गर्ग संहिता — पृष्ठ 561–570

गर्ग संहिता · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 561–570

पृष्ठ 561

गर्ग संहिता, पृष्ठ 561 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ५ ९ ] गर्गाचार्यके द्वारा राजा उग्रसेनके प्रति कान्तिको खण्डित करनेवाले ॥ ८२ ॥

६२०. भीमदुर्योधनज्ञानदाता- भीमसेन और दुर्योधनको ज्ञान देनेवाले, ६२१. अपरः - जिनसे बढ़कर दूसरा कोई नहीं है, ऐसे, ६२२. रोहिणी -सौख्यदः = माता रोहिणीको सुख देनेवाले, ६२३. रेवतीशः - रेवतीके पति बलरामजी, ६२४. महादानकृत् - बड़े भारी दानी, ६२५. विप्र -दारिद्र्यहा = सुदामा ब्राह्मणकी दरिद्रता दूर कर देनेवाले, ६२६. सदा प्रेमयुक्- नित्य प्रेमी, ६२७. श्रीसुदाम्नः सहायः - श्रीसुदामाके सहायक ॥ ८३ ॥

६२८. सरामः भार्गवक्षेत्रगन्ताः - बलरामसहित, परशुरामजीके शूर्पारक क्षेत्रकी यात्रा करनेवाले, ६२ ९. श्रुते सूर्योपरागे सर्वदर्शी - विख्यात सूर्यग्रहणके अवसरपर सबसे मिलनेवाले, ६३०. महासेनया ss -स्थितः - विशाल सेनाके साथ विद्यमान, ६३१. स्नान-युक्तः महादानकृत् - सूर्य ग्रहणपर्वपर स्नान करके महान् दान करनेवाले, ६३२. मित्रसम्मेलनार्थी = भगवान् श्रीकृष्णके सहस्रनामोंका वर्णन ५५५ माधवी श्रीराधाके स्वामी ॥ ८६ ॥

६४७. शतं वर्षविक्षेपहृत् - सौ वर्षोंकी वियोग-व्यथाको हर लेनेवाले, ६४८. नन्दपुत्रः = नन्दकुमार, ६४ ९. नन्दवक्षोगतः - नन्दकी गोदमें बैठनेवाले, ६५०. शीतलाङ्गः - शीतल शरीरवाले, ६५१. यशोदा-शुचः स्नानकृत् - = यशोदाजीके प्रेमाश्रुओंसे नहानेवाले, ६५२. दुःखहन्ता - दुःख दूर करनेवाले, ६५३. सदा गोपिकानेत्रलग्नः व्रजेशः - नित्यनिरन्तर गोपाङ्गनाओंके नेत्रमें बसे रहनेवाले व्रजेश्वर ॥ ८७ ॥

६५४. देवकीरोहिणीभ्यां स्तुतः -देवकी और रोहिणीसे संस्तुत, ६५५. सुरेन्द्रः - देवताओंके स्वामी, ६५६. रहो गोपिकाज्ञानदः = एकान्तमें गोपिकाओं को ज्ञान देनेवाले, ६५७. मानदः = मान देनेवाले अथवा मानका खण्डन करनेवाले, ६५८. पट्टराज्ञीभिः आरात् संस्तुतः धनी - पटरानियोंद्वारा निकट और दूरसे भी संस्तुत परम ऐश्वर्यसे सम्पन्न, ६५ ९. सदा लक्ष्मणा-प्राणनाथः - सदैव लक्ष्मणाके प्राणवल्लभ ॥ ८८ ॥

मित्रोंके साथ मिलनेके लिये इच्छुक अथवा मित्र ६६०.सदा षोडशस्त्रीसहस्त्रस्तुताङ्गः- सोलह हजार सम्मेलनरूप प्रयोजनवाले ॥ ८४ ॥

६३३. पाण्डवप्रीतिदः पाण्डवोंको प्रीति प्रदान करनेवाले, ६३४. कुन्तिजार्थी - कुन्ती और उनके पुत्रोंका अर्थ सिद्ध करनेवाले, ६३५. विशालाक्ष-मोहप्रदः - विशालाक्षको मोहमें डालनेवाले, ६३६. शान्तिदः - शान्ति देनेवाले, ६३७. सखी -कोटिभिः गोपिकाभिः सहवटे राधिकाऽऽराधनः = सखीस्वरूप कोटिशः गोपकिशोरियोंके साथ वटके नीचे श्रीराधिकाकी आराधना करनेवाले, ६३८. राधिका -प्राणनाथ: -श्रीराधाके प्राणेश्वर ॥ ८५ ॥

६३ ९. सखीमोहदावाग्निहा - सखियोंके मोहरूपी दावानलको नष्ट करनेवाले, ६४०. वैभवेश: - वैभवके स्वामी, ६४१. स्फुरत्कोटिकंदर्पलीलाविशेषः -कोटि-कोटि कान्तिमान् कामदेवोंसे भी बढ़कर लीला - विशेष प्रकट करनेवाले, ६४२. सखीराधिकादुःखनाशी-सखियोंसहित श्रीराधाके दुःखका नाश करनेवाले, ६४३. विलासी - विलासशाली, ६४४. सखी -मध्यगः - सखियोंकी मण्डलीमें विराजमान, ६४५. शापहा-शाप दूर करनेवाले, ६४६. माधवीश: -रानियोंद्वारा जिनके श्रीविग्रहकी सदा स्तुति की गयी है, वे ६६ ९. शुकः - शुकमुनिस्वरूप, ६६२. व्यासदेवः-व्यासदेवरूप, ( इसी प्रकार अन्य ऋषियोंके नामोंमें भी स्वरूप जोड़ लेना चाहिये ) ६६३. सुमन्तुः -सुमन्तु, ६६४. सित: - सित, ६६५. भरद्वाजक: - भरद्वाज, ६६६. गौतम: - गौतम, ६६७. आसुरिः = आसुरि, ६६८. सवसिष्ठः - श्रेष्ठ वसिष्ठ मुनि, ६६ ९. शतानन्दः = शतानन्द, ६७०. आद्यः रामः-आद्य रामके रूपमें प्रसिद्ध परशुराम ॥ ८ ९ ॥ ६७१. पर्वतो मुनिः = पर्वतमुनि, ६७२. नारदः = नारदमुनि, ६७३. धौम्यः - धौम्यमुनि, ६७४. इन्द्र-इन्द्रमुनि, ६७५. असितः = असित, ६७६. अत्रि: -अत्रि, ६७७. विभाण्डः - विभाण्ड, ६७८. प्रचेताः -प्रचेता, ६७ ९. कृपः - कृप, ६८०. कुमार: -सनत्कुमार, ६८१. सनन्दः - सनन्दन, ६८२. याज्ञवल्क्यः -याज्ञवल्क्य, ६८३. ऋभुः ऋभु ६८४. अङ्गिराः = अङ्गिरा, ६८५. देवलः = देवल, ६८६. श्रीमृकण्डः - श्रीमृकण्ड ॥ ९ ० ॥ ६८७. मरीचिः - मरीचि, ६८८. क्रतुः क्रतु,

