महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 1831–1840

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1831–1840

पृष्ठ 1831

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1831 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

यज्ञके फाटकपर लगानेयोग्य चौदह ताड़ प्रदान किये । सुवर्णमय कमलपुष्प और मणिजटित शिबिकाएँ भी दीं । मुकुटानि महार्हाणि हेमवर्णांश्च कुण्डलान् हेमपुष्पाण्यनेकानि रुक्ममाल्यानि चापरान् ॥ शङ्खांश्च चन्द्रसंकाशाञ्छतावर्तान् विचित्रिणः । बहुमूल्य मुकुट, सुनहले कुण्डल, सोनेके बने हुए अनेकानेक पुष्प, सोनेके ही हार तथा

चन्द्रमाके समान उज्ज्वल एवं विचित्र शतावर्त शंख भेंट किये ।

चन्दनानि च मुख्यानि रुक्मरत्नान्यनेकशः ॥

वासांसि च महार्हाणि कम्बलानि बहून्यपि ।

अन्यांश्च विविधान् राजन् रत्नानि च बहूनि च ॥

स ददौ सहदेवाय तदा राजा विभीषणः । ) श्रेष्ठ चन्दन, अनेक प्रकारके सुवर्ण तथा रत्न, महँगे वस्त्र, बहुत-से कम्बल, अनेक जातिके रत्न तथा और भी भाँति- भाँतिके बहुमूल्य पदार्थ राजा विभीषणने सहदेवको भेंट किये ।

ततः सम्प्रेषयामास रत्नानि विविधानि च ।

चन्दनागुरुकाष्ठानि दिव्यान्याभरणानि च ॥ ७५ ॥

वासांसि च महार्हाणि मणींश्चैव महाधनान् । तथा उन्होंने नाना प्रकारके रत्न, चन्दन, अगुरुके काष्ठ, दिव्य आभूषण, बहुमूल्य वस्त्र और विशेष मूल्यवान् मणि- रत्न भी उसके साथ भिजवाये ॥ ७५३ ॥

( विभीषणं च राजानमभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ प्रदक्षिणं परीत्यैव निर्जगाम घटोत्कचः । तदनन्तर घटोत्कचने हाथ जोड़कर राजा विभीषणको प्रणाम किया और उनकी

परिक्रमा करके वहाँसे प्रस्थान किया ।

तानि सर्वाणि रत्नानि अष्टाशीतिर्निशाचराः ॥

आजहुः समुदा राजन् हैडिम्बेन तदा सह । राजन्! घटोत्कचके साथ अट्ठासी निशाचर उन सब रत्नोंको पहुँचानेके लिये

प्रसन्नतापूर्वक आये ।

रत्नान्यादाय सर्वाणि प्रतस्थे स घटोत्कचः ॥

ततो रत्नान्युपादाय हैडिम्बो राक्षसैः सह ।

जगाम तूर्णं लङ्कायाः सहदेवपदं प्रति ॥

आसेदुः पाण्डवं सर्वे लङ्घयित्वा महोदधिम् ॥

इस प्रकार उन सब रत्नोंको साथ ले घटोत्कचने राक्षसोंके साथ लंकासे सहदेवके पड़ावकी ओर प्रस्थान किया और समुद्र लाँघकर वे सब- के - सब पाण्डुनन्दन सहदेवके

पृष्ठ 1832

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1832 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

निकट आ पहुँचे ।

सहदेवो ददर्शाथ रत्नाहारान् निशाचरान् ।

आगतान् भीमसंकाशान् हैडिम्बं च तथा नृप ॥

राजन्! सहदेवने रत्न लेकर आये हुए भयंकर निशाचरों तथा घटोत्कचको भी देखा ।

द्रमिला नैर्ऋतान् दृष्ट्वा दुद्रुवुस्ते भयार्दिताः ।

भैमसेनिस्ततो गत्वा माद्रेयं प्राञ्जलिः स्थितः ॥

उस समय उन राक्षसोंको देखकर द्राविड़ सैनिक भयभीत हो सब ओर भागने लगे । इतनेमें ही भीमसेनकुमार घटोत्कच माद्रीनन्दन सहदेवके पास आ हाथ जोड़कर खड़ा हो गया ।

