महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 441–450

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 441–450

पृष्ठ 441

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 441 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विचरनेवाले महर्षि पराशरने उसे देखा । वह अतिशय रूप- सौन्दर्यसे सुशोभित थी । सिद्धोंके हृदयमें भी उसे पानेकी अभिलाषा जाग उठती थी ॥ ६८–७० ॥

दृष्ट्वैव स च तां धीमांश्चकमे चारुहासिनीम् ।

दिव्यां तां वासवीं कन्यां रम्भोरुं मुनिपुङ्गवः ॥ ७१ ॥

उसकी हँसी बड़ी मोहक थी, उसकी जाँघें कदलीकी - सी शोभा धारण करती थीं । उस दिव्य वसुकुमारीको देखकर परम बुद्धिमान् मुनिवर पराशरने उसके साथ समागमकी इच्छा प्रकट की ॥ ७१ ॥

संगमं मम कल्याणि कुरुष्वेत्यभ्यभाषत ।

साब्रवीत् पश्य भगवन् पारावारे स्थितानृषीन् ॥ ७२ ॥

और कहा — ‘ कल्याणी! मेरे साथ संगम करो । ' वह बोली — ‘ भगवन्! देखिये, नदीके आर- पार दोनों तटोंपर बहुत- से ऋषि खड़े हैं ॥ ७२ ॥

आवयोर्दृष्टयोरेभिः कथं तु स्यात् समागमः ।

एवं तयोक्तो भगवान् नीहारमसृजत् प्रभुः ॥ ७३ ॥

‘ और हम दोनोंको देख रहे हैं । ऐसी दशामें हमारा समागम कैसे हो सकता है? ' उसके ऐसा कहनेपर शक्तिशाली भगवान् पराशरने कुहरेकी सृष्टि की ॥ ७३ ॥

येन देशः स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत् ।

दृष्ट्वा सृष्टं तु नीहारं ततस्तं परमर्षिणा ॥ ७४ ॥

विस्मिता साभवत् कन्या व्रीडिता च तपस्विनी । जिससे वहाँका सारा प्रदेश अन्धकारसे आच्छादित- सा हो गया । महर्षिद्वारा कुहरेकी सृष्टि देखकर वह तपस्विनी कन्या आश्चर्यचकित एवं लज्जित हो गयी ॥ ७४३ ॥

सत्यवत्युवाच विद्धि मां भगवन् कन्यां सदा पितृवशानुगाम् ॥ ७५ ॥

सत्यवतीने कहा — भगवन्! आपको मालूम होना चाहिये कि मैं सदा अपने पिताके अधीन रहनेवाली कुमारी कन्या हूँ ॥ ७५ ॥

त्वत्संयोगाच्च दुष्येत कन्याभावो ममानघ ।

कन्यात्वे दूषिते वापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम ॥ ७६ ॥

गृहं गन्तुमृषे चाहं धीमन् न स्थातुमुत्सहे ।

एतत् संचिन्त्य भगवन् विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ ७७ ॥

निष्पाप महर्षे! आपके संयोगसे मेरा कन्याभाव ( कुमारीपन) दूषित हो जायगा। द्विजश्रेष्ठ! कन्याभाव दूषित हो जानेपर मैं कैसे अपने घर जा सकती हूँ । बुद्धिमान् मुनीश्वर! अपने कन्यापनके कलंकित हो जानेपर मैं जीवित रहना नहीं चाहती । भगवन्! इस बातपर भलीभाँति विचार करके जो उचित जान पड़े, वह कीजिये ॥ ७६-७७ ॥

पृष्ठ 442

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 442 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एवमुक्तवतीं तां तु प्रीतिमानृषिसत्तमः ।

उवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि ॥ ७८ ॥

वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनि ।

वृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्वः शुचिस्मिते ॥ ७९ ॥

सत्यवतीके ऐसा कहनेपर मुनिश्रेष्ठ पराशर प्रसन्न होकर बोले-' भीरु! मेरा प्रिय कार्य