पृष्ठ 562

गर्ग संहिता, पृष्ठ 562 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५६ गोलोकधामाधिपतिं परेशं परात्परं त्वां शरणं व्रजाम्यहम् [ अश्वमेधखण्ड ६८ ९. और्वकः = और्व ६ ९ ०. लोमशः = लोमश, ६ ९ १. पुलस्त्य: - पुलस्त्य, ६ ९ २. भृगुः - भृगु, ६ ९ ३. ब्रह्मरातः = ब्रह्मरात, वसिष्ठः - वसिष्ठ, ६ ९ ४. नरः-नारायणः - नर - नारायण, ६ ९ ५ दत्तः - दत्तात्रेय, ६ ९ ६. पाणिनिः = व्याकरण - सूत्रकार पाणिनि, ६ ९ ७. पिङ्गलः = छन्दः सूत्रकार महर्षि पिङ्गल, ६ ९ ८. भाष्यकार: -महाभाष्यकार पतञ्जलि ॥ ९ १ ॥ ६ ९९. कात्यायनः = वार्तिककार कात्यायन, ७००. विप्रपातञ्जलिः - ब्राह्मण पतञ्जलि, ७०१. गर्गः = यदुकुलके आचार्य गर्ग, ७०२. गुरु: - बृहस्पति, ७०३. गीष्पतिः = वाचस्पति बृहस्पति, ७०४. गौतमीशः = गौतमीके स्वामी, ७०५. मुनिः जाजलिः = महर्षि जाजलि, ७०६. कश्यपः - कश्यप, ७०७. गालव: -गालव, ७०८. द्विजः सौभरि: - ब्रह्मर्षि सौभरि ७० ९. ऋष्यशृङ्गः - ऋष्यशृङ्ग, ७१०. कण्वः कण्व ॥ ९ २ ॥ ७११. द्वितः = द्वित, ७१२. एकत: = एकत, ७१३. जातूद्भवः = जातूकर्ण्य, ७१४. घनः - घन, ७१५. कर्दमस्य- आत्मजः = कर्दमपुत्र कपिल, ७१६. कर्दमः = कपिलके पिता महर्षि कर्दम, ७१७. भार्गवः - भृगुपुत्र च्यवन, ७१८. कौत्स्यः -कौत्स्य, ७१ ९. आरुणि: = आरुणि, ७२०. शुचिः पिप्पलादः = पवित्र पिप्पलाद मुनि, ७२१. मृकण्डस्य पुत्रः = मार्कण्डेय ॥९ ३ ॥ ७२२. पैल: - पैल, ७२३. जैमिनिः = जैमिनि, ७२४. सत् सुमन्तुः - सत्सुमन्तु, ७२५. वरो गाङ्गल: -श्रेष्ठ गाङ्गल मुनि, ७२६. स्फोटगेहः फलादः = फल खानेवाले स्फोटगेह, ७२७. सदापूजितः ब्राह्मण: = नित्यपूजित ब्राह्मणस्वरूप, ७२८. सर्वरूपी सर्व -रूपधारी, ७२ ९. महामोहनाशः मुनीशः = महान् मोहका नाश करनेवाले मुनीश्वर, ७३०. प्रागमरः = पूर्वदेवता जो उपेन्द्रावतारमें देवतारूपमें थे ॥९ ४ ॥ ७३१. मुनीशस्तुतः = मुनीश्वरोंद्वारा संस्तुत, ७३२. शौरिविज्ञानदाता वसुदेवजीको ज्ञान देनेवाले, ७३३. महायज्ञकृत् - महान् यज्ञ करनेवाले, ७३४. आभृथस्नानपूज्यः = यज्ञान्तमें किये जानेवाले अवभृथस्नानके द्वारा पूजनीय, ७३५. सदा दक्षिणादः - सदा दक्षिणा देनेवाले, ७३६. नृपैः पारिबर्ही - राजाओंसे भेंट लेनेवाले, ७३७. व्रजानन्ददः = व्रजको आनन्द देनेवाले, ७३८. द्वारकागेहदर्शी -द्वारकापुरीके भवनोंको देखनेवाले ॥ ९ ५ ॥ ७३ ९. महाज्ञानदः = महान् ज्ञान प्रदान करनेवाले, ७४०. देवकीपुत्रदः - देवकीको उनके मरे हुए पुत्र लाकर देनेवाले, ७४१. असुरैः पूजितः - असुरोंसे पूजित, ७४२. इन्द्रसेनादृतः = राजा सम्मानित, ७४३. सदाफाल्गुनप्रीतिकृत् = अर्जुनसे सदा प्रेम करनेवाले, ७४४. सत्सुभद्राविवाहे द्विपाश्वप्रदः = सुभद्राके शुभ विवाहमें दहेजके रूपमें हाथी, घोड़े देनेवाले, ७४५. मानयानः - वरपक्षको सम्मानित करनेवाले अथवा मानयुक्त वाहन अर्पित करनेवाले ॥ ९ ६ ॥ ७४६. भुवं दर्शकः = भूमण्डलको देखने और दिखानेवाले, ७४७. मैथिलेन प्रयुक्त: - मिथिलापति राजा बहुलाश्व तथा मिथिलानिवासी ब्राह्मण श्रुतदेवसे एक ही समय दर्शन देनेके लिये प्रार्थित, ७४८. आशु ब्राह्मणैः सह राज्ञा स्थितः ब्राह्मणैश्च स्थितः = उसी क्षण एक ही साथ राजा बहुलाश्वके साथ विराजमान तथा श्रुतदेव ब्राह्मणके साथ ब्राह्मणोंमें विराजमान, ७४ ९. मैथिले कृती = मैथिल राजा और मैथिल ब्राह्मणके प्रति कर्तव्यका पालन करनेवाले, ७५०. लोकवेदोपदेशी लोक और वेदका उपदेश करनेवाले, ७५१. सदा वेदवाक्यैः स्तुतः - सदा वेदवचनोंद्वारा स्तुत, ७५२. शेषशायी - शेषनागकी शय्यापर शयन करनेवाले ॥९ ७ ॥ ७५३. अमरेषु ब्राह्मणैः परीक्षावृतः = भृगु आदि ब्राह्मणोंने परीक्षा करके सब देवताओंमें श्रेष्ठरूपसे जिनका वरण किया है, ७५४. भृगुप्रार्थित: -भृगुसे प्रार्थित, ७५५. दैत्यहा - दैत्यनाशक, ७५६. ईशरक्षी = भस्मासुरको भस्म करके शिवजीकी रक्षा करनेवाले, ७५७. अर्जुनस्य सखा = अर्जुनके मित्र, ७५८. अर्जुनस्यापि मानप्रहारी - अर्जुनका भी अभिमान भङ्ग करनेवाले, ७५ ९. विप्रपुत्रप्रदः - ब्राह्मणको पुत्र प्रदान करनेवाले, ७६०. धामगन्ता - ब्राह्मणके पुत्रोंको लानेके लिये अपने दिव्यधाममें जानेवाले ॥९ ८ ॥ ७६१. माधवीभिर्विहारस्थितः - अपनी भार्या

पृष्ठ 563

गर्ग संहिता, पृष्ठ 563 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ५ ९ ] गर्गाचार्यके द्वारा राजा उग्रसेनके प्रति भगवान् श्रीकृष्णके सहस्रनामोंका वर्णन ५५७ स्वरूपा मधुकुलकी स्त्रियोंके साथ समुद्रमें जल - विहार करनेवाले, ७६२. कलाङ्गः = कलाएँ जिनके अङ्ग हैं, वे, ७६३. महामोहदावाग्निदग्धाभिरामः = महामोहमय दावानलसे दग्ध ( नष्ट ) हुए लोगोंके भी मनको आकर्षित करनेवाले, ७६४. यदुः उग्रसेनः नृपः - यदु उग्रसेन, नृपति, ७६५. अक्रूरः = अक्रूर अथवा क्रूरता -रहित, ७६६. उद्धव: - उद्धव अथवा उत्सवरूप, ७६७. शूरसेन: - शूरसेन, ७६८. शूरः - शूर ॥ ९९ ॥

७६ ९. हृदीकः = कृतवर्माके पिता हृदीक ( समस्त यादव भगवत्स्वरूप या भगवान्‌की विभूति हैं, इसलिये इन नामोंमें इनकी गणना की गयी है ), ७७० सत्राजितः = सत्राजित्, ७७१. अप्रमेयः = प्रमाणातीत, ७७२. गदः = बलरामजीके छोटे भाई गद, ७७३. सारण: = सारण, ७७४. सात्यकिः = सत्यकपुत्र, ७७५. देवभागः = देवभाग, ७७६. मानस: - मानस, ७७७. संजय: - संजय, ७७८. श्यामक: - श्यामक, ७७ ९. वृकः- वृक, ७८०. वत्सकः = वत्सक, ७८१. देवक: = देवक, ७८२. भद्रसेनः = भद्रसेन ॥ १०० ॥

७८३. नृप अजातशत्रुः- राजा युधिष्ठिर, ७८४.जयः = जय ( अर्जुन ), ७८५. माद्रीपुत्र: - नकुल-सहदेव, ७८६. भीष्मः = दुर्योधन आदिके पितामह देवव्रत, ७८७. कृपः = कृपाचार्य, ७८८. बुद्धिचक्षुः = प्रज्ञाचक्षु धृतराष्ट्र, ७८ ९. पाण्डुः - पाण्डवोंके पिता राजा पाण्डु, ७ ९ ०. शांतनुः - भीष्मके पिता राजा शांतनु, ७ ९ १. देवो बाह्लीकः = देवस्वरूप बाह्रीक, ७ ९ २. भूरिश्रवा: = भूरिश्रवा, ७ ९ ३. चित्रवीर्यः - विचित्रवीर्य, ७ ९ ४. विचित्र: - विचित्र या चित्राङ्गद ॥ १०१ ॥

