महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 1281–1290

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1281–1290

पृष्ठ 1281

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1281 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः राजा कल्माषपादको ब्राह्मणी आंगिरसीका शाप अर्जुन उवाच

राज्ञा कल्माषपादेन गुरौ ब्रह्मविदां वरे ।

कारणं किं पुरस्कृत्य भार्या वै संनियोजिता ॥ १ ॥

अर्जुनने पूछा- गन्धर्वराज! किस कारणको सामने रखकर राजा कल्माषपादने ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ गुरु वसिष्ठजीके साथ अपनी पत्नीका नियोग कराया था? ॥ १ ॥

जानता वै परं धर्मं वसिष्ठेन महात्मना ।

अगम्यागमनं कस्मात् कृतं तेन महर्षिणा ॥ २ ॥

तथा उत्तम धर्मके ज्ञाता महात्मा महर्षि वसिष्ठने यह परस्त्रीगमनका पाप कैसे किया? ॥ २ ॥

अधर्मिष्ठं वसिष्ठेन कृतं चापि पुरा सखे ।

एतन्मे संशयं सर्वं छेत्तुमर्हसि पृच्छतः ॥ ३ ॥

सखे! पूर्वकालमें महर्षि वसिष्ठने जो यह अधर्म- कार्य किया, उसका क्या कारण है? यह मेरा संशय है, जिसे मैं पूछता हूँ । आप मेरे इन सारे संशयोंका निवारण कीजिये ॥ ३ ॥

गन्धर्व उवाच

धनंजय निबोधेदं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।

वसिष्ठं प्रति दुर्धर्ष तथा मित्रसहं नृपम् ॥ ४ ॥

गन्धर्वने कहा — दुर्धर्ष वीर धनंजय! आप महर्षि वसिष्ठ तथा राजा मित्रसहके विषयमें जो कुछ मुझसे पूछ रहे हैं, उसका समाधान सुनिये ॥ ४ ॥

कथितं ते मया सर्वं यथा शप्तः स पार्थिवः ।

शक्तिना भरतश्रेष्ठ वासिष्ठेन महात्मना ॥ ५ ॥

भरतश्रेष्ठ! वसिष्ठपुत्र महात्मा शक्तिसे राजा कल्माषपादको जिस प्रकार शाप प्राप्त हुआ, वह सब प्रसंग मैं आपसे कह चुका हूँ ॥ ५ ॥

स तु शापवशं प्राप्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणः ।

निर्जगाम पुराद् राजा सहदारः परंतपः ॥ ६ ॥

शत्रुओंको संताप देनेवाले राजा कल्माषपाद शापके परवश हो अपनी पत्नीके साथ नगरसे बाहर निकल गये । उस समय उनकी आँखें क्रोधसे व्याप्त हो रही थीं ॥ ६ ॥

अरण्यं निर्जनं गत्वा सदारः परिचक्रमे ।

नानामृगगणाकीर्णं नानासत्त्वसमाकुलम् ॥ ७ ॥

पृष्ठ 1282

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1282 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अपनी स्त्रीके साथ निर्जन वनमें जाकर वे चारों ओर चक्कर लगाने लगे । वह महान् वन भाँति - भाँतिके मृगोंसे भरा हुआ था । उसमें नाना प्रकारके जीव-जन्तु निवास करते थे ॥ ७ ॥

नानागुल्मलताच्छन्नं नानाद्रुमसमावृतम् ।

अरण्यं घोरसंनादं शापग्रस्तः परिभ्रमन् ॥ ८ ॥

अनेक प्रकारकी लताओं तथा गुल्मोंसे आच्छादित और विविध प्रकारके वृक्षोंसे आवृत वह ( गहन ) वन भयंकर शब्दोंसे गूँजता रहता था । शापग्रस्त राजा कल्माषपाद उसीमें भ्रमण करने लगे ॥ ८ ॥