करके भी तुम कन्या ही रहोगी । भामिनि! तुम जो चाहो, वह मुझसे वर माँग लो ।

शुचिस्मिते! आजसे पहले कभी भी मेरा अनुग्रह व्यर्थ नहीं गया है ' ॥ ७८-७९ ॥

एवमुक्ता वरं वव्रे गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम् ।

स चास्यै भगवान् प्रादान्मनसः काङ्क्षितं भुवि ॥ ८० ॥

महर्षिके ऐसा कहनेपर सत्यवतीने अपने शरीरमें उत्तम सुमन होनेका वरदान माँगा ।

भगवान् पराशरने इस भूतलपर उसे वह मनोवांछित वर दे दिया ॥ ८० ॥

ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुणभूषिता ।

जगाम सह संसर्गमृषिणाद्भुतकर्मणा ॥ ८१ ॥

तेन गन्धवतीत्येवं नामास्याः प्रथितं भुवि ।

तस्यास्तु योजनाद् गन्धमाजिघ्रन्त नरा भुवि ॥ ८२ ॥

तस्या योजनगन्धेति ततो नामापरं स्मृतम् । तदनन्तर वरदान पाकर प्रसन्न हुई सत्यवती नारीपनके समागमोचित गुण ( सद्यः ऋतुस्नान आदि) -से विभूषित हो गयी और उसने अद्भुतकर्मा महर्षि पराशरके साथ समागम किया । उसके शरीरसे उत्तम गन्ध फैलनेके कारण पृथ्वीपर उसका गन्धवती नाम विख्यात हो गया । इस पृथ्वीपर एक योजन दूरके मनुष्य भी उसकी दिव्य सुगन्धका अनुभव करते थे । इस कारण उसका दूसरा नाम योजनगन्धा हो गया ॥ ८१-८२३ ॥ इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम् ॥ ८३ ॥

पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भं सुषाव सा ।

जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान् ॥ ८४ ॥

इस प्रकार परम उत्तम वर पाकर हर्षोल्लास से भरी हुई सत्यवतीने महर्षि पराशरका संयोग प्राप्त किया और तत्काल ही एक शिशुको जन्म दिया । यमुनाके द्वीपमें अत्यन्त शक्तिशाली पराशरनन्दन व्यास प्रकट हुए ॥ ८३-८४ ॥

स मातरमनुज्ञाप्य तपस्येव मनो दधे ।

स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत् ॥ ८५ ॥

उन्होंने मातासे यह कहा - ' आवश्यकता पड़नेपर तुम मेरा स्मरण करना । मैं अवश्य दर्शन दूँगा । ' इतना कहकर माताकी आज्ञा ले व्यासजीने तपस्यामें ही मन लगाया ॥ ८५ ॥

एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् ।

न्यस्तो द्वीपे स यद् बालस्तस्माद् द्वैपायनः स्मृतः ॥ ८६ ॥

पृष्ठ 443

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 443 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इस प्रकार महर्षि पराशरद्वारा सत्यवतीके गर्भसे द्वैपायन व्यासजीका जन्म हुआ । वे बाल्यावस्थामें ही यमुनाके द्वीपमें छोड़ दिये गये, इसलिये 'द्वैपायन ' नामसे प्रसिद्ध हुए ॥ ८६ ॥

( ततः सत्यवती हृष्टा जगाम स्वं निवेशनम् ।

तस्यास्त्वायोजनाद् गन्धमाजिघ्रन्ति नरा भुवि ॥

दाशराजस्तु तद्गन्धमाजिघ्रन् प्रीतिमावहत् । ) तदनन्तर सत्यवती प्रसन्नतापूर्वक अपने घरपर गयी । उस दिनसे भूमण्डलके मनुष्य एक योजन दूरसे ही उसकी दिव्य गन्धका अनुभव करने लगे । उसका पिता दाशराज भी उसकी गन्ध सूँघकर बहुत प्रसन्न हुआ । दाश उवाच (त्वामाहुर्मत्स्यगन्धेति कथं बाले सुगन्धता । अपास्य मत्स्यगन्धत्वं केन दत्ता सुगन्धता ॥ ) दाशराजने पूछा — बेटी! तेरे शरीरसे मछलीकी - सी दुर्गन्ध आनेके कारण लोग तुझे ‘ मत्स्यगन्धा ’ कहा करते थे, फिर तुझमें यह सुगन्ध कहाँसे आ गयी? किसने यह मछलीकी दुर्गन्ध दूर कर तेरे शरीरको सुगन्ध प्रदान की है? सत्यवत्युवाच ( शक्तेः पुत्रो महाप्राज्ञः पराशर इति स्मृतः ॥