७ ९ ५. शलः = शल, ७ ९ ६. दुर्योधनः = जिसके साथ युद्ध करना कठिन हो, वह राजा दुर्योधन, ७ ९ ७. कर्णः -कर्ण, ७ ९ ८. सुभद्रासुतः = सुभद्राकुमार अभिमन्यु, ७ ९९. प्रसिद्धः विष्णुरातः- भगवान् श्रीकृष्णने जिन्हें जीवनदान दिया था, वे सुप्रसिद्ध राजा परीक्षित्, ८००. जनमेजयः = परीक्षित्के पुत्र राजा जनमेजय, ८०१. पाण्डवः = पाँचों पाण्डव, ८०२. कौरव: -कुरुकुलमें उत्पन्न क्षत्रियसमुदाय, ८०३. सर्वतेजाः हरिः - सम्पूर्ण तेजसे सम्पन्न एवं भक्तोंके चित्तका हरण करनेवाले भगवान् श्रीकृष्ण, ८०४. सर्वरूपी -सर्वस्वरूप ॥१०२ ॥

राधया व्रजं ह्यागत: - श्रीराधाके साथ व्रजमें अवतीर्ण, ८०५. पूर्णदेवः = परिपूर्णतम परमात्मा, ८०६. वरः = सबके वरणीय, ८०७. रासलीलापर: -रासक्रीडापरायण, ८०८. दिव्यरूपी - दिव्य रूपवाले, ८० ९ रथस्थः - रथपर विराजमान, ८१०. नवद्वीप-खण्डप्रदर्शी = - जम्बूद्वीपके नौ खण्डोंको देखने - दिखाने-वाले, ८११. महामानदः = बहुत सम्मान देनेवाले अथवा महामानका खण्डन करनेवाले, ८१२. गोपजः = गोपनन्दन, ८१३. विश्वरूपः = स्वयं ही विश्वके रूपमें प्रकाशमान ॥ १०३ ॥

८१४. सनन्दः - सनन्द, ८१५. नन्दः = नन्द, ८१६. वृषः = वृषभानु, ८१७. वल्लवेशः = गोपेश्वर, ८१८. सुदामा ' श्रीदामा ' नामक गोप, ८१ ९. अर्जुनः = अर्जुन गोप, ८२०. सौबलः - सुबल, ८२१. सकृष्णः स्तोक: = स्तोककृष्ण, ८२२. अंशुक: - अंशुक, ८२३. सद्विशालर्षभाख्यः - विशाल और ऋषभ नामक दो सखाओंवाले, ८२४. सुतेजस्विक: - श्रेष्ठ तेजस्वी, ८२५. कृष्णमित्रो वरूथ: -श्रीकृष्णके सखा वरूथ ॥१०४ ॥

८२६. कुशेशः = कुशेश्वर, ८२७. वनेशः = वनेश्वर, ८२८. वृन्दावनेशः = वृन्दावनेश्वर, ८२ ९. माथुरे -शाधिपः - मथुरामण्डलके राजाधिराज, ८३०. गोकुलेशः - गोकुलके स्वामी, ८३१. सदा गोगणः-सदा गौओंके समुदायके साथ रहनेवाले, ८३२. गोपतिः - गोस्वामी, ८३३. गोपिकेशः -गोपाङ्गना-वल्लभ, ८३४. गोवर्धनः- गौओंकी वृद्धि करनेवाले; गिरिराज गोवर्धन अथवा गोवर्धन नामधारी गोप, ८३५. गोपतिः - गौओंके पालक, ८३६. कन्यकेशः -गोपकिशोरियोंके प्राणवल्लभ ॥ १०५ ॥

८३७. अनादिः - जिनका कोई आदिकारण नहीं तथा जो सबके आदि हैं, वे, ८३८. आत्मा अन्तर्यामी परमात्मा, ८३ ९. हरिः = श्यामवर्ण श्रीकृष्ण, ८४०. परः पूरुषः- परम पुरुष, ८४१. निर्गुण: - प्राकृत गुणोंसे अतीत, ८४२. ज्योतिरूपः - ज्योतिर्मय विग्रहवाले, ८४३. निरीह: - चेष्टा या कामनासे रहित, ८४४. सदा निर्विकारः - सतत विकारशून्य, ८४५. प्रपञ्चात्परः-

पृष्ठ 564

गर्ग संहिता, पृष्ठ 564 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५८ गोलोकधामाधिपतिं परेशं परात्परं त्वां शरणं व्रजाम्यहम् [ अश्वमेधखण्ड सकल दृश्य - प्रपञ्चसे परे विराजमान, ८४६. ससत्यः = सत्ययुक्त अथवा सत्या — सत्यभामासे संयुक्त, ८४७. पूर्णः = परिपूर्ण, ८४८. परेश: - परमेश्वर, ८४ ९. सूक्ष्मः - सूक्ष्मस्वरूप ॥ १०६ ॥

८५०. द्वारकायां नृपेण अश्वमेधस्य कर्ता = द्वारकामें राजा उग्रसेनके द्वारा अश्वमेध यज्ञका अनुष्ठान करनेवाले, ८५१. अपि पौत्रेण भूभारहर्ता - पुत्र एवं पौत्रके सहयोगसे भूमिका भार उतारनेवाले, ८५२. पुनः श्रीव्रजे राधया रासरङ्गस्य कर्ता हरि: -पुनः श्रीव्रजमें श्रीराधिकाके साथ रास - रङ्ग करनेवाले श्रीहरि, ६५३. गोपिकानां च भर्ता = श्रीराधा तथा अन्य गोपकिशोरियोंके पति ॥ १०७ ॥

८५४. सदैकः - सदा एकमात्र अद्वितीय ८५५. अनेक ः = अनेक रूपोंमें प्रकट, ८५६. प्रभापूरिताङ्गः = प्रकाशपूर्ण अङ्गवाले, ८५७. योगमायाकरः = योगमाया उद्भावक, ८५८. कालजित् - कालविजयी, ८५ ९. सुदृष्टि: - उत्तम दृष्टिवाले, ८६०.महत्तत्त्वरूपः = महत्तत्त्वस्वरूप, ८६१. प्रजातः = उत्कृष्ट अवतारधारी, ८६२. कूटस्थः = कूटस्थ ( निर्विकार ), ८६३. आद्याङ्कुरः = विश्ववृक्षके प्रथम अङ्कुर, ब्रह्मा, ८६४. वृक्षरूपः - विश्ववृक्षरूप ॥ १०८ ॥

८६५. विकारस्थितः = विकारों ( कार्यों ) में भी कारणरूपसे विद्यमान, ८६६. वैकारिकस्तैजसस्तामसश्च अहंकारः - वैकारिक, तैजस और तामस ( अथवा सात्त्विक, राजस, तामस ) त्रिविध अहंकाररूप, ८६७. नभः - आकाशस्वरूप, ८६८. दिक् = दिशास्वरूप, ८६ ९. समीर: - वायुरूप, ८७०. सूर्य: - सूर्यस्वरूप, ८७१. प्रचेतोऽश्विवह्निः = वरुण, अश्विनीकुमार एवं अग्निस्वरूप, ८७२. शक्रः - इन्द्र, ८७३. उपेन्द्रः = भगवान् वामन, ८७४. मित्र: - मित्रदेवता ॥ १० ९ ॥ ८७५. श्रुतिः - श्रवणेन्द्रिय ८७६. त्वक् = त्वगिन्द्रिय, ८७७. दृक् = नेत्रेन्द्रिय, ८७८. घ्राणः = नासिकेन्द्रिय, ८७ ९. जिह्वा = रसनेन्द्रिय, ८८०. गिरः - वागिन्द्रिय, ८८१. भुजा - हस्तस्वरूप, ८८२. मेढरकः- जननेन्द्रियरूप, ८८३. पायुः - ' पायु ' नामक कर्मेन्द्रिय ( गुदा ) रूप, ८८४. अङ्घ्रिः = ' चरण ' नामक कर्मेन्द्रियरूप, ८८५. सचेष्टः - चेष्टाशील, ८८६. धरा = पृथ्वी, ८८७. व्योम - आकाश, ८८८. वाः = जल, ८८ ९. मारुतः = वायु, ८ ९ ०. तेजः = अग्नि ( पञ्चभूतरूप ), ८ ९ १. रूपम् = रूप, ८ ९ २. रसः = रस, ८ ९ ३. गन्धः - गन्ध, ८ ९ ४. शब्द: - शब्द, ८ ९ ५. स्पर्शः - स्पर्श - विषयरूप ॥ ११० ॥