प्रीतिमानभवद् दृष्ट्वा रत्नौघं तं च पाण्डवः ।

तं परिष्वज्य पाणिभ्यां दृष्ट्वा तान् प्रीतिमानभूत् ॥

विसृज्य द्रमिलान् सर्वान् गमनायोपचक्रमे । ) पाण्डुकुमार सहदेव वह रत्न- राशि देखकर बड़े प्रसन्न हुए । उन्होंने घटोत्कचको दोनों हाथोंसे पकड़कर गले लगाया और दूसरे राक्षसोंकी ओर देखकर भी बड़ी प्रसन्नता प्रकट की । इसके बाद समस्त द्राविड़ सैनिकोंको विदा करके सहदेव वहाँसे लौटनेकी तैयारी करने

लगे ।

न्यवर्तत ततो धीमान् सहदेवः प्रतापवान् ॥ ७६ ॥

तैयारी पूरी हो जानेपर प्रतापी और बुद्धिमान् सहदेव इन्द्रप्रस्थकी ओर चल दिये ॥ ७६ ॥

एवं निर्जित्य तरसा सान्त्वेन विजयेन च ।

करदान् पार्थिवान् कृत्वा प्रत्यागच्छदरिंदमः ॥ ७७ ॥

इस प्रकार बलपूर्वक जीतकर तथा सामनीतिसे समझा- बुझाकर सब राजाओंको अपने अधीन करके उन्हें करद बनाकर शत्रुदमन माद्रीनन्दन इन्द्रप्रस्थमें वापस आ गये ॥ ७७ ॥

( रत्नभारमुपादाय ययौ सह निशाचरैः ।

इन्द्रप्रस्थं विवेशाथ कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥

रत्नोंका वह भारी भार साथ लिये निशाचरोंके साथ सहदेवने इन्द्रप्रस्थ नगरमें प्रवेश किया । उस समय वे पैरोंकी धमकसे सारी पृथ्वीको कम्पित करते हुए - से चल रहे थे ।

दृष्ट्वा युधिष्ठिरं राजन् सहदेवः कृताञ्जलिः ।

प्रह्वोऽभिवाद्य तस्थौ स पूजितश्चैव तेन वै ॥

राजन्! युधिष्ठिरको देखते ही सहदेव हाथ जोड़ नम्रतापूर्वक उनके चरणोंमें पड़ गये । फिर विनीतभावसे उनके समीप खड़े हो गये । उस समय युधिष्ठिरने भी उनका बहुत सम्मान किया । लङ्काप्राप्तान् धनौघांश्च दृष्ट्वा तान् दुर्लभान् बहून् ।

पृष्ठ 1833

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1833 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रीतिमानभवद् राजा विस्मयं च ययौ तदा ॥ लंकासे प्राप्त हुई अत्यन्त दुर्लभ एवं प्रचुर धनराशियोंको देखकर राजा युधिष्ठिर बड़े प्रसन्न और विस्मित हुए । कोटीसहस्रमधिकं हिरण्यस्य महात्मने । विचित्रांस्तु मणींश्चैव गोऽजाविमहिषांस्तथा ॥ )

धर्मराजाय तत् सर्वं निवेद्य भरतर्षभ ।

कृतकर्मा सुखं राजन्नुवास जनमेजय ॥ ७८ ॥

भरतश्रेष्ठ जनमेजय! उस धनराशिमें सहस्र कोटिसे भी अधिक सुवर्ण था । विचित्र मणि एवं रत्न थे । गाय, भैंस, भेड़ और बकरियोंकी संख्या भी अधिक थी । राजन्! इन सबको महात्मा धर्मराजकी सेवामें समर्पित करके कृतकृत्य हो सहदेव सुखपूर्वक राजधानीमें रहने लगे ॥ ७८ ॥

इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि दिग्विजयपर्वणि सहदेवदक्षिणदिग्विजये एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत सभापर्वके अन्तर्गत दिग्विजयपर्वमें सहदेवके द्वारादक्षिणदिशाकी विजयसे सम्बन्ध रखनेवाला इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ३१ ॥

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १०० श्लोक मिलाकर कुल १७८ श्लोक हैं ) Fard यह इक्ष्वाकुवंशीय दुर्जयका पुत्र था । इसका दूसरा नाम दुर्योधन था । यह राजा बड़ा धर्मात्मा था । इसकी कथा अनुशासनपर्वके दूसरे अध्यायमें आती है । * जो अपने कानोंसे ही शरीरको ढक लें उन्हें ' कर्णप्रावरण ' कहते हैं । प्राचीन कालमें ऐसी जातिके लोग थे, जिनके कान पैरोंतक लटकते थे ।

पृष्ठ 1834

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1834 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वात्रिंशोऽध्यायः नकुलके द्वारा पश्चिम दिशाकी विजय वैशम्पायन उवाच

नकुलस्य तु वक्ष्यामि कर्माणि विजयं तथा ।

वासुदेवजितामाशां यथासावजयत् प्रभुः ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - जनमेजय! अब मैं नकुलके पराक्रम और विजयका वर्णन करूँगा । शक्तिशाली नकुलने जिस प्रकार भगवान् वासुदेवद्वारा अधिकृत पश्चिम दिशापर विजय पायी थी, वह सुनो ॥ १ ॥

निर्याय खाण्डवप्रस्थात् प्रतीचीमभितोदिशम् ।

उद्दिश्य मतिमान् प्रायान्महत्या सेनया सह ॥ २ ॥

बुद्धिमान् माद्रीकुमारने विशाल सेनाके साथ खाण्डवप्रस्थसे निकलकर पश्चिम दिशामें जानेके लिये प्रस्थान किया ॥ २ ॥

सिंहनादेन महता योधानां गर्जितेन च ।

रथनेमिनिनादैश्च कम्पयन् वसुधामिमाम् ॥ ३ ॥

वे अपने सैनिकोंके महान् सिंहनाद, गर्जना तथा रथके पहियोंकी घर्घराहटकी तुमुल ध्वनिसे इस पृथ्वीको कम्पित करते हुए जा रहे थे ॥ ३ ॥

ततो बहुधनं रम्यं गवाढ्यं धनधान्यवत् ।

कार्तिकेयस्य दयितं रोहीतकमुपाद्रवत् ॥ ४ ॥

जाते -जाते वे बहुत धन- धान्यसे सम्पन्न, गौओंकी बहुलतासे युक्त तथा स्वामिकार्तिकेयके अत्यन्त प्रिय रमणीय रोहीतक* पर्वत एवं उसके समीपवर्ती देशमें जा पहुँचे ॥ ४ ॥

तत्र युद्धं महच्चासीच्छूरैर्मत्तमयूरकैः ।

मरुभूमिं स कार्त्स्न्येन तथैव बहुधान्यकम् ॥ ५ ॥

शैरीषकं महोत्थं च वशे चक्रे महाद्युतिः ।

आक्रोशं चैव राजर्षिं तेन युद्धमभून्महत् ॥ ६ ॥

वहाँ उनका मत्तमयूर नामवाले शूरवीर क्षत्रियोंके साथ घोर संग्राम हुआ । उसपर अधिकार करनेके पश्चात् महान् तेजस्वी नकुलने समूची मरुभूमि ( मारवाड़ ), प्रचुर धन- धान्यपूर्ण शैरीषक और महोत्थ नामक देशोंपर अधिकार प्राप्त कर लिया । महोत्थ देशके अधिपति राजर्षि आक्रोशको भी जीत लिया । आक्रोशके साथ उनका बड़ा भारी युद्ध हुआ था ॥ ५-६ ॥ तान् दशार्णान् स जित्वा च प्रतस्थे पाण्डुनन्दनः ।

पृष्ठ 1835

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1835 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शिबींस्त्रिगर्तानम्बष्ठान् मालवान् पञ्चकर्पटान् ॥ ७ ॥