नावं वाहयमानाया मम दृष्ट्वा सुगर्हितम् ।

अपास्य मत्स्यगन्धत्वं योजनाद् गन्धतां ददौ ॥

ऋषेः प्रसादं दृष्ट्वा तु जनाः प्रीतिमुपागमन् । ) सत्यवती बोली — पिताजी! महर्षि शक्तिके पुत्र महाज्ञानी पराशर हैं, ( वे यमुनाजीके तटपर आये थे; उस समय ) मैं नाव खे रही थी । उन्होंने मेरी दुर्गन्धताकी ओर लक्ष्य करके मुझपर कृपा की और मेरे शरीरसे मछलीकी गन्ध दूर करके ऐसी सुगन्ध दे दी, जो एक योजन दूरतक अपना प्रभाव रखती है । महर्षिका यह कृपाप्रसाद देखकर सब लोग बड़े प्रसन्न हुए ।

पादापसारिणं धर्मं स तु विद्वान् युगे युगे ।

आयुः शक्तिं च मर्त्यानां युगावस्थामवेक्ष्य च ॥ ८७ ॥

ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च तथानुग्रहकाङ्क्षया ।

विव्यास वेदान् यस्मात् स तस्माद् व्यास इति स्मृतः ॥ ८८ ॥

विद्वान् द्वैपायनजीने देखा कि प्रत्येक युगमें धर्मका एक-एक पाद लुप्त होता जा रहा है । मनुष्योंकी आयु और शक्ति क्षीण हो चली है और युगकी ऐसी दुरवस्था हो गयी है । यह

पृष्ठ 444

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 444 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सब देख - सुनकर उन्होंने वेद और ब्राह्मणोंपर अनुग्रह करनेकी इच्छासे वेदोंका व्यास ( विस्तार ) किया । इसलिये वे व्यास नामसे विख्यात हुए ॥ ८७-८८ ॥

वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान् ।

सुमन्तुं जैमिनिं पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम् ॥ ८ ९ ॥

प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशम्पायनमेव च ।

संहितास्तैः पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकाशिताः ॥ ९ ० ॥

सर्वश्रेष्ठ वरदायक भगवान् व्यासने चारों वेदों तथा पाँचवें वेद महाभारतका अध्ययन सुमन्तु, जैमिनि, पैल, अपने पुत्र शुकदेव तथा मुझ वैशम्पायनको कराया । फिर उन सबने पृथक् - पृथक् महाभारतकी संहिताएँ प्रकाशित कीं ॥ ८ ९- ९ ० ॥

तथा भीष्मः शान्तनवो गङ्गायाममितद्युतिः ।

वसुवीर्यात् समभवन्महावीर्यो महायशाः ॥ ९ १ ॥

अमिततेजस्वी शान्तनुनन्दन भीष्म आठवें वसुके अंशसे तथा गंगाजीके गर्भसे उत्पन्न हुए । वे महान् पराक्रमी और अत्यन्त यशस्वी थे ॥ ९ १ ॥

वेदार्थविच्च भगवानृषिर्विप्रो महायशाः ।

शूले प्रोतः पुराणर्षिरचौरश्चौरशङ्कया ॥ ९ २ ॥

अणीमाण्डव्य इत्येवं विख्यातः स महायशाः ।

स धर्ममाहूय पुरा महर्षिरिदमुक्तवान् ॥ ९ ३ ॥

पूर्वकालकी बात है वेदार्थोंके ज्ञाता, महान् यशस्वी, पुरातन मुनि, ब्रह्मर्षि भगवान् अणीमाण्डव्य चोर न होते हुए भी चोरके संदेहसे शूलीपर चढ़ा दिये गये । परलोकमें जानेपर उन महायशस्वी महर्षिने पहले धर्मको बुलाकर इस प्रकार कहा- ॥ ९ २ - ९ ३ ॥