८ ९ ६. सचित्तः = चित्तयुक्त, ८ ९ ७. बुद्धिः = बुद्धि, ८ ९ ८. विराट् = विराट् ८ ९९. कालरूपः - काल-स्वरूप, ९ ००. वासुदेवः - सर्वव्यापी भगवान्, ९ ० ९. जगत्कृत् = संसारके स्रष्टा, ९ ०२. अण्डेशयानः = ब्रह्माण्ड गर्भ में शयन करनेवाले ब्रह्माजी, ९ ०३. सशेषः = शेषके साथ रहनेवाले ( अर्थात् शेष-शय्याशायी ), ९ ०४. सहस्त्रस्वरूपः - सहस्त्रों स्वरूप धारण करनेवाले, ९ ०५. रमानाथः - लक्ष्मीपति, ९ ०६. आद्योऽवतारः = ब्रह्मारूपमें जिनका प्रथम बार अवतार हुआ, वे श्रीहरि ॥ १११ ॥

९ ०७. सदा सर्गकृत् - विधाताके रूपमें सदा सृष्टि करनेवाले, ९ ०८. पद्मजः = दिव्य कमलसे उत्पन्न ब्रह्मा, ९ ० ९. कर्मकर्ता निरन्तर कर्म करनेवाले, ९ १०. नाभिपद्मोद्भवः = नारायणके नाभिकमलसे प्रकट ब्रह्मा, ९ ११. दिव्यवर्णः - दिव्य कान्तिसे सम्पन्न, ९ १२. कविः = त्रिकालदर्शी अथवा विश्वरूप काव्यके निर्माता आदिकवि, ९ १३. लोककृत् जगत्स्रष्टा, ९ १४. कालकृत् = कालके निर्माता, ९ १५. सूर्यरूपः = सूर्यस्वरूप, ९ १६. अनिमेषः = निमेषरहित, ९ १७. अभवः-जन्मरहित, ९ १८. वत्सरान्तः = संवत्सरके लयस्थान ९ १ ९. महीयान् महान्से भी अत्यन्त महान् ॥ ११२ ॥

९ २०. तिथि: - तिथिस्वरूप, ९ २ ९. वारः = दिन, ९ २२. नक्षत्रम् - नक्षत्र, ९ २३. योगः = योग, ९ २४. लग्न: - लग्न स्वरूप, ९ २५. मास: -मासस्वरूप, ९ २६. घटी - अर्धमुहूर्तरूप, ९ २७. क्षणः - क्षणरूप, ९ २८. काष्ठिका = काष्ठा, ९ २ ९. मुहूर्तः = दो घड़ीका समय, ९ ३०. याम: - प्रहर, ९ ३१. ग्रहाः = ग्रहस्वरूप, ९ ३२. यामिनी = रात्रिरूप, ९ ३३. दिनम् - दिनरूप, ९ ३४. ऋक्षमालागतः = नक्षत्रपङ्क्तियोंमें गमन करने-वाले ग्रहरूप, ९ ३५. देवपुत्रः = वसुदेवनन्दन ॥ ११३ ॥

पृष्ठ 565

गर्ग संहिता, पृष्ठ 565 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ५ ९ ] गर्गाचार्यके द्वारा राजा उग्रसेनके प्रति ९ ३६. कृतः = सत्ययुगरूप, ९ ३८. द्वापर: - द्वापररूप, ९ ३ कलियुग, ९ ४०. युगानां ( ब्रह्माजीका एक दिन ), ९ ४१. काल, ९ ४२. लयः = संहाररूप पालनकर्मस्वरूप, ९ ४४. सत्कृतिः परार्द्धम् - परार्द्धकालरूप, ९ ४६. ९ ३७. त्रेतयाः = त्रेता ९. असौकलिः = यह सहस्रम् - सहस्रचतुर्युग मन्वन्तरम् - मन्वन्तर-, ९ ४३. पालनम् = = उत्तम सृष्टिरूप, ९ ४५. सदोत्पत्तिकृत् - सदा सृष्टि करनेवाले, ९ ४७. द्वयक्षरः ब्रह्मरूपः = दो अक्षरवाला ' कृष्ण ' नामक ब्रह्मस्वरूप ॥ ११४ ॥

९ ४८. रुर्द्रसर्गः = रुद्रसर्ग, ९ ४ ९. कौमारसर्गः = कौमारसर्ग, ९ ५०. मुनेः सर्गकृत् = मुनिसर्गके कर्ता, ९ ५१. देवकृत् - देवसर्गके रचयिता, ९ ५२. प्राकृतः = प्राकृतसर्गरूपी, ९ ५३. श्रुतिः = वेद, ९ ५४. स्मृतिः = धर्मशास्त्र, ९ ५५. स्तोत्रम् - स्तुति, ९ ५६. पुराणम् - पुराण, ९ ५७. धनुर्वेदः = धनुर्वेद, ९ ५८. इज्या = यज्ञ, ९ ५ ९. गान्धर्ववेदः = गान्धर्ववेद ( संगीतशास्त्र ) ॥ ११५ ॥

९६०.विधाता = ब्रह्मा, ९ ६१. नारायणः - विष्णु, ९ ६२. सनत्कुमारः = सनत्कुमार आदि, ९ ६३. वराहः = वराहावतार, नारदः = देवर्षि नारदरूप, ९ ६४. धर्मपुत्रः = धर्मके पुत्र नर - नारायण आदि, ९ ६५. मुनिः कर्दमस्यात्मजः = कर्दमकुमार कपिल मुनि ९ ६६ सयज्ञो दत्तः = यज्ञस्वरूप और दत्तात्रेय, ९ ६७. अमरो नाभिज: -अविनाशी ऋषभदेव, ९ ६८. श्रीपृथुः = श्रीमान् राजा पृथु ॥ ११६ ॥

९ ६ ९.सुमत्स्यः = सुन्दर मस्त्यावतार, ९ ७०. कूर्मः = कच्छपावतार, ९ ७१. धन्वन्तरिः = धन्वन्तरि - अवतार, ९ ७२. मोहिनी = मोहिनी नारीका अवतार, ९ ७३. प्रतापी नारसिंहः = प्रतापी नृसिंहावतार, ९ ७४. द्विजो वामनः = ब्राह्मणजातीय वामनावतार, ९ ७५. रेणुकापुत्ररूपः = परशुरामरूप, ९ ७६. श्रुतिस्तोत्रकर्ता मुनिः व्यासदेवः = वेदोंके विभाजक तथा स्तोत्र आदिके निर्माता मुनिवर व्यासदेव ॥ ११७ ॥

९ ७७. धनुर्वेदभाग् रामचन्द्रावतारः = धनुर्वेदके ज्ञाता श्रीरामचन्द्रावतार, ९ ७८. सीतापतिः = जनकनन्दिनी १. रुद्रोंकी सृष्टि । २. सनत्कुमार आदिकी सृष्टि । भगवान् श्रीकृष्णके सहस्त्रनामोंका वर्णन ५५ ९ सीताके पति, ९ ७ ९. भारहृत् - भूभार हरण करनेवाले, ९ ८०. रावणारि: - रावणके शत्रु, ९ ८१. नृपः सेतुकृत् = समुद्रपर पुल बाँधनेवाले नरेश, ९ ८२. वानरेन्द्रप्रहारी = वानरराज ( बालि ) को मारनेवाले, ९ ८३. महायज्ञकृत् = महान् अश्वमेध यज्ञ करनेवाले श्रीराम, ९ ८४. प्रचण्डः राघवेन्द्रः- प्रचण्ड-पराक्रमी रघुनाथजी ॥ ११८ ॥