स कदाचित् क्षुधाविष्टो मृगयन् भक्ष्यमात्मनः ।

ददर्श सुपरिक्लिष्टः कस्मिंश्चिन्निर्जने वने ॥ ९ ॥

ब्राह्मणं ब्राह्मणीं चैव मिथुनायोपसंगतौ ।

तौ तं वीक्ष्य सुवित्रस्तावकृतार्थौ प्रधावितौ ॥ १० ॥

एक दिन भूखसे व्याकुल हो वे अपने लिये भोजनकी तलाश करने लगे । बहुत क्लेश उठानेके बाद उन्होंने देखा कि उस वनके किसी निर्जन प्रदेशमें एक ब्राह्मण और ब्राह्मणी मैथुनके लिये एकत्र हुए हैं । वे दोनों अभी अपनी इच्छा पूर्ण नहीं कर पाये थे, इतनेहीमें उन राक्षसाविष्ट कल्माषपादको देखकर अत्यन्त भयभीत हो (वहाँसे ) भाग चले ॥ ९ -१० ॥

तयोः प्रद्रवतोर्विप्रं जग्राह नृपतिर्बलात् ।

दृष्ट्वा गृहीतं भर्तारमथ ब्राह्मण्यभाषत ॥ ११ ॥

उन भागते हुए दम्पतिमेंसे ब्राह्मणको राजाने बलपूर्वक पकड़ लिया । पतिको राक्षसके हाथमें पड़ा देख ब्राह्मणी बोली– ॥ ११ ॥

शृणु राजन् मम वचो यत् त्वां वक्ष्यामि सुव्रत ।

आदित्यवंशप्रभवस्त्वं हि लोके परिश्रुतः ॥ १२ ॥

‘ राजन्! मैं आपसे जो बात कहती हूँ, उसे सुनिये । उत्तम व्रतका पालन करनेवाले

नरेश! आपका जन्म सूर्यवंशमें हुआ है । आप सम्पूर्ण जगत् में विख्यात हैं ॥ १२ ॥

अप्रमत्तः स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतः ।

शापोपहत दुर्धर्ष न पापं कर्तुमर्हसि ॥ १३ ॥

‘ आप सदा प्रमादशून्य होकर धर्ममें स्थित रहनेवाले हैं । गुरुजनोंकी सेवामें सदा संलग्न रहते हैं । दुर्धर्ष वीर! यद्यपि आप इस समय शापसे ग्रस्त हैं, तो भी आपको पापकर्म नहीं करना चाहिये ॥ १३ ॥

ऋतुकाले तु सम्प्राप्ते भर्तृव्यसनकर्शिता ।

अकृतार्था ह्यहं भर्त्रा प्रसवार्थं समागता ॥ १४ ॥

प्रसीद नृपतिश्रेष्ठ भर्तायं मे विसृज्यताम् ।

पृष्ठ 1283

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1283 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

' मेरा ऋतुकाल प्राप्त है, मैं पतिके कष्टसे दुःख पा रही हूँ । मैं संतानकी इच्छासे पतिके समीप आयी थी और उनसे मिलकर अभी अपनी इच्छा पूर्ण नहीं कर पायी हूँ । नृपश्रेष्ठ! ऐसी दशामें आप मुझपर प्रसन्न होइये और मेरे इन पतिदेवताको छोड़ दीजिये ' ॥ १४ ॥