तथा माध्यमिकांश्चैव वाटधानान् द्विजानथ । तत्पश्चात् दशार्णदेशपर विजय प्राप्त करके पाण्डुनन्दन नकुलने शिबि, त्रिगर्त, अम्बष्ठ, मालव, पंचकर्पट एवं माध्यमिक देशोंको प्रस्थान किया और उन सबको जीतकर वाटधानदेशीय क्षत्रियोंको भी हराया ॥ ७३ ॥

पुनश्च परिवृत्याथ पुष्करारण्यवासिनः ॥ ८ ॥

गणानुत्सवसंकेतान् व्यजयत् पुरुषर्षभः । पुनः उधरसे लौटकर नरश्रेष्ठ नकुलने पुष्करारण्य-निवासी उत्सवसंकेत नामक गणोंको परास्त किया ॥ ८ ॥

सिन्धुकूलाश्रिता ये च ग्रामणीया महाबलाः ॥ ९ ॥

शूद्राभीरगणाश्चैव ये चाश्रित्य सरस्वतीम् ।

वर्तयन्ति च ये मत्स्यैर्ये च पर्वतवासिनः ॥ १० ॥

समुद्रके तटपर रहनेवाले जो महाबली ग्रामणीय (ग्राम शासकके वंशज ) क्षत्रिय थे, सरस्वती नदीके किनारे निवास करनेवाले जो शूद्र आभीरगण थे, मछलियोंसे जीविका चलानेवाले जो धीवर जातिके लोग थे तथा जो पर्वतोंपर वास करनेवाले दूसरे - दूसरे मनुष्य थे, उन सबको नकुलने जीतकर अपने वशमें कर लिया ॥ ९-१० ॥

कृत्स्नं पञ्चनदं चैव तथैवामरपर्वतम् ।

उत्तरज्योतिषं चैव तथा दिव्यकटं पुरम् ॥ ११ ॥

द्वारपालं च तरसा वशे चक्रे महाद्युतिः । फिर सम्पूर्ण पंचनददेश ( पंजाब ), अमरपर्वत, उत्तरज्योतिष, दिव्यकट नगर और द्वारपालपुरको अत्यन्त कान्तिमान् नकुलने शीघ्र ही अपने अधिकारमें कर लिया ॥ ११३ || रामठान् हारहूणांश्च प्रतीच्याश्चैव ये नृपाः ॥ १२ ॥

तान् सर्वान् स वशे चक्रे शासनादेव पाण्डवः ।

तत्रस्थः प्रेषयामास वासुदेवाय भारत ॥ १३ ॥

रामठ, हार, हूण तथा अन्य जो पश्चिमी नरेश थे, उन सबको पाण्डुकुमार नकुलने आज्ञामात्रसे ही अपने अधीन कर लिया । भारत! वहीं रहकर उन्होंने वसुदेवनन्दन भगवान् श्रीकृष्णके पास दूत भेजा ॥ १२-१३ ॥

स चास्य गतभी राजन् प्रतिजग्राह शासनम् ।

ततः शाकलमभ्येत्य मद्राणां पुटभेदनम् ॥ १४ ॥

मातुलं प्रीतिपूर्वेण शल्यं चक्रे वशे बली ।

पृष्ठ 1836

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1836 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजन्! उन्होंने केवल प्रेमके कारण नकुलका शासन स्वीकार कर लिया । इसके बाद शाकलदेशको जीतकर बलवान् नकुलने मद्रदेशकी राजधानीमें प्रवेश किया और वहाँके शासक अपने मामा शल्यको प्रेमसे ही वशमें कर लिया ॥ १४३ ॥

स तेन सत्कृतो राज्ञा सत्कारार्हो विशाम्पते ॥ १५ ॥

रत्नानि भूरीण्यादाय सम्प्रतस्थे युधाम्पतिः । राजन्! राजा शल्यने सत्कारके योग्य नकुलका यथावत् सत्कार किया । शल्यसे भेंटमें बहुत - से रत्न लेकर योद्धाओंके अधिपति माद्रीकुमार आगे बढ़ गये ॥ १५३ ॥