इषीकया मया बाल्याद् विद्धा ह्येका शकुन्तिका ।

तत् किल्बिषं स्मरे धर्म नान्यत् पापमहं स्मरे ॥ ९ ४ ॥

‘ धर्मराज! पहले कभी मैंने बाल्यावस्थाके कारण सींकसे एक चिड़ियेके बच्चेको छेद दिया था । वही एक पाप मुझे याद आ रहा है । अपने दूसरे किसी पापका मुझे स्मरण नहीं है ॥ ९ ४ ॥

तन्मे सहस्रममितं कस्मान्नेहाजयत् तपः ।

गरीयान् ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधाद् यतः ॥ ९ ५ ॥

' मैंने अगणित सहस्रगुना तप किया है । फिर उस तपने मेरे छोटे - से पापको क्यों नहीं नष्ट कर दिया । ब्राह्मणका वध समस्त प्राणियोंके वधसे बड़ा है ॥ ९ ५ ॥

तस्मात् त्वं किल्बिषी धर्म शूद्रयोनौ जनिष्यसि ।

तेन शापेन धर्मोऽपि शूद्रयोनावजायत ॥ ९ ६ ॥

' ( तुमने मुझे शूलीपर चढ़वाकर वही पाप किया है ) इसलिये तुम पापी हो । अतः पृथ्वीपर शूद्रकी योनिमें तुम्हें जन्म लेना पड़ेगा । ' अणीमाण्डव्यके उस शापसे धर्म भी

पृष्ठ 445

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 445 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शूद्रकी योनिमें उत्पन्न हुए ॥ ९ ६ ॥

विद्वान् विदुररूपेण धार्मी तनुरकिल्बिषी ।

संजयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे सूतो गवल्गणात् ॥ ९ ७ ॥

पापरहित विद्वान् विदुरके रूपमें धर्मराजका शरीर ही प्रकट हुआ था । उसी समय गवल्गणसे संजय नामक सूतका जन्म हुआ, जो मुनियोंके समान ज्ञानी और धर्मात्मा थे ॥ ९७ ॥

सूर्याच्च कुन्तिकन्याया जज्ञे कर्णो महाबलः ।

सहजं कवचं बिभ्रत् कुण्डलो द्योतिताननः ॥ ९ ८ ॥

राजा कुन्तिभोजकी कन्या कुन्तीके गर्भ से सूर्यके अंशसे महाबली कर्णकी उत्पत्ति हुई । वह बालक जन्मके साथ ही कवचधारी था। उसका मुख शरीरके साथ ही उत्पन्न हुए कुण्डलकी प्रभासे प्रकाशित होता था ॥ ९ ८ ॥

अनुग्रहार्थं लोकानां विष्णुर्लोकनमस्कृतः ।

वसुदेवात् तु देवक्यां प्रादुर्भूतो महायशाः ॥ ९९ ॥

उन्हीं दिनों विश्ववन्दित महायशस्वी भगवान् विष्णु जगत्के जीवोंपर अनुग्रह करनेके लिये वसुदेवजीके द्वारा देवकीके गर्भसे प्रकट हुए ॥ ९९ ॥

अनादिनिधनो देवः स कर्ता जगतः प्रभुः ।

अव्यक्तमक्षरं ब्रह्म प्रधानं त्रिगुणात्मकम् ॥ १०० ॥

वे भगवान् आदि- अन्तसे रहित, द्युतिमान्, सम्पूर्ण जगत्के कर्ता तथा प्रभु हैं। उन्हींको अव्यक्त अक्षर ( अविनाशी ) ब्रह्म और त्रिगुणमय प्रधान कहते हैं ॥ १०० ॥