एवं विक्रोशमानायास्तस्यास्तु स नृशंसवत् ॥ १५ ॥

भर्तारं भक्षयामास व्याघ्रो मृगमिवेप्सितम् ।

तस्याः क्रोधाभिभूताया यान्यश्रूण्यपतन् भुवि ॥ १६ ॥

सोऽग्निः समभवद् दीप्तस्तं च देशं व्यदीपयत् ।

ततः सा शोकसंतप्ता भर्तृव्यसनकर्शिता ॥ १७ ॥

कल्माषपादं राजर्षिमशपद् ब्राह्मणी रुषा ।

यस्मान्ममाकृतार्थायास्त्वया क्षुद्र नृशंसवत् ॥ १८ ॥

प्रेक्षन्त्या भक्षितो मेऽद्य प्रियो भर्ता महायशाः ।

तस्मात् त्वमपि दुर्बुद्धे मच्छापपरिविक्षतः ॥ १ ९ ॥

पत्नीमृतावनुप्राप्य सद्यस्त्यक्ष्यसि जीवितम् ।

यस्य चर्षेर्वसिष्ठस्य त्वया पुत्रा विनाशिताः ॥ २० ॥

तेन संगम्य ते भार्या तनयं जनयिष्यति ।

स ते वंशकरः पुत्रो भविष्यति नृपाधम ॥ २१ ॥

इस प्रकार ब्राह्मणी करुण विलाप करती हुई याचना कर रही थी, तो भी जैसे व्याघ्र मनचाहे मृगको मारकर खा जाता है, उसी प्रकार राजाने अत्यन्त निर्दयीकी भाँति ब्राह्मणीके पतिको खा लिया । उस समय क्रोधसे पीड़ित हुई ब्राह्मणीके नेत्रोंसे धरतीपर आँसुओंकी जो बूँदें गिरीं, वे सब प्रज्वलित अग्नि बन गयीं । उस अग्निने उस स्थानको जलाकर भस्म कर दिया । तदनन्तर पतिके वियोगसे व्यथित एवं शोकसंतप्त ब्राह्मणीने रोषमें भरकर राजर्षि कल्माषपादको शाप दिया -' ओ नीच! मेरी पतिविषयक कामना अभी पूर्ण नहीं हो पायी थी, तभी तूने अत्यन्त क्रूरकी भाँति मेरे देखते -देखते आज मेरे महायशस्वी प्रियतम पतिको अपना ग्रास बना लिया है; अतः दुर्बुद्धे! तू भी मेरे शापसे पीड़ित हुआ ऋतुकालमें पत्नीके साथ समागम करते ही तत्काल प्राण त्याग देगा । जिन महर्षि वसिष्ठके पुत्रोंका तुमने संहार किया है, उन्हींसे समागम करके तेरी पत्नी पुत्र पैदा करेगी । नृपाधम! वही पुत्र तेरा वंश चलानेवाला होगा ' ॥ १५–२१ ॥

एवं शप्त्वा तु राजानं सा तमाङ्गिरसी शुभा ।

तस्यैव संनिधौ दीप्तं प्रविवेश हुताशनम् ॥ २२ ॥

इस प्रकार राजाको शाप देकर वह सती साध्वी आंगिरसी राजा कल्माषपादके समीप ही प्रज्वलित अग्निमें प्रवेश कर गयी ॥ २२ ॥

वसिष्ठश्च महाभागः सर्वमेतदवैक्षत ।

ज्ञानयोगेन महता तपसा च परंतप ॥ २३ ॥

पृष्ठ 1284

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1284 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शत्रुसूदन अर्जुन! महाभाग वसिष्ठजी अपनी बड़ी भारी तपस्या तथा ज्ञानयोगके प्रभावसे ये सब बातें जानते थे ॥ २३ ॥

मुक्तशापश्च राजर्षिः कालेन महता ततः ।

ऋतुकालेऽभिपतितो मदयन्त्या निवारितः ॥ २४ ॥

दीर्घकालके पश्चात् वे राजर्षि जब शापसे मुक्त हुए, तब ऋतुकालमें अपनी पत्नीके पास गये । परंतु उनकी रानी मदयन्तीने उन्हें ( उक्त शापकी याद दिलाकर) रोक दिया ॥ २४ ॥

न हि सस्मार स नृपस्तं शापं काममोहितः ।

देव्याः सोऽथ वचः श्रुत्वा सम्भ्रान्तो नृपसत्तमः ॥ २५ ॥

राजा कल्माषपाद कामसे मोहित हो रहे थे । इसलिये उन्हें शापका स्मरण नहीं रहा । महारानी मदयन्तीकी बात सुनकर वे नृपश्रेष्ठ बड़े सम्भ्रम ( घबराहट) में पड़ गये ॥ २५ ॥

तं शापमनुसंस्मृत्य पर्यतप्यद् भृशं तदा ।

एतस्मात् कारणाद् राजा वसिष्ठं संन्ययोजयत् ।

स्वदारेषु नरश्रेष्ठ शापदोषसमन्वितः ॥ २६ ॥

उस शापको बार- बार याद करके उन्हें बड़ा संताप हुआ । नृपश्रेष्ठ! इसी कारण शापदोषसे युक्त राजा कल्माषपादने महर्षि वसिष्ठका अपनी पत्नीके साथ नियोग कराया ॥ २६ ॥