ततः सागरकुक्षिस्थान् म्लेच्छान् परमदारुणान् ॥ १६ ॥

पह्लवान् बर्बरांश्चैव किरातान् यवनाञ्छकान् ।

ततो रत्नान्युपादाय वशे कृत्वा च पार्थिवान् ।

न्यवर्तत कुरुश्रेष्ठो नकुलश्चित्रमार्गवित् ॥ १७ ॥

तदनन्तर समुद्री टापुओंमें रहनेवाले अत्यन्त भयंकर म्लेच्छ, पह्लव, बर्बर, किरात, यवन और शकोंको जीतकर उनसे रत्नोंकी भेंट ले विजयके विचित्र उपायोंके जाननेवाले कुरुश्रेष्ठ नकुल इन्द्रप्रस्थकी ओर लौटे ॥ १६-१७ ॥

करभाणां सहस्राणि कोशं तस्य महात्मनः ।

ऊहुर्दश महाराज कृच्छ्रादिव महाधनम् ॥ १८ ॥

महाराज! उन महामना नकुलके बहुमूल्य खजानेका बोझ दस हजार हाथी बड़ी कठिनाईसे ढो रहे थे ॥ १८ ॥

इन्द्रप्रस्थगतं वीरमभ्येत्य स युधिष्ठिरम् ।

ततो माद्रीसुतः श्रीमान् धनं तस्मै न्यवेदयेत् ॥ १ ९ ॥

तदनन्तर श्रीमान् माद्रीकुमारने इन्द्रप्रस्थमें विराजमान वीरवर राजा युधिष्ठिरसे मिलकर वह सारा धन उन्हें समर्पित कर दिया ॥ १ ९ ॥

एवं विजित्य नकुलो दिशं वरुणपालिताम् ।

प्रतीचीं वासुदेवेन निर्जितां भरतर्षभ ॥ २० ॥

भरतश्रेष्ठ! इस प्रकार भगवान् वासुदेवके द्वारा अपने अधिकारमें की हुई, वरुणपालित पश्चिम दिशापर विजय पाकर नकुल इन्द्रप्रस्थ लौट आये ॥ २० ॥

इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि दिग्विजयपर्वणि नकुलप्रतीचीविजये द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत सभापर्वके अन्तर्गतदिग्विजयपर्वमें नकुलके द्वारापश्चिमदिशाकी विजयसे सम्बन्ध रखनेवाला बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ३२ ॥

पृष्ठ 1837

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1837 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* इसीको आजकल रोहतक ( पंजाब ) कहते हैं ।

पृष्ठ 1838

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1838 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( राजसूयपर्व) त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः युधिष्ठिरके शासनकी विशेषता, श्रीकृष्णकी आज्ञासे युधिष्ठिरका राजसूययज्ञकी दीक्षा लेना तथा राजाओं, ब्राह्मणों एवं सगे - सम्बन्धियोंको बुलानेके लिये निमन्त्रण भेजना वैशम्पायन उवाच

(एवं निर्जित्य पृथिवीं भ्रातरः कुरुनन्दन ।

वर्तमानाः स्वधर्मेण शशासुः पृथिवीमिमाम् ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - कुशनन्दन! इस प्रकार सारी पृथ्वीको जीतकर अपने धर्मके अनुसार बर्ताव करते हुए पाँचों भाई पाण्डव इस भूमण्डलका शासन करने लगे ।

चतुर्भिर्भीमसेनाद्यैर्भ्रातृभिः सहितो नृपः ।

अनुगृह्य प्रजाः सर्वाः सर्ववर्णानगोपयत् ॥

भीमसेन आदि चारों भाइयोंके साथ राजा युधिष्ठिर सम्पूर्ण प्रजापर अनुग्रह करते हुए सब वर्णके लोगोंको संतुष्ट रखते थे ।