९ ८५. बलः कृष्णचन्द्र: - बलरामसहित साक्षात् भगवान् श्रीकृष्ण, ९ ८६. कल्किः - ' कल्कि ' नामक अवतार, कलेशः = कलाओंके स्वामी, ९ ८७. प्रसिद्धो बुद्धः = प्रसिद्ध बुद्धावतार, ९ ८८. हंसः - हंसावतार, ९ ८ ९. अश्वः - हयग्रीवावतार, ९९ ०. ऋषीन्द्रोऽजितः = ऋषिप्रवर पुलहपुत्र अजित, ९९९. देववैकुण्ठनाथः = देवलोक तथा वैकुण्ठलोकके अधिपति, ९९ २. अमूर्तिः = निराकार, ९९ ३. मन्वन्तरस्यावतारः - मन्वन्तरावतार ॥ ११ ९ ॥ ९९ ४. गजोद्धारण: -गज और ग्राहके युद्धमें हाथीको उबारनेवाले हरि - अवतार, ९९ ५. ब्रह्मपुत्रः श्रीमनुः = ब्रह्माजीके पुत्र श्रीस्वायम्भुव मनु, ९९ ६. दानशीलः = दानशील, ९९ ७. दुष्यन्तजो नृपेन्द्रः = दुष्यन्तकुमार महाराज भरत, ९९ ८. संदृष्टः श्रुतः भूतः एवं भविष्यत् भवत् दृष्ट, श्रुत, भूत, भविष्यत् एवं वर्तमानस्वरूप, ९९९. स्थावरो जङ्गमः - स्थावरजङ्गमरूप, १०००. अल्पं च महत्- अल्प और महान् ॥ १२० ॥

इस प्रकार श्रीभुजङ्गप्रयात छन्दमें कहे गये राधिकावल्लभ श्रीकृष्णके सहस्रनामोंका जो द्विज सर्वदा भक्तिभावसे पाठ करता है, वह कृतार्थ एवं श्रीकृष्णस्वरूप हो जाता है । यह श्रवणमात्रसे बहुत बड़ी पापराशिका भेदन कर डालता है । वैष्णवोंके लिये तो यह सदा प्रिय तथा मङ्गलकारी है । आश्विन मासकी रासपूर्णिमाके दिन, श्रीकृष्णकी जन्माष्टमीमें, चैत्रकी रासपूर्णिमाके दिन तथा भाद्रपद मासमें राधाष्टमीके दिन जो भक्तियुक्त पुरुष इस सहस्रनामका पूजन करके पाठ करता है, वह प्रशस्त होकर चारों प्रकारके मोक्षसुखका अनुभव करता है । जो श्रीकृष्णपुरी मथुरामें, वृन्दावनमें,

पृष्ठ 566

गर्ग संहिता, पृष्ठ 566 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५६० गोलोकधामाधिपतिं परेशं परात्परं त्वां शरणं व्रजाम्यहम् [ अश्वमेधखण्ड व्रजमें, गोकुलमें, वंशीवटके निकट, अक्षयवटके पास अथवा सूर्यपुत्री यमुनाके तटपर इस सहस्रनामका पाठ करता है, वह भक्त पुरुष गोलोकधाममें जाता है । जो भूमण्डलमें, सर्वत्र, किसी भी स्थानमें, घरमें या वनमें भक्तिभावसे इस स्तोत्रके पाठद्वारा भगवान्‌का भजन करता है, उस भक्तको भगवान् श्रीहरि एक क्षणके लिये भी नहीं छोड़ते । श्रीकृष्णचन्द्र माधव उसके वशीभूत हो जाते हैं । भक्त पुरुषोंके लिये यह सहस्रनामस्तोत्र प्रयत्नपूर्वक सदा गोपनीय है, सदा गोपनीय है, सदा गोपनीय है । यह न तो सबके समक्ष प्रकाशनके योग्य है और न कभी किसी लम्पटको इसका उपदेश ही देना चाहिये । इस सहस्रनामकी पुस्तक जिस घरमें भी रहती है, वहाँ राधिकानाथ आदिपुरुष श्रीकृष्ण सदा निवास करते हैं तथा उस घरमें छहों गुण और बारहों सिद्धियाँ तीसों शुभलक्षणात्मक गुणोंके साथ स्वयं पहुँच जाती हैं ॥ १२१–१२७ ॥ इस प्रकार श्रीगर्गसंहिताके अन्तर्गत अश्वमेधखण्डमें ' श्रीकृष्णसहस्रनामका वर्णन ' नामक उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ५ ९ ॥ साठवाँ अध्याय कौरवोंके संहार, पाण्डवोंके स्वर्गगमन तथा यादवोंके संहार आदिका संक्षिप्त वृत्तान्त; श्रीराधा तथा व्रजवासियोंसहित भगवान् श्रीकृष्णका गोलोकधाममें गमन श्रीगजी कहते हैं - राजन्! व्यासजीके मुखसे इस प्रकार श्रीकृष्णसहस्रनामका निरूपण सुनकर यादवेन्द्र उग्रसेनने उनकी पूजा करके भगवान् श्रीकृष्णमें भक्तिपूर्वक मन लगाया ॥ १ ॥

तदनन्तर भगवान् श्रीकृष्णने मिथिलामें जाकर राजा बहुलाश्व तथा श्रुतदेवको दर्शन दिया । इसके बाद वे द्वारकापुरीको लौट आये । तत्पश्चात् समस्त पाण्डव अपनी पत्नी द्रौपदीके साथ द्वारकासे निकलकर वन - वनमें विचरने लगे । नरेश्वर! वनवास और अज्ञातवासका कष्ट भोगकर वे सब सेनासहित विराट-नगरमें एकत्र हुए । इधर श्रीकृष्णके प्रार्थना करनेपर भी समस्त कौरवोंने पाण्डवोंको उनके राज्यके आधेके आधेका आधा भी नहीं दिया । तब पाण्डवों और कौरवोंमें युद्ध होना अनिवार्य हो गया । यह जानकर श्रीकृष्णने हथियार न उठानेकी प्रतिज्ञा कर ली और बलरामजी तीर्थयात्राको चले गये । उसी यात्रामें उन्होंने रोमहर्षण सुत और बल्वलको मार डाला । इसके बाद समस्त कौरव और पाण्डव धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्रमें प्रविष्ट हो परस्पर युद्ध करने लगे । श्रीकृष्णकी कृपासे पाण्डवोंकी विजय हुई तथा पापी और अपराधी सब कौरव महाभारत युद्धमें मारे गये ॥ २–८ ॥ नरेश्वर! तदनन्तर धर्मराज युधिष्ठिरने नौ वर्षोंतक राज्य किया । इस बीचमें उन्होंने तीन अश्वमेध यज्ञ किये, जिससे वे ज्ञाति - बन्धुओंके वधके दोषसे शुद्ध हुए । राजन्! इसके बाद एक दिन द्वारकामें श्रीकृष्णकी इच्छासे ही समस्त यादवोंके लिये ब्रह्मर्षियोंका महान् शाप प्राप्त हुआ । शापके पश्चात् भगवान् श्रीकृष्णने शरणागत भक्त उद्धवको अश्वत्थवृक्षके नीचे परम उत्तम श्रीमद्भागवतधर्मका उपदेश दिया । कुछ दिनोंके बाद यादवोंमें परस्पर संग्राम छिड़ गया । वे प्रभासक्षेत्रमें नाना प्रकारके शस्त्रोंद्वारा एक - दूसरेपर प्रहार करके मारे गये । बलरामजी मानव शरीरको छोड़कर अपने धामको चले गये । वहाँ देवताओंको आया देख श्रीकृष्ण अन्तर्धान हो गये । व्रजमें जाकर श्रीहरि नन्द, यशोदा, राधिका तथा गोपियोंसहित गोपोंसे मिले और उन प्रेमी भगवान् ने अपने प्रियजनोंसे प्रेमपूर्वक इस प्रकार कहा ॥ ९ –१४ ॥ श्रीकृष्ण बोले – नन्द और यशोदे! अब तुम मुझमें पुत्रबुद्धि छोड़कर समस्त गोकुलवासियोंके साथ मेरे परमधाम गोलोकको जाओ । अब आगे सबको दुःख देनेवाला घोर कलियुग आयेगा, जिसमें मनुष्य प्रायः पापी हो जायँगे; इसमें संशय नहीं है । उस समय परस्पर सम्पर्क स्थापित करनेके लिये स्त्री - पुरुषका तथा वर्णका कोई नियम नहीं रह जायगा । इसलिये जरा