आत्मानमव्ययं चैव प्रकृतिं प्रभवं प्रभुम् ।

पुरुषं विश्वकर्माणं सत्त्वयोगं ध्रुवाक्षरम् ॥ १०१ ॥

अनन्तमचलं देवं हंसं नारायणं प्रभुम् ।

धातारमजमव्यक्तं यमाहुः परमव्ययम् ॥ १०२ ॥

कैवल्यं निर्गुणं विश्वमनादिमजमव्ययम् ।

पुरुषः स विभुः कर्ता सर्वभूतपितामहः ॥ १०३ ॥

आत्मा, अव्यय, प्रकृति ( उपादान ), प्रभव (उत्पत्ति- कारण), प्रभु ( अधिष्ठाता ), पुरुष ( अन्तर्यामी ), विश्वकर्मा, सत्त्वगुणसे प्राप्त होने योग्य तथा प्रणवाक्षर भी वे ही हैं; उन्हींको अनन्त, अचल, देव, हंस, नारायण, प्रभु, धाता, अजन्मा, अव्यक्त, पर, अव्यय, कैवल्य, निर्गुण, विश्वरूप, अनादि, जन्मरहित और अविकारी कहा गया है । वे सर्वव्यापी, परम पुरुष परमात्मा, सबके कर्ता और सम्पूर्ण भूतोंके पितामह हैं ॥ १०१ – १०३ ॥

धर्मसंवर्धनार्थाय प्रजज्ञेऽन्धकवृष्णिषु ।

अस्त्रज्ञौ तु महावीर्यौ सर्वशास्त्रविशारदौ ॥ १०४ ॥

पृष्ठ 446

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 446 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उन्होंने ही धर्मकी वृद्धिके लिये अन्धक और वृष्णिकुलमें बलराम और श्रीकृष्णरूपमें अवतार लिया था । वे दोनों भाई सम्पूर्ण अस्त्र - शस्त्रोंके ज्ञाता, महापराक्रमी और समस्त शास्त्रोंके ज्ञानमें परम प्रवीण थे ॥ १०४ ॥

सात्यकिः कृतवर्मा च नारायणमनुव्रतौ ।

सत्यकाद् हृदिकाच्चैव जज्ञातेऽस्त्रविशारदौ ॥ १०५ ॥

सत्यकसे सात्यकि और हृदिकसे कृतवर्माका जन्म हुआ था । वे दोनों अस्त्रविद्यामें अत्यन्त निपुण और भगवान् श्रीकृष्णके अनुगामी थे ॥ १०५ ॥

भरद्वाजस्य च स्कन्नं द्रोण्यां शुक्रमवर्धत ।

महर्षेरुग्रतपसस्तस्माद् द्रोणो व्यजायत ॥ १०६ ॥

एक समय उग्रतपस्वी महर्षि भरद्वाजका वीर्य किसी द्रोणी ( पर्वतकी गुफा ) -में स्खलित

होकर धीरे- धीरे पुष्ट होने लगा । उसीसे द्रोणका जन्म हुआ ॥ १०६ ॥

गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छरद्वतः ।

अश्वत्थाम्नश्च जननी कृपश्चैव महाबलः ॥ १०७ ॥

किसी समय गौतमगोत्रीय शरद्वान्‌का वीर्य सरकंडेके समूहपर गिरा और दो भागोंमें बँट गया । उसीसे एक कन्या और एक पुत्रका जन्म हुआ । कन्याका नाम कृपी था, जो

अश्वत्थामाकी जननी हुई। पुत्र महाबली कृपके नामसे विख्यात हुआ ॥ १०७ ॥

अश्वत्थामा ततो जज्ञे द्रोणादेव महाबलः ।

तथैव धृष्टद्युम्नोऽपि साक्षादग्निसमद्युतिः ॥ १०८ ॥

वैताने कर्मणि ततः पावकात् समजायत ।

वीरो द्रोणविनाशाय धनुरादाय वीर्यवान् ॥ १० ९ ॥

तदनन्तर द्रोणाचार्यसे महाबली अश्वत्थामाका जन्म हुआ । इसी प्रकार यज्ञकर्मका अनुष्ठान होते समय प्रज्वलित अग्निसे धृष्टद्युम्नका प्रादुर्भाव हुआ, जो साक्षात् अग्निदेवके समान तेजस्वी था । पराक्रमी वीर धृष्टद्युम्न द्रोणाचार्यका विनाश करनेके लिये धनुष लेकर प्रकट हुआ था ॥ १०८-१०९ ॥

तत्रैव वेद्यां कृष्णापि जज्ञे तेजस्विनी शुभा ।

विभ्राजमाना वपुषा बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥ ११० ॥

उसी यज्ञकी वेदीसे शुभस्वरूपा तेजस्विनी द्रौपदी उत्पन्न हुई, जो परम उत्तम रूप धारण करके अपने सुन्दर शरीरसे अत्यन्त शोभा पा रही थी ॥ ११० ॥

