्त हो जाता है । इसके सम्यक् ज्ञान होनेसे मनुष्य समस्त प्रकारके पापों तथा दोषोंसे छूट जाते हैं ॥ २३-२४ ॥ जो विप्र इस विधिसे भोजन करता है, वह तीनों ऋणों ( पितृ ऋण, देव ऋण, ऋषि - ऋण ) -से मुक्त हो जाता है और अपनी इक्कीस पीढ़ियोंका नरकसे उद्धार कर देता है । उसे सभी यज्ञोंके फल प्राप्त हो जाते हैं तथा वह सभी लोकोंमें जानेका सामर्थ्य प्राप्त कर लेता है ॥ २५३ ॥
हृदयरूपी कमल अरणि है, मन मन्थन - काष्ठ है, वायु रस्सी है और यह नेत्र अध्वर्यु बनकर अग्निका मन्थन कर रहा है - ऐसी भावना करके तर्जनी, मध्यमा और अँगूठेसे प्राणके लिये आहुति डालनी चाहिये । मध्यमा, अनामिका और अँगूठेसे अपानके लिये आहुति डालनी चाहिये । कनिष्ठिका,
पृष्ठ 759
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७५० मध्यमानामिकाङ्गष्ठैरपानस्याहुतिं क्षिपेत् कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर्व्यानस्य तदनन्तरम् कनिष्ठातर्जन्यङ्गष्ठैरुदानस्याहुतिं क्षिपेत् सर्वाङ्गुलैर्गृहीत्वान्नं समानस्याहुतिं क्षिपेत् स्वाहान्तान्प्रणवाद्यांश्च नाममन्त्रांश्च वै पठेत् मुखे चाहवनीयस्तु हृदये गार्हपत्यकः नाभौ च दक्षिणाग्निः स्यादधः सभ्यावसथ्यकौ । वाग्घोता प्राण उद्गाता चक्षुरध्वर्युरेव च
मनो ब्रह्मा भवेच्छ्रोत्रमाग्नीध्रस्थान एव च ।
अहङ्कारः पशुश्चात्र प्रणवः पय ईरितम् ॥
बुद्धिश्च पत्नी सम्प्रोक्ता यदधीनो गृहाश्रमी उरो वेदिस्तु रोमाणि दर्भाः स्युः स्रुक्स्त्रुवौ करौ ॥
प्राणमन्त्रस्य च ऋषी रुक्मवर्णः क्षुधाग्निकः ।
देवतादित्य एवात्र गायत्रीच्छन्द उच्यते ॥
प्राणाय च तथा स्वाहा मन्त्रान्ते कीर्तयेदपि ।
इदमादित्यदेवाय न ममेति वदेदपि ॥
अपानमन्त्रस्य तथा गोक्षीरधवलाकृतिः । श्रद्धाग्निऋषिरेवात्र सोमो वै देवता स्मृता
उष्णिक्छन्दस्तथापानाय स्वाहेत्यपि कीर्तयेत् ।
सोमायेदं च न ममेत्यत्रोहः परिकीर्तितः ॥
व्यानमन्त्रस्य चाख्यातोऽम्बुजवर्णहुताशनः ।
ऋषिरुक्तो देवताग्निरनुष्टुप् छन्द ईरितम् ॥
व्यानाय च तथा स्वाहाग्नयेदं न ममेत्यपि ।
उदानमन्त्रस्य तथा शक्रगोपसवर्णकः ॥
ऋषिरग्निः समाख्यातो वायुर्वै देवता स्मृता ।
बृहतीच्छन्द आख्यातमुदानाय च पूर्ववत् ॥
वायवे चेदं न मम एवं चैवोच्चरेद् द्विजः । श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० २२ । अनामिका और अँगूठेसे व्यानके लिये और पुनः ॥ २८ तर्जनी तथा अँगूठेसे उदानके लिये आहुति डालनी चाहिये । इसके बाद सम्पूर्ण अँगुलियोंसे अन्न उठाकर । समानाग्निके लिये आहुति डालनी चाहिये । इनके ॥ २ ९ आदिमें प्रणव ' ॐ ' तथा अन्तमें ' स्वाहा ' जोड़कर नाममन्त्रोंका उच्चारण करना चाहिये [ यथा ॐ प्राणाय
।
स्वाहा, ॐ अपानाय स्वाहा आदि ] ॥ २६-२९ ३ ॥
॥ ३० तदनन्तर मुखमें आहवनीय अग्नि, हृदयमें गार्हपत्य अग्नि, नाभिमें दक्षिणाग्नि तथा नीचेके भागमें सभ्याग्नि और आवसथ्यकाग्नि विद्यमान हैं - ऐसा चिन्तन करे । ॥ ३१ वाणी होता है, प्राण उद्गाता है, नेत्र ही अध्वर्यु है, मन ब्रह्मा है, श्रोत्र आग्नीध्रस्थान है, अहंकार यज्ञ-३२ पशु है और प्रणवको पय कहा गया है । बुद्धिको पत्नी कहा गया है, जिसके अधीन गृहस्थ रहता है ॥ वक्ष: स्थल वेदी है, शरीरके रोम कुश हैं तथा दोनों ३३ हाथ स्रुक् - स्रुवा हैं ॥३०–३३ ॥ सुवर्णके समान कान्तिवाले क्षुधाग्निको इस प्राणमन्त्र ( ॐ प्राणाय स्वाहा ) - का ऋषि, आदित्यको ३४ इसका देवता और गायत्रीको इसका छन्द कहा जाता है । ॐ प्राणाय स्वाहा ' - इस मन्त्रका उच्चारण करना चाहिये और मन्त्रके अन्तमें ' इदमादित्यदेवाय ३५ न मम ' - यह भी कहना चाहिये ॥ ३४-३५ ॥ गाय दूधके समान श्वेत वर्णवाले श्रद्धाग्नि ॥ ३६ अपान मन्त्र ऋषि हैं । सोमको इस मन्त्रका देवता कहा गया है । उष्णिक् इसका छन्द है । ॐ अपानाय स्वाहा ' मन्त्रके अन्तमें ' इदं सोमाय न मम ' – ऐसा ३७ पूर्वकी भाँति उच्चारण करना चाहिये ॥ ३६-३७ ॥ कमलके समान वर्णवाले आख्यात नामक अग्नि व्यानमन्त्र के ऋषि कहे गये हैं । अग्नि इस मन्त्रके ३८ देवता हैं तथा अनुष्टुप् इसका छन्द कहा गया है । ‘ ॐ व्यानाय स्वाहा ' के अन्तमें ' इदमग्नये न मम ' — यह भी कहना चाहिये । इन्द्रगोपके समान रक्त वर्णवाले ३ ९ अग्नि उदान मन्त्रके ऋषि कहे गये हैं, वायु इसके देवता कहे गये हैं और बृहती इसका छन्द कहा गया ४० है । पूर्वकी भाँति ही ' ॐ उदानाय स्वाहा ', ' इदं वायवे न मम ' – ऐसा द्विजको उच्चारण करना चाहिये ॥ ३८–४०३ ॥
पृष्ठ 760
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २३ ] एकादश समानवायुमन्त्रस्य विद्युद्वर्णो विरूपकः ॥ ४१
ऋषिरग्निः समाख्यातः पर्जन्यो देवता मता ।
पङ्क्तिश्छन्दः समाख्यातं समानाय च पूर्ववत् ॥ ४२
पर्जन्यायेदमित्युक्त्वा षष्ठीं चैवाहुतिं क्षिपेत् ।
वैश्वानरो महानग्निऋषिर्वै परिकीर्तितः ॥ ४३
गायत्रीच्छन्द आख्यातं देवस्त्वात्मा भवेदपि ।
स्वाहान्तो मन्त्र आख्यातः परमात्मन उच्चरेत् ॥ ४४
इदं न मम चेत्येवं जातं प्राणाग्निहोत्रकम् ।
एतज्ज्ञात्वा विधिं कृत्वा ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
प्राणाग्निहोत्रविद्येयं संक्षेपात्कथिता हि ते ॥ ४५ ।
स्कन्ध ७५१ विद्युत् समान वर्णवाले विरूपकसंज्ञक अग्नि समानमत्र ऋषि कहे गये हैं, पर्जन्यको इस मन्त्रका देवता माना गया है और पंक्तिको इसका छन्द कहा गया है । पूर्वकी भाँति ' ॐ समानाय स्वाहा ', ' इदं पर्जन्याय न मम ' इस मन्त्रका उच्चारण करना चाहिये । एतदनन्तर छठी आहुति डालनी चाहिये । वैश्वानर नामक महान् अग्नि इस मन्त्रके ऋषि कहे गये हैं । आत्माको इसका देवता और गायत्रीको इसका छन्द कहा गया है । ' ॐ परमात्मने स्वाहा ' के बाद ' इदं परमात्मने न मम ' का उच्चारण करना चाहिये । इस प्रकार प्राणाग्निहोत्र सम्पन्न हुआ । [ हे नारद! ] इस विधिको जानकर तथा उसके अनुसार आचरण करके मनुष्य ब्रह्मभावको प्राप्त होता है । इस प्रकार मैंने इस प्राणाग्निहोत्रविद्याका वर्णन आपसे संक्षेपमें कर दिया ॥ ४१–४५ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायामेकादशस्कन्धे वैश्वदेवादिविधिनिरूपणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥
अथ त्रयोविंशोऽध्यायः कृच्छ्रचान्द्रायण, प्राजापत्य आदि व्रतोंका वर्णन श्रीनारायण उवाच
अमृतापिधानमित्येवमुच्चार्य साधकोत्तमः ।
उच्छिष्टभाग्भ्यः पात्रान्नं दद्यादन्ते विचक्षणः ॥
ये के चास्मत्कुले जाता दासदास्योऽन्नकाङ्क्षिणः ।
ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मया दत्तेन भूतले ॥
रौरवेऽपुण्यनिलये पद्मार्बुदनिवासिनाम् ।
अर्थिनामुदकं दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु ॥
श्रीनारायण बोले - [ हे नारद! ] साधकोंमें उत्तम विद्वान् पुरुषको भोजनके पश्चात् ‘ ॐ अमृतापिधानमसि ' – इस मन्त्रका उच्चारण करके आचमन करना चाहिये और पात्रमें अवशिष्ट अन्न उच्छिष्टभागी पितरोंको अर्पित करना चाहिये । [ उस समय इस प्रकार कहना चाहिये ] ' मेरे कुलमें जो उत्पन्न हुए हों तथा जो दास - दासियाँ रही हों, साथ ही मुझसे अन्न पानेकी अभिलाषा रखनेवाले २ हों - वे सब मेरे द्वारा भूमिपर रखे गये इस अन्नसे तृप्त हो जायँ ॥ १-२ ॥ तत्पश्चात् यह बोलकर जल प्रदान करे-रौरव नामक अपवित्र नरकमें पद्म तथा अर्बुद वर्षोंसे यातना भोगते हुए निवास करनेवाले तथा मुझसे जल पानेकी अभिलाषा रखनेवालोंको यह मेरे द्वारा प्रदत्त ३ । अक्षय्योदक प्राप्त हो ॥ ३ ॥