पृष्ठ 567

गर्ग संहिता, पृष्ठ 567 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६० ] कौरवोंके संहार, पाण्डवोंके स्वर्गगमन और मृत्युको हर लेनेवाले मेरे उत्तम गोलोकमें तुमलोग शीघ्र चले जाओ ॥ १५ – १७ ॥ श्रीकृष्ण इस प्रकार कह ही रहे थे कि गोलोकसे एक परम अद्भुत रथ उतर आया, जिसे गोपोंने बड़ी प्रसन्नताके साथ देखा । उसका विस्तार पाँच योजनका था और ऊँचाई भी उतनी ही थी । वह वज्रमणि ( हीरे ) के समान निर्मल और मुक्ता - रत्नोंसे विभूषित था । उसमें नौ लाख मन्दिर थे और उन घरोंमें मणिमय दीप जल रहे थे । उस रथमें दो हजार पहिये लगे थे और दो ही हजार घोड़े जुते हुए थे । उस रथपर महीन वस्त्रका आच्छादन ( परदा ) पड़ा था । करोड़ों सखियाँ उसे घेरे हुए थीं॥१८–२०३ ॥ राजन्! इसी समय श्रीकृष्णके शरीरसे करोडों कामदेवोंके समान सुन्दर चार भुजाधारी ' श्रीविष्णु ' प्रकट हुए, जिन्होंने शङ्ख और चक्र धारण कर रखे थे । वे जगदीश्वर श्रीमान् विष्णु लक्ष्मीके साथ एक सुन्दर रथपर आरूढ़ हो शीघ्र ही क्षीरसागरको चल दिये । इसी प्रकार ' नारायण ' रूपधारी भगवान् श्रीकृष्ण हरि महालक्ष्मीके साथ गरुडपर बैठकर वैकुण्ठधामको चले गये । नरेश्वर! इसके बाद श्रीकृष्ण हरि ' नर और नारायण ' – दो ऋषियोंके रूपमें अभिव्यक्त हो मानवोंके कल्याणार्थ बदरिकाश्रमको गये ॥ २१-२४३ ॥ तदनन्तर साक्षात् परिपूर्णतम जगत्पति भगवान् श्रीकृष्ण श्रीराधाके साथ गोलोकसे आये हुए रथपर आरूढ़ हुए । नन्द आदि समस्त गोप तथा यशोदा आदि व्रजाङ्गनाएँ सब - के - सब वहाँ भौतिक शरीरोंका त्याग करके दिव्यदेहधारी हो गये । तब गोपाल भगवान् श्रीहरि नन्द आदिको उस दिव्य रथपर बिठाकर गोकुलके साथ शीघ्र ही गोलोकधामको चले गये । ब्रह्माण्डोंसे बाहर जाकर उन सबने विरजा नदीको देखा । साथ ही शेषनागकी गोदमें महालोक गोलोक दृष्टिगोचर हुआ, जो दुःखोंका नाशक तथा परम सुखदायक है । २५ - २८३ ॥ उसे देखकर गोकुलवासियोंसहित श्रीकृष्ण उस रथसे उतर पड़े और श्रीराधाके साथ अक्षयवटका तथा यादवोंके संहार आदिका वृत्तान्त ५६१ दर्शन करते हुए उस परमधाममें प्रविष्ट हुए । गिरिवर शतशृङ्ग तथा श्रीरासमण्डलको देखते हुए वे कतिपय द्वारोंसे सुशोभित श्रीमद्वृन्दावनमें गये, जो बारह वनोंसे संयुक्त तथा कामपूरक वृक्षोंसे भरा हुआ था । यमुना नदी उसे छूकर बह रही थी । वसन्त ऋतु और मलयानिल उस वनकी शोभा बढ़ा रहे थे । वहाँ फूलोंसे भरे कितने ही कुञ्ज और निकुञ्ज थे । वह वन गोपियों और गोपोंसे भरा था । जो पहले सूना - सा लगता था, उस श्रीगोलोकधाममें श्रीकृष्णके पधारनेपर जय - जयकारकी ध्वनि गूँज उठी ॥ २ ९ -३३ ॥ तदनन्तर द्वारकामें यदुकुलकी पत्नियाँ - देवकी आदि सभी स्त्रियाँ दुःखसे व्याकुल हो चितापर चढ़कर पतिलोकको चली गयीं । जिनके गोत्र नष्ट हो गये थे, उन यादव - बन्धुओंका पारलौकिक कृत्य अर्जुनने किया । वे गीताके ज्ञानसे अपने मनको शान्त करके बड़े दुःखसे सबका अन्त्येष्टि - संस्कार कर सके । जब अर्जुनने अपने निवासस्थान हस्तिनापुरमें जाकर राजा युधिष्ठिरको यह सब समाचार बताया तब वे पत्नी और भाइयोंके साथ स्वर्गलोकको चले गये॥३४–३६ ॥ नृपश्रेष्ठ! इधर समुद्रने रैवतक पर्वतसहित श्रीरुक्मिणीवल्लभ श्रीकृष्णके निवास - गृहको छोड़ शेष सारी द्वारकापुरीको अपने जलमें डुबाकर आत्मसात् कर लिया । आज भी द्वारकाके समुद्रमें श्रीहरिका यह घोष सुनायी पड़ता है कि ' ब्राह्मण विद्यावान् हो या विद्याहीन, वह मेरा ही शरीर है ' ( अविद्यो वा सविद्यो वा ब्राह्मणो मामकी तनुः ) ॥ ३७-३८ ॥ कलियुगके प्रारम्भिक कालमें ही श्रीहरिके अंशावतार विष्णुस्वामी महासागरमें जाकर श्रीहरिकी प्रतिमाको प्राप्त करेंगे और द्वारकापुरीमें उसकी स्थापना कर देंगे । नृपेश्वर! कलियुगमें उन द्वारकानाथका जो मनुष्य वहाँ जाकर दर्शन करते हैं, वे सब कृतार्थ हो जाते हैं । जो श्रीहरिके गोलोकधाम पधारनेका चरित्र सुनते हैं तथा यादवों और गोपोंकी मुक्तिका वृत्तान्त पढ़ते हैं, वे सब पापोंसे मुक्त हो जाते हैं ॥ ३ ९ –४१ ॥ इस प्रकार श्रीगर्गसंहिताके अन्तर्गत अश्वमेधखण्डमें ' श्रीराधा और श्रीकृष्णका गोलोकारोहण ' नामक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ६० ॥

पृष्ठ 568

गर्ग संहिता, पृष्ठ 568 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इकसठवाँ अध्याय भगवान्‌के श्यामवर्ण होनेका रहस्य; कलियुगकी पापमयी प्रवृत्ति; उससे बचनेके लिये श्रीकृष्णकी समाराधना तथा एकादशी व्रतका माहात्म्य वज्रनाभने पूछा — ब्रह्मन्! नारायणस्वरूप भगवान् श्रीकृष्ण तो प्रकृतिसे परे हैं, फिर उनका रूप श्याम कैसे हुआ? यह मुझे विस्तारपूर्वक बताइये । विप्रवर! आप - जैसे मुनि श्रीकृष्णदेव श्रीहरिके चरित्रको जैसा जानते हैं, वैसा हम जैसे लोग कर्मसे मोहित होनेके कारण नहीं जान पाते ॥ १-२ ॥ सूतजी कहते हैं— मुने! वज्रनाभका यह वचन सुनकर उनसे प्रशंसित हो, उन तत्त्वज्ञ तथा कृपालु मुनिने तत्त्वज्ञान करानेके लिये इस प्रकार कहा ॥ ३ ॥