प्रह्रादशिष्यो नग्नजित् सुबलश्चाभवत् ततः ।

तस्य प्रजा धर्महन्त्री जज्ञे देवप्रकोपनात् ॥ १११ ॥

गान्धारराजपुत्रोऽभूच्छकुनिः सौबलस्तथा ।

दुर्योधनस्य जननी जज्ञातेऽर्थविशारदौ ॥ ११२ ॥

पृष्ठ 447

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 447 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रह्रादका शिष्य नग्नजित् राजा सुबलके रूपमें प्रकट हुआ । देवताओंके कोपसे उसकी संतति ( शकुनि ) धर्मका नाश करनेवाली हुई । गान्धारराज सुबलका पुत्र शकुनि एवं सौबल नामसे विख्यात हुआ तथा उनकी पुत्री गान्धारी दुर्योधनकी माता थी । ये दोनों भाई- बहिन अर्थशास्त्रके ज्ञानमें निपुण थे ॥ १११-११२ ॥

कृष्णद्वैपायनाज्जज्ञे धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।

क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य पाण्डुश्चैव महाबलः ॥ ११३ ॥

धर्मार्थकुशलो धीमान् मेधावी धूतकल्मषः ।

विदुरः शूद्रयोनौ तु जज्ञे द्वैपायनादपि ॥ ११४ ॥

पाण्डोस्तु जज्ञिरे पञ्च पुत्रा देवसमाः पृथक् ।

द्वयोः स्त्रियोर्गुणज्येष्ठस्तेषामासीद् युधिष्ठिरः ॥ ११५ ॥

राजा विचित्रवीर्यकी क्षेत्रभूता अम्बिका और अम्बालिकाके गर्भसे कृष्णद्वैपायन व्यासद्वारा राजा धृतराष्ट्र और महाबली पाण्डुका जन्म हुआ । द्वैपायन व्याससे ही शूद्रजातीय स्त्रीके गर्भसे विदुरजीका भी जन्म हुआ था । वे धर्म और अर्थके ज्ञानमें निपुण, बुद्धिमान्, मेधावी और निष्पाप थे। पाण्डुसे दो स्त्रियोंके द्वारा पृथक्- पृथक् पाँच पुत्र उत्पन्न हुए, जो सब- के - सब देवताओंके समान थे । उन सबमें बड़े युधिष्ठिर थे । वे उत्तम गुणोंमें भी सबसे बढ़ - चढ़कर थे ॥ ११३—११५ ॥

धर्माद् युधिष्ठिरो जज्ञे मारुताच्च वृकोदरः ।

इन्द्राद् धनंजयः श्रीमान् सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ११६ ॥

जज्ञाते रूपसम्पन्नावश्विभ्यां च यमावपि ।

नकुलः सहदेवश्च गुरुशुश्रूषणे रतौ ॥ ११७ ॥

युधिष्ठिर धर्मसे, भीमसेन वायुदेवतासे, सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ श्रीमान् अर्जुन इन्द्रदेवसे तथा सुन्दर रूपवाले नकुल और सहदेव अश्विनीकुमारोंसे उत्पन्न हुए थे । वे जुड़वें पैदा हुए थे । नकुल और सहदेव सदा गुरुजनोंकी सेवामें तत्पर रहते थे ॥ ११६-११७ ॥

तथा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः ।

दुर्योधनप्रभृतयो युयुत्सुः करणस्तथा ॥ ११८ ॥

परम बुद्धिमान् राजा धृतराष्ट्रके दुर्योधन आदि सौ पुत्र हुए । इनके अतिरिक्त युयुत्सु भी उन्हींका पुत्र था । वह वैश्यजातीय मातासे उत्पन्न होनेके कारण ' करण ' कहलाता था ॥ ११८ ॥