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि वसिष्ठोपाख्याने एकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८१ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें वसिष्ठोपाख्यानविषयक एक सौ इक्यासीवाँअध्याय पूराहुआ ॥ १८१ ॥

Fard

पृष्ठ 1285

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1285 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वयशीत्यधिकशततमोऽध्यायः पाण्डवोंका धौम्यको अपना पुरोहित बनाना अर्जुन उवाच

अस्माकमनुरूपो वै यः स्याद् गन्धर्व वेदवित् ।

पुरोहितस्तमाचक्ष्व सर्वं हि विदितं तव ॥ १ ॥

अर्जुनने कहा- गन्धर्वराज! हमारे अनुरूप जो कोई वेदवेत्ता पुरोहित हों, उनका नाम बताओ; क्योंकि तुम्हें सब कुछ ज्ञात है ॥ १ ॥

गन्धर्व उवाच

यवीयान् देवलस्यैष वने भ्राता तपस्यति ।

धौम्य उत्कोचके तीर्थे तं वृणुध्वं यदीच्छथ ॥ २ ॥

गन्धर्व बोला –कुन्तीनन्दन! इसी वनके उत्कोचक तीर्थमें महर्षि देवलके छोटे भाई धौम्य मुनि तपस्या करते हैं । यदि आपलोग चाहें तो उन्हींका पुरोहितके पदपर वरण करें ॥ २ ॥

वैशम्पायन उवाच

ततोऽर्जुनोऽस्त्रमाग्नेयं प्रददौ तद् यथाविधि ।

गन्धर्वाय तदा प्रीतो वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ३ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - तब अर्जुनने (बहुत ) प्रसन्न होकर गन्धर्वको विधिपूर्वक आग्नेयास्त्र प्रदान किया और यह बात कही- ॥ ३ ॥

त्वय्येव तावत् तिष्ठन्तु हया गन्धर्वसत्तम ।

कार्यकाले ग्रहीष्यामः स्वस्ति तेऽस्त्विति चाब्रवीत् ॥ ४ ॥

तेऽन्योन्यमभिसम्पूज्य गन्धर्वः पाण्डवाश्च ह ।

रम्याद् भागीरथीतीराद् यथाकामं प्रतस्थिरे ॥ ५ ॥

‘ गन्धर्वप्रवर! तुमने जो घोड़े दिये हैं, वे अभी तुम्हारे ही पास रहें । आवश्यकताके समय हम तुमसे ले लेंगे, तुम्हारा कल्याण हो । ' अर्जुनकी यह बात पूरी होनेपर गन्धर्वराज और पाण्डवोंने एक- दूसरेका बड़ा सत्कार किया । फिर पाण्डवगण गंगाके रमणीय तटसे अपनी इच्छाके अनुसार चल दिये ॥ ४-५ ॥

तत उत्कोचकं तीर्थं गत्वा धौम्याश्रमं'तुतु ते ।

तं वव्रुः पाण्डवा धौम्यं पौरोहित्याय भारत ॥ ६ ॥

जनमेजय! तदनन्तर उत्कोचक तीर्थमें धौम्यके आश्रमपर जाकर पाण्डवोंने धौम्यका पौरोहित्य - कर्मके लिये वरण किया ॥ ६ ॥

पृष्ठ 1286

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1286 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तान् धौम्यः प्रतिजग्राह सर्ववेदविदां वरः ।

वन्येन फलमूलेन पौरोहित्येन चैव ह ॥ ७ ॥

सम्पूर्ण वेदोंके विद्वानोंमें श्रेष्ठ धौम्यने जंगली फल- मूल अर्पण करके तथा पुरोहितीके लिये स्वीकृति देकर उन सबका सत्कार किया ॥ ७ ॥