अविरोधेन सर्वेषां हितं चक्रे युधिष्ठिरः ।

प्रीयतां दीयतां सर्वं मुक्त्वा कोषं बलं विना ॥

साधु धर्मेति पार्थस्य नान्यच्छ्रयेत भाषितम् । युधिष्ठिर किसीका भी विरोध न करके सबके हितसाधनमें लगे रहते थे । ' सबको तृप्त एवं प्रसन्न किया जाय, खजाना खोलकर सबको खुले हाथ दान दिया जाय, किसीपर बलप्रयोग न किया जाय, धर्म! तुम धन्य हो । ' इत्यादि बातोंके सिवा युधिष्ठिरके मुखसे और

कुछ नहीं सुनायी पड़ता था ।

एवंवृत्ते जगत् तस्मिन् पितरीवान्वरज्यत ॥

न तस्य विद्यते द्वेष्टा ततोऽस्याजातशत्रुता । ) उनके ऐसे बर्तावके कारण सारा जगत् उनके प्रति वैसा ही अनुराग रखने लगा, जैसे पुत्र पिताके प्रति अनुरक्त होता है । राजा युधिष्ठिरसे द्वेष रखनेवाला कोई नहीं था, इसीलिये वे ' अजातशत्रु ' कहलाते थे ।

पृष्ठ 1839

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1839 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

रक्षणाद् धर्मराजस्य सत्यस्य परिपालनात् ।

शत्रूणां क्षपणाच्चैव स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥ १ ॥

धर्मराज युधिष्ठिर प्रजाकी रक्षा, सत्यका पालन और शत्रुओंका संहार करते थे । उनके इन कार्योंसे निश्चिन्त एवं उत्साहित होकर प्रजावर्गके सब लोग अपने - अपने वर्णाश्रमोचित कर्मोंके पालनमें संलग्न रहते थे ॥ १ ॥

बलीनां सम्यगादानाद् धर्मतश्चानुशासनात् ।

निकामवर्षी पर्जन्यः स्फीतो जनपदोऽभवत् ॥ २ ॥

न्यायपूर्वक कर लेने और धर्मपूर्वक शासन करनेसे उनके राज्यमें मेघ' इच्छानुसार वर्षा करते थे । इस प्रकार युधिष्ठिरका सम्पूर्ण जनपद धन- धान्यसे सम्पन्न हो गया था ॥ २ ॥

सर्वारम्भाः सुप्रवृत्ता गोरक्षा कर्षणं वणिक् ।

विशेषात् सर्वमेवैतत् संजज्ञे राजकर्मणः ॥ ३ ॥

गोरक्षा, खेती और व्यापार आदि सभी कार्य अच्छे ढंगसे होने लगे । विशेषतः राजाकी सुव्यवस्थासे ही यह सब कुछ उत्तमरूपसे सम्पन्न होता था ॥ ३ ॥

दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यो वा राजन् प्रति परस्परम् ।

राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयन्त मृषा गिरः ॥ ४ ॥

राजन्! औरोंकी तो बात ही क्या है, चोरों, ठगों, राजा अथवा राजाके विश्वासपात्र व्यक्तियोंके मुखसे भी वहाँ कोई झूठी बात नहीं सुनी जाती थी । केवल प्रजाके साथ ही नहीं, आपसमें भी वे लोग झूठ - कपटका बर्ताव नहीं करते थे ॥ ४ ॥

अवर्षं चातिवर्षं च व्याधिपावकमूर्च्छनम् ।

सर्वमेतत् तदा नासीद् धर्मनित्ये युधिष्ठिरे ॥ ५ ॥

धर्मपरायण युधिष्ठिरके शासनकालमें अनावृष्टि, अतिवृष्टि, रोग- व्याधि तथा आग लगने आदि उपद्रवोंका नाम भी नहीं था ॥ ५ ॥

प्रियं कर्तुमुपस्थातुं बलिकर्मं स्वभावजम् ।

अभिहर्तुं नृपा जग्मुर्नान्यैः कार्यैः कथंचन ॥ ६ ॥

राजा लोग उनके यहाँ स्वाभाविक भेंट देने अथवा उनका कोई प्रिय कार्य करनेके लिये ही आते थे, युद्ध आदि दूसरे किसी कामसे नहीं ॥ ६ ॥