गर्गजी बोले - राजन्! शृङ्गाररस ' का रूप भरतादि मुनीश्वरोंने ' श्याम ' बताया है । उसके देवता श्रीकृष्ण हैं । लावण्यकी राशि तथा उज्ज्वल होनेके कारण श्रीहरिका सुन्दर रूप उस तरह श्याम है, जैसे मेघोंकी घटाका रूप दूरसे श्याम दिखायी देता है, जैसे नदका जल कुण्डविशेषमें श्याम दृष्टिगोचर होता है तथा जैसे महान् आकाशका रूप श्यामल प्रतीत होता है; परंतु जल या आकाश उज्ज्वल ही है, कृष्णवर्ण कदापि नहीं है । इसी प्रकार उज्ज्वल लावण्यसिन्धु श्रीकृष्ण श्यामसुन्दर दिखायी देते हैं । जैसे उत्कृष्ट श्वेत वस्त्रमें दूसरेको भावनानुसार श्याम आभा दृष्टिगोचर होती है, उसी प्रकार करोड़ों कामदेवोंकी लीलाका आधार होनेके कारण संतजन श्रीहरिका श्यामरूप बताते हैं ॥४-६ ॥ वज्रनाभने पूछा- मुनिश्रेष्ठ! आपके इस वचनसे मेरे मनका संदेह दूर हो गया । ब्रह्मन्! अब आगे चलकर भूतलपर घोर कलियुग आनेवाला है । मुने! उसमें मनुष्य कैसे होंगे, यह बताइये! आप भविष्यको भी जानते हैं; अतः मैं आपसे पूछता हूँ और आपको प्रणाम करता हूँ॥७-८ ॥ श्रीगर्गजीने कहा- राजन्! कलियुगके दस हजार वर्ष बीतनेतक भगवान् जगन्नाथ भूतलपर स्थित रहते हैं ( उसके बाद सर्वत्र विद्यमान होते हुए भी अविद्यमानकी भाँति उसके ऊपर नियंत्रण करना छोड़ देते हैं ) । उसके आधे समय ( पाँच हजार वर्ष ) तक गङ्गाजीके जलमें उसकी अधिष्ठात्री देवी गङ्गाका निवास रहेगा । उसके आधे समय ( ढाई हजार वर्षों ) तक ग्रामदेवता रहेंगे ( उसके बाद उनका प्रभाव कम हो जायगा ) । तदनन्तर कलिसे मोहित होकर सब लोग पापी हो जायँगे; अतः नरकोंमें गिरेंगे । सबकी आयु बहुत कम हो जायगी । ब्राह्मण ब्राह्मणसे मूल्य लेकर उसे अपनी कन्या देंगे । क्षत्रियलोग अत्यन्त लोलुप होकर अपनी पुत्रीको मार डालेंगे । वैश्य ब्राह्मणके धनका हरण करनेमें तत्पर हो झूठा व्यापार करेंगे । शूद्रलोग म्लेच्छोंके सङ्गसे ब्राह्मणोंको दूषित करेंगे । ब्राह्मण शास्त्रज्ञानसे शून्य, क्षत्रिय राज्याधिकारसे वञ्चित, वैश्य निर्धन तथा शूद्र अपने स्वामीको दुःख देनेवाले होंगे । सब लोग धर्म - कर्मसे दूर रहकर दिनमें ही मैथुन करेंगे । स्त्रियाँ स्वेच्छाचारिणी और पुरुष योनिलम्पट होंगे । देवताओं, पितरों तथा ऋत्विजका, भगवान् विष्णुका, वैष्णवजनोंका, तुलसीका तथा गौओंका पूजन एवं सेवा - सत्कार कलिमोहित मनुष्य प्रायः नहीं करेंगे । लोग वेश्याओंमें, परस्त्रियोंमें तथा पराये धनमें आसक्त होंगे । प्रायः सब मनुष्य शूद्रके समान एक वर्ण हो जायँगे । निरन्तर ओले और पत्थरोंकी वर्षासे पृथ्वी सस्यहीन होगी । खेती - बारी चौपट हो जायगी । वृक्षोंमें फल नहीं लगेंगे । नदियोंका पानी सूख जायगा । प्रजा राजाको मारेगी और राजा प्रजाको ॥ ९ – १८ ॥ राजा वज्रनाभने पूछा- विप्रेन्द्र! आप भूत और भविष्यके ज्ञाताओंमें सर्वश्रेष्ठ हैं । अतः मुझे यह बताइये कि ' कलियुगमें जीवोंकी मुक्ति किस उपायसे होगी? ' ॥ १ ९ ॥ गर्गजीने कहा- राजा युधिष्ठिर, विक्रमादित्य, शालिवाहन, विजयाभिनन्दन, राजा नागार्जुन तथा

पृष्ठ 569

गर्ग संहिता, पृष्ठ 569 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ६१ ] भगवान्‌ के श्यामवर्ण होनेका रहस्य ५६३ भगवान् कल्कि ये संवत्सरके प्रवर्तक होंगे । ये ही भूपाल पदपर प्रतिष्ठित हो कलिमें धर्मकी स्थापना करेंगे । राजा युधिष्ठिर तो हो चुके । शेष राजा भविष्य -कालमें यथा समय होंगे । वे चक्रवर्ती होकर अधर्मका नाश करेंगे । वामन, ब्रह्मा, शेषनाग और सनकादि -ये भगवान् विष्णुके आदेशसे धर्मकी स्थापना एवं रक्षाके लिये कलियुगमें ब्राह्मण होंगे । वामनके अंशसे विष्णुस्वामी और ब्रह्माजीके अंशसे मध्वाचार्य होंगे । शेषनागका अंश रामानुजाचार्यके रूपमें प्रकट होगा तथा सनकादिका अंश निम्बार्काचार्यके रूपमें । ये कलियुगमें सम्प्रदायके प्रवर्तक आचार्य होंगे । ये चारों विक्रम संवत्सरके प्रारम्भिक कालमें ही होंगे और इस भूतलको अपने सम्पर्कसे पावन बनायेंगे । सम्प्रदायविहीन मन्त्र निष्फल माने गये हैं; अतः सभी मनुष्योंको सम्प्रदायके मार्गसे ही चलना चाहिये । इन सम्प्रदायोंमें पापोंका नाश करनेवाली श्रीकृष्ण कथा होती है । ब्राह्मणोंमें श्रेष्ठ नारायणपरायण वैष्णवजन इन कथाओंका प्रवचन एवं प्रसार करते हैं । सत्ययुगमें किसीके किये हुए पापसे सारा देश लिप्त होता है । त्रेतामें ग्राम, द्वापरमें कुल और कलियुगमें केवल कर्ता ही उस पापसे लिप्त होता है । सत्ययुगमें ध्यान, त्रेतामें यज्ञोंद्वारा यजन और द्वापरमें भगवान्‌की अर्चना करके मनुष्य जिस पुण्यफलका भागी होता है, उसीको कलियुगमें केवल ' केशव ' का नाम - कीर्तन करके मनुष्य पा लेता है । सत्ययुगमें जो सत्यकर्म दस वर्षोंमें सफल होता है, वह त्रेतामें एक ही वर्षमें, द्वापरमें एक ही मासमें तथा कलियुगमें केवल एक दिन रातमें सफल हो जाता है । सब धर्मोंसे रहित घोर कलियुग प्राप्त होनेपर जो मानव भगवान् वासुदेवकी आराधनामें तत्पर रहते हैं, वे निस्संदेह कृतार्थ हो जाते हैं । नरेश्वर! मनुष्योंमें वे लोग निश्चय ही सौभाग्यशाली और कृतार्थ * कृते तु लिप्यते देशो त्रेतायां ग्राम एव च । ध्यायन् कृते यजन् यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् । कृते यद्दशभिर्वर्षैस्त्रेतायां हायनेन च । घोरे कलियुगे प्राप्ते सर्वधर्मविवर्जिते । ते सभाग्या मनुष्येषु कृतार्था नृप निश्चितम् । कृषिश्च सर्ववचनो णकारश्चात्मवाचकः । हैं, जो कलियुगमें श्रीहरिके नामोंका स्मरण करते और कराते हैं । ' कृष् ' शब्द ' सर्व ' का वाचक है और ' ण'कार ' आत्मा ' का । इसलिये जो सर्वात्मा परब्रह्म है, वही ' कृष्ण ' कहा गया है । परब्रह्मस्वरूप, वेदोंका सारतत्त्व तथा परात्पर वस्तु ' कृष्ण ' – ये दो अक्षर ही सम्यक्रूपसे जपनेके योग्य हैं । इससे बढ़कर दूसरा कोई तत्त्व नहीं है, नहीं है । कामासक्त मनुष्य तभीतक गर्भवासकी यन्त्रणा झेलता है, तभीतक यमयातना भोगता है तथा गृहस्थ मनुष्य तभीतक भोगार्थी रहता है, जबतक वह श्रीकृष्णकी सेवा नहीं करता है । विषय, भोगोपकरण और बन्धु बान्धव ( - ये सभी इस भूतलपर विनाशशील हैं, यह बात सत्य है, ) तथापि यदि इन्हें स्वयं छोड़ दिया जाय तो ये सुखदायक होते हैं; परंतु यदि दूसरोंने इन्हें छुड़वा दिया तो इनका वियोग दुःख देनेवाला होता है । यदि दैववश महापुरुषोंकी निन्दा सुन लेनेपर विज्ञ पुरुष भगवान् श्रीकृष्णका स्मरण कर लेता है तो वह सब पापोंसे मुक्त हो जाता है; अन्यथा रौरव नरकमें पड़ता है । देवता काष्ठ, पत्थर या सोनेकी प्रतिमामें नहीं हुआ करता है; जहाँ भी मनुष्यका भगवद्भाव हो जाय, वहीं श्रीहरि विद्यमान हैं । इसलिये मनुष्य भाव ही करे या करावे । जिसने एक बार भी ' कृष्ण ' – इन दो अक्षरोंका उच्चारण कर लिया, उसने मोक्षतक पहुँचनेके लिये कमर कस ली । रोगी होना, सत्पुरुषोंसे वैर बाँधना, दूसरोंको ताप देना, ब्राह्मण और वेदकी निन्दा करना, अत्यन्त क्रोधी होना और कटुवचन बोलना – ये सब नरकगामी मनुष्यके लक्षण हैं । जो इस जीव जगत्में स्वर्गलोकसे लौटकर आये हैं, उनमें ये चार चिह्न सदा रहते हैं - १ - दानका प्रसङ्ग, २- मधुर वचन, ३ - देव-पूजा और ४ - ब्राह्मणोंका सत्कार * ॥ २०–४१ ॥ राजाने पूछा- ब्रह्मन्! व्रतोंमें कौन - सा व्रत श्रेष्ठ द्वापरे च कुलं प्रोक्तं कलौ कर्त्तव लिप्यते ॥ यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥ द्वापरे चैकमासेन ह्यहोरात्रेण तत्कलौ ॥ वासुदेवपरा मर्त्यास्ते कृतार्था न संशयः ॥ स्मरन्ति स्मारयन्ते ये हरेर्नामानि वै कलौ ॥ सर्वात्मा च परं ब्रह्म तेन कृष्णः प्रकीर्तितः ॥