ते समाशंसिरे लब्धां श्रियं राज्यं च पाण्डवाः ।

ब्राह्मणं तै पुरस्कृत्य पाञ्चालीं च स्वयंवरे ॥ ८ ॥

पाण्डवोंने उन ब्राह्मणदेवताको पुरोहित बनाकर यह भलीभाँति विश्वास कर लिया कि ‘ हमें अपना राज्य और धन अब मिले हुएके ही समान है । ' साथ ही उन्हें यह भी भरोसा हो गया कि ‘ स्वयंवरमें द्रौपदी हमें मिल जायगी' ॥ ८ ॥

पुरोहितेन तेनाथ गुरुणा संगतास्तदा ।

नाथवन्तमिवात्मानं मेनिरे भरतर्षभाः ॥ ९ ॥

उन गुरु एवं पुरोहितके साथ हो जानेसे उस समय भरतवंशियोंमें श्रेष्ठ पाण्डवोंने अपने-आपको सनाथ - सा समझा ॥ ९ ॥

स हि वेदार्थतत्त्वज्ञस्तेषां गुरुरुदारधीः ।

तेन धर्मविदा पार्था याज्या धर्मविदः कृताः ॥ १० ॥

उदारबुद्धि धौम्य वेदार्थके तत्त्वज्ञ थे, वे पाण्डवोंके गुरु हुए । उन धर्मज्ञ मुनिने धर्मज्ञ कुन्तीकुमारोंको अपना यजमान बना लिया ॥ १० ॥

वीरांस्तु सहितान् मेने प्राप्तराज्यान् स्वधर्मतः ।

पृष्ठ 1287

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1287 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

बुद्धिवीर्यबलोत्साहैर्युक्तान् देवानिव द्विजः ॥ ११ ॥

धौम्यको भी यह विश्वास हो गया कि ये बुद्धि, वीर्य, बल और उत्साहसे युक्त देवोपम वीर संगठित होकर स्वधर्मके अनुसार अपना राज्य अवश्य प्राप्त कर लेंगे ॥ ११ ॥

कृतस्वस्त्ययनास्तेन ततस्ते मनुजाधिपाः ।

मेनिरे सहिता गन्तुं पाञ्चाल्यास्तं स्वयंवरम् ॥ १२ ॥

धौम्यने पाण्डवोंके लिये स्वस्तिवाचन किया । तदनन्तर उन नरश्रेष्ठ पाण्डवोंने एक साथ द्रौपदीके स्वयंवरमें जानेका निश्चय किया ॥ १२ ॥

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि धौम्यपुरोहितकरणे द्वयशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८२ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें धौम्यको पुरोहित बनानेसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ बयासीवाँ अध्याय पूराहुआ ॥ १८२ ॥

पृष्ठ 1288

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1288 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

(स्वयंवरपर्व) त्र्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः पाण्डवोंकी पंचालयात्रा और मार्गमें ब्राह्मणोंसे बातचीत वैशम्पायन उवाच

ततस्ते नरशार्दूला भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः ।

प्रययुर्द्रौपदीं द्रष्टुं तं च देशं महोत्सवम् ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - जनमेजय! तब वे नरश्रेष्ठ पाँचों भाई पाण्डव राजकुमारी द्रौपदी, उसके पंचालदेश और वहाँके महान् उत्सवको देखनेके लिये वहाँसे चल दिये ॥ १ ॥

ते प्रयाता नरव्याघ्राः सह मात्रा परंतपाः ।

ब्राह्मणान् ददृशुर्मार्गे गच्छतः संगतान् बहून् ॥ २ ॥

मनुष्योंमें सिंहके समान वीर परंतप पाण्डव अपनी माताके साथ यात्रा कर रहे थे ।

उन्होंने मार्गमें देखा, बहुत - से ब्राह्मण एक साथ जा रहे हैं ॥ २ ॥

त ऊचुर्ब्राह्मणा राजन् पाण्डवान् ब्रह्मचारिणः ।

क्व भवन्तो गमिष्यन्ति कुतो वाभ्यागता इह ॥ ३ ॥

राजन्! उन ब्रह्मचारी ब्राह्मणोंने पाण्डवोंसे पूछा- ' आपलोग कहाँ जायँगे और कहाँसे आ रहे हैं? ' ॥ ३ ॥