धर्म्येर्धनागमैस्तस्य ववृधे निचयो महान् ।

कर्तुं यस्य न शक्येत क्षयो वर्षशतैरपि ॥ ७ ॥

धर्मपूर्वक प्राप्त होनेवाले धनकी आयसे उनका महान् धन- भण्डार इतना बढ़ गया था कि सैकड़ों वर्षोंतक खुले हाथ लुटानेपर भी उसे समाप्त नहीं किया जा सकता था ॥ ७ ॥

स्वकोष्ठस्य परीमाणं कोशस्य च महीपतिः ।

विज्ञाय राजा कौन्तेयो यज्ञायैव मनो दधे ॥ ८ ॥

पृष्ठ 1840

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1840 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कुन्तीनन्दन राजा युधिष्ठिरने अपने अन्न-वस्त्रके भंडार तथा खजानेका परिमाण जानकर यज्ञ करनेका ही निश्चय किया ॥ ८ ॥

सुहृदश्चैव ये सर्वे पृथक् च सह चाब्रुवन् ।

यज्ञकालस्तव विभो क्रियतामत्र साम्प्रतम् ॥ ९ ॥

उनके जितने हितैषी सुहृद् थे, वे सभी अलग- अलग और एक साथ यही कहने लगे —'प्रभो! यह आपके यज्ञ करनेका उपयुक्त समय आया है; अतः अब उसका आरम्भ कीजिये ' ॥ ९ ॥

अथैवं ब्रुवतामेव तेषामभ्याययौ हरिः ।

ऋषिः पुराणो वेदात्मादृश्यश्चैव विजानताम् ॥ १० ॥

वे सुहृद् इस तरहकी बातें कर ही रहे थे कि उसी समय भगवान् श्रीहरि आ पहुँचे । वे पुराणपुरुष, नारायण ऋषि वेदात्मा एवं विज्ञानीजनोंके लिये भी अगम्य परमेश्वर हैं ॥ १० ॥

जगतस्तस्थुषां श्रेष्ठः प्रभवश्चाप्ययश्च ह ।

भूतभव्यभवन्नाथः केशवः केशिसूदनः ॥ ११ ॥

वे ही स्थावर- जंगम प्राणियोंके उत्तम उत्पत्ति- स्थान और लयके अधिष्ठान हैं । भूत, वर्तमान और भविष्य- तीनों कालोंके नियन्ता हैं । वे ही केशी दैत्यको मारनेवाले केशव ॥ ११ ॥

प्राकारः सर्ववृष्णीनामापत्स्वभयदोऽरिहा ।

बलाधिकारे निक्षिप्य सम्यगानकदुन्दुभिम् ॥ १२ ॥

उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधवः ।

धनौघं पुरुषव्याघ्रो बलेन महताऽऽवृतः ॥ १३ ॥

वे सम्पूर्ण वृष्णिवंशियोंके परकोटेकी भाँति संरक्षक, आपत्तिमें अभय देनेवाले तथा उनके शत्रुओंका संहार करनेवाले हैं । पुरुषसिंह माधव अपने पिता वसुदेवजीको द्वारकाकी सेनाके आधिपत्यपर स्थापित करके धर्मराजके लिये नाना प्रकारके धन-रत्नोंकी भेंट ले विशाल सेनाके साथ वहाँ आये थे ॥ १२-१३ ॥

तं धनौघमपर्यन्तं रत्नसागरमक्षयम् ।

नादयन् रथघोषेण प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ १४ ॥

उस धनराशिकी कहीं सीमा नहीं थी, मानो रत्नोंका अक्षय महासागर हो । उसे लेकर रथोंकी आवाजसे समूची दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए वे उत्तम नगर इन्द्रप्रस्थमें प्रविष्ट हुए ॥ १४ ॥

पूर्णमापूरयंस्तेषां द्विषच्छोकावहोऽभवत् ।

असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना ।

कृष्णेन समुपेतेन जहृषे भारतं पुरम् ॥ १५ ॥