पृष्ठ 570

गर्ग संहिता, पृष्ठ 570 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५६४ गोलोकधामाधिपतिं परेशं परात्परं त्वां शरणं व्रजाम्यहम् [ अश्वमेधखण्ड है, उत्तम तीर्थोंमें कौन महान् है और पूजनीय देवताओंमें कौन मुख्य है? यह मुझे बताइये ॥४२ ॥

गर्गजीने कहा – यदुनन्दन! व्रतोंमें ' एकादशी ' सबसे श्रेष्ठ है । तीर्थोंमें भागीरथी ' गङ्गा ', दैवभक्तों में ' वैष्णव ', देवताओंमें ‘ भगवान् विष्णु ' और पूजनीयोंमें ' श्रीगुरु ' सबसे महान् हैं । जो इस बातको नहीं मानते हैं, वे ' कुम्भीपाक ' नरकमें गिरते हैं ॥ ४३-४४ ॥ राजा बोले- मुने! गुरुदेव! एकादशीका तथा अन्य भागीरथी आदिका माहात्म्य कृपा करके मुझसे कहिये; आपको नमस्कार है ॥ ४५ ॥

गर्गजीने कहा - यदुनन्दन! मैं सब कुछ बताता हूँ, सुनो । एकादशीके दिन अन्न तथा फल कुछ भी नहीं खाना चाहिये । नृपश्रेष्ठ! जो शास्त्रोक्त विधिसे प्रसन्नतापूर्वक एकादशी व्रतका पालन करता है, उसके लिये वहाँ सदा फलदायिनी होती है ॥ ४६-४७ ॥ वज्रनाभ बोले- महर्षे! जो मनुष्य एकादशीको फलाहार करते हैं, उनकी क्या गति होती है? यह हमें विस्तारपूर्वक बताइये ॥ ४८ ॥

गर्गमुनिने कहा – उपवास करनेसे एकादशी -व्रतका शास्त्रोक्त फल पूरा - पूरा मिलता है, फलाहार करनेसे आधा मिलता है और पानी पीकर रहनेसे सम्पूर्णकी अपेक्षा कुछ - कुछ कम फल प्राप्त होता है । नृपेश्वर! गेहूँ आदि सब अन्नोंको त्यागकर एकादशीके दिन मनुष्य प्रसन्नतापूर्वक फलाहार करे । राजन्! जो नराधम एकादशीको अन्न खाता है, वह इस लोकमें चाण्डालके समान है और मरनेपर उसे दुर्गति प्राप्त होती है । राजेन्द्र! दही, दूध, मिठाई, कूट, ककड़ी, बथुआ, कमलगट्टा, आम, सीताफल, गङ्गाफल, नीबूका पत्ता, अनार, सिंघाड़ा, नारंगी, सेंधानमक, अमड़ा, अदरख, तूल, बेर, जामुन, आँवला, परवल, त्रिकुश, रतालु, सकरकन्द, गन्ना और दाख आदि तथा अन्यान्य पवित्र फल एकादशीको एक बार खाने चाहिये । दिनका तीसरा पहर व्यतीत होनेपर एक सेर फलका आधा भाग तो ब्राह्मणको दान कर देना चाहिये और आधा अपने लिये भोजनके काममें लेना चाहिये । एकादशीको एक बार फल खाय और दो बार पानी पीये । भगवान् विष्णुका पूजन करके रातमें जागरण करे । जो मनुष्य एकादशीको दो बार या तीन बार फलाहार करता है, उसको कोई फल नहीं मिलता । पंद्रह दिनोंतक अन्न खानेसे जो पाप लगता है, वह सब - का - सब एकादशीके उपवाससे नष्ट हो जाता है । भोजनका ब्राह्मणको दान करके स्वयं उपवास करे और एकादशीका माहात्म्य सुने । ऐसा करके मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है । एकादशीके व्रतसे धनार्थी धन पाता है, पुत्रार्थीको पुत्र प्राप्त होता है और मोक्षार्थी मोक्ष पा लेता है ॥ ४ ९ –६१ ॥ इस प्रकार श्रीगर्गसंहिताके अन्तर्गत अश्वमेधखण्डमें ' एकादशीका माहात्म्य ' नामक इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ६१ ॥

संजप्य ब्रह्म परमं वेदसारं परात्परम् तावद्गर्भे वसेत् कामी तावती यमयातना । नश्वरो विषयः सत्यं भोगश्च बन्धवो भुवि श्रुत्वा दैवान्महन्निन्दां श्रीकृष्णस्मरणाद् बुधः । न काष्ठे विद्यते देवो न शिलायां न काञ्चने । सकृदुच्चरितं येन ' कृष्ण ' इत्यक्षरद्वयम् । सरोगता साधुजनेषु वैरं परोपतापो द्विजवेदनिन्दा स्वर्गागतानामिह जीवलोके चत्वारि चिह्नानि सदा वसन्ति । परं नास्तीति नास्तीति ' कृष्ण ' इत्यक्षरद्वयम् ॥ तावद्गृही च भोगार्थी यावत्कृष्णं न सेवते ॥ । स्वयं त्यक्ताः सुखायैव दुःखाय त्याजिताः परैः ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो नान्यथा रौरवं व्रजेत् ॥ यत्र भावस्तत्र हरिस्तस्माद्भावं हि कारयेत् ॥ बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति ॥ । अत्यन्तकोपः कटुका च वाणी नरस्य चिह्नं नरके गतस्य ॥ । दानप्रसङ्गो मधुरा च वाणी देवार्चनं ब्राह्मणपूजनं च ॥ ( अ ० ६१ । २८-४१ )