युधिष्ठिर उवाच

आगतानेकचक्रायाः सोदर्यानेकचारिणः ।

भवन्तो वै विजानन्तु सह मात्रा द्विजर्षभाः ॥ ४ ॥

युधिष्ठिर बोले – विप्रवरो! आपलोगोंको मालूम हो कि हमलोग एक साथ विचरनेवाले सहोदर भाई हैं और अपनी माताके साथ एकचक्रा नगरीसे आ रहे हैं ॥ ४ ॥

ब्राह्मणाऊचुः

गच्छताद्यैव पञ्चालान् द्रुपदस्य निवेशने ।

स्वयंवरो महांस्तत्र भविता सुमहाधनः ॥ ५ ॥

ब्राह्मणोंने कहा- आज ही पंचालदेशको चलिये । वहाँ राजा द्रुपदके दरबारमें महान् धन- धान्यसे सम्पन्न स्वयंवरका बहुत बड़ा उत्सव होनेवाला है ॥ ५ ॥

पृष्ठ 1289

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1289 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकसार्थं प्रयाताः स्म वयं तत्रैव गामिनः ।

तत्र ह्यद्भुतसंकाशो भविता सुमहोत्सवः ॥ ६ ॥

हम सबलोग एक साथ चले हैं और वहीं जा रहे हैं । वहाँ अत्यन्त अद्भुत और बहुत बड़ा उत्सव होनेवाला है ॥ ६ ॥

यज्ञसेनस्य दुहिता द्रुपदस्य महात्मनः ।

वेदीमध्यात् समुत्पन्ना पद्मपत्रनिभेक्षणा ॥ ७ ॥

यज्ञसेन नामवाले महाराज द्रुपदके एक पुत्री है, जो यज्ञकी वेदीसे प्रकट हुई है । उसके नेत्र विकसित कमलदलके समान सुन्दर हैं ॥ ७ ॥

दर्शनीयानवद्याङ्गी सुकुमारी मनस्विनी ।

धृष्टद्युम्नस्य भगिनी द्रोणशत्रोः प्रतापिनः ॥ ८ ॥

उसका एक- एक अंग निर्दोष है । वह मनस्विनी सुकुमारी द्रुपदकन्या देखने ही योग्य है । द्रोणाचार्यके शत्रु प्रतापी धृष्टद्युम्नकी वह बहिन है ॥ ८ ॥

यो जातः कवची खड्गी सशरः सशरासनः ।

सुसमिद्धे महाबाहुः पावके पावकोपमः ॥ ९ ॥

धृष्टद्युम्न वे ही हैं, जो कवच, खड्ग, धनुष और बाणके साथ उत्पन्न हुए हैं । महाबाहु धृष्टद्युम्न प्रज्वलित अग्निसे प्रकट होनेके कारण अग्निके समान ही तेजस्वी हैं ॥ ९ ॥

स्वसा तस्यानवद्याङ्गी द्रौपदी तनुमध्यमा ।

नीलोत्पलसमो गन्धो यस्याः क्रोशात् प्रवाति वै ॥ १० ॥

द्रौपदी निर्दोष अंगों तथा पतली कमरवाली है और उसके शरीरसे नीलकमलके समान

सुगन्ध निकलकर एक कोसतक फैलती रहती है । वह उन्हीं धृष्टद्युम्नकी बहिन है ॥ १० ॥

यज्ञसेनस्य च सुतां स्वयंवरकृतक्षणाम् ।

गच्छामो वै वयं द्रष्टुं तं च दिव्यं महोत्सवम् ॥ ११ ॥

यज्ञसेनकी पुत्री द्रौपदीका स्वयंवर नियत हुआ है । अतः हमलोग उस राजकुमारीको तथा उस स्वयंवरके दिव्य महोत्सवको देखनेके लिये वहाँ जा रहे हैं ॥ ११ ॥

राजानो राजपुत्राश्च यज्वानो भूरिदक्षिणाः ।

स्वाध्यायवन्तः शुचयो महात्मानो यतव्रताः ॥ १२ ॥

तरुणा दर्शनीयाश्च नानादेशसमागताः ।

महारथाः कृतास्त्राश्च समुपैष्यन्ति भूमिपाः ॥ १३ ॥

(वहाँ) कितने ही प्रचुर दक्षिणा देनेवाले, यज्ञ करनेवाले, स्वाध्यायशील, पवित्र, नियमपूर्वक व्रतका पालन करनेवाले, महात्मा एवं तरुण अवस्थावाले दर्शनीय राजा और राजकुमार अनेक देशोंसे पधारेंगे । अस्त्रविद्यामें निपुण महारथी भूमिपाल भी वहाँ आयेंगे ॥ १२-१३ ॥ ते तत्र विविधान् दायान् विजयार्थं नरेश्वराः ।

पृष्ठ 1290

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1290 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रदास्यन्ति धनं गाश्च भक्ष्यं भोज्यं च सर्वशः ॥ १४ ॥

वे नरपतिगण अपनी - अपनी विजयके उद्देश्यसे वहाँ नाना प्रकारके उपहार, धन, गौएँ, भक्ष्य और भोज्य आदि सब प्रकारकी वस्तुएँ दान करेंगे ॥ १४ ॥

प्रतिगृह्य च तत् सर्वं दृष्ट्वा चैव स्वयंवरम् ।

अनुभूयोत्सवं चैव गमिष्यामो यथेप्सितम् ॥ १५ ॥

उनका वह सब दान ग्रहण कर, स्वयंवरको देखकर और उत्सवका आनन्द लेकर फिर हमलोग अपने - अपने अभीष्ट स्थानको चले जायँगे ॥ १५ ॥

नटा वैतालिकास्तत्र नर्तकाः सूतमागधाः ।

नियोधकाश्च देशेभ्यः समेष्यन्ति महाबलाः ॥ १६ ॥

वहाँ अनेक देशोंके नट, वैतालिक, नर्तक, सूत, मागध तथा अत्यन्त बलवान् मल्ल आयेंगे ॥ १६ ॥

एवं कौतूहलं कृत्वा दृष्ट्वा च प्रतिगृह्य च ।

सहास्माभिर्महात्मानः पुनः प्रतिनिवर्त्स्यथ ॥ १७ ॥

महात्माओ! इस प्रकार हमारे साथ खेल करके, तमाशा देखकर और नाना प्रकारके दान ग्रहण करके फिर आपलोग भी लौट आइयेगा ॥ १७ ॥

दर्शनीयांश्च वः सर्वान् देवरूपानवस्थितान् ।

समीक्ष्य कृष्णा वरयेत् संगत्यैकतमं वरम् ॥ १८ ॥

आप सब लोगोंका रूप तो देवताओंके समान है, आप सभी दर्शनीय हैं, आपलोगोंको ( वहाँ उपस्थित) देखकर द्रौपदी दैवयोगसे आपमेंसे ही किसी एकको अपना वर चुन सकती है ॥ १८ ॥

अयं भ्राता तव श्रीमान् दर्शनीयो महाभुजः ।

नियुज्यमानो विजये संगत्या द्रविणं बहु ।

आहरिष्यन्नयं नूनं प्रीतिं वो वर्धयिष्यति ॥ १ ९ ॥

आपलोगोंके ये भाई अर्जुन तो बड़े सुन्दर और दर्शनीय हैं । इनकी भुजाएँ बहुत बड़ी हैं । इन्हें यदि विजयके कार्यमें नियुक्त कर दिया जाय, तो ये दैवात् बहुत बड़ी धनराशि जीत लाकर निश्चय ही आपलोगोंकी प्रसन्नता बढ़ायेंगे ॥ १ ९ ॥ युधिष्ठिर उवाच

परमं भो गमिष्यामो द्रष्टुं चैव महोत्सवम् ।

भवद्भिः सहिताः सर्वे कन्यायास्तं स्वयंवरम् ॥ २० ॥

युधिष्ठिर बोले-ब्राह्मणो! हम भी द्रुपदकन्याके उस श्रेष्ठ स्वयंवर-महोत्सवको देखनेके लिये आपलोगोंके साथ चलेंगे ॥ २० ॥