ततो दुःशासनश्चैव दुःसहश्चापि भारत ।

दुर्मर्षणो विकर्णश्च चित्रसेनो विविंशतिः ॥ ११ ९ ॥

जयः सत्यव्रतश्चैव पुरुमित्रश्च भारत ।

वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च एकादश महारथाः ॥ १२० ॥

पृष्ठ 448

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 448 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भरतवंशी जनमेजय! धृतराष्ट्रके पुत्रोंमें दुर्योधन, दुःशासन, दुःसह, दुर्मर्षण, विकर्ण, चित्रसेन, विविंशति, जय, सत्यव्रत, पुरुमित्र तथा वैश्यापुत्र युयुत्सु — ये ग्यारह महारथी थे ॥ ११ ९ -१२० । |

अभिमन्युः सुभद्रायामर्जुनादभ्यजायत ।

स्वस्रीयो वासुदेवस्य पौत्रः पाण्डोर्महात्मनः ॥ १२१ ॥

अर्जुनद्वारा सुभद्राके गर्भसे अभिमन्युका जन्म हुआ । वह महात्मा पाण्डुका पौत्र और भगवान् श्रीकृष्णका भानजा था ॥ १२१ ॥

पाण्डवेभ्यो हि पाञ्चाल्यां द्रौपद्यां पञ्च जज्ञिरे ।

कुमारा रूपसम्पन्नाः सर्वशास्त्रविशारदाः ॥ १२२ ॥

पाण्डवोंद्वारा द्रौपदीके गर्भसे पाँच पुत्र उत्पन्न हुए थे, जो बड़े ही सुन्दर और सब शास्त्रोंमें निपुण थे ॥ १२२ ॥

प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात् सुतसोमो वृकोदरात् ।

अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः ॥ १२३ ॥

तथैव सहदेवाच्च श्रुतसेनः प्रतापवान् ।

हिडिम्बायां च भीमेन वने जज्ञे घटोत्कचः ॥ १२४ ॥

युधिष्ठिरसे प्रतिविन्ध्य, भीमसेनसे सुतसोम, अर्जुनसे श्रुतकीर्ति, नकुलसे शतानीक तथा सहदेवसे प्रतापी श्रुतसेनका जन्म हुआ था । भीमसेनके द्वारा हिडिम्बासे वनमें घटोत्कच नामक पुत्र उत्पन्न हुआ ॥ १२३-१२४ ॥

शिखण्डी द्रुपदाज्जज्ञे कन्या पुत्रत्वमागता ।

यां यक्षः पुरुषं चक्रे स्थूणः प्रियचिकीर्षया ॥ १२५ ॥

राजा द्रुपदसे शिखण्डी नामकी एक कन्या हुई, जो आगे चलकर पुत्ररूपमें परिणत हो गयी । स्थूणाकर्ण नामक यक्षने उसका प्रिय करनेकी इच्छासे उसे पुरुष बना दिया था ॥ १२५ ॥

कुरूणां विग्रहे तस्मिन् समागच्छन् बहून् यथा ।

राज्ञां शतसहस्राणि योत्स्यमानानि संयुगे ॥ १२६ ॥

तेषामपरिमेयानां नामधेयानि सर्वशः ।

न शक्यानि समाख्यातुं वर्षाणामयुतैरपि ।

एते तु कीर्तिता मुख्या यैराख्यानमिदं ततम् ॥ १२७ ॥

कौरवोंके उस महासमरमें युद्ध करनेके लिये राजाओंके कई लाख योद्धा आये थे । दस हजार वर्षोंतक गिनती की जाय तो भी उन असंख्य योद्धाओंके नाम पूर्णतः नहीं बताये जा सकते । यहाँ कुछ मुख्य-मुख्य राजाओंके नाम बताये गये हैं, जिनके चरित्रोंसे इस महाभारत - कथाका विस्तार हुआ है ॥ १२६-१२७ ॥

पृष्ठ 449

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 449 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि व्यासाद्युत्पत्तौ त्रिषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६३ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत अंशावतरणपर्वमें व्यास आदिकी उत्पत्तिसे सम्बन्ध रखनेवाला तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ६३ ॥

( दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४३ श्लोक मिलाकर कुल १३१३ श्लोक हैं )

पृष्ठ 450

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 450 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुःषष्टितमोऽध्यायः ब्राह्मणोंद्वारा क्षत्रियवंशकी उत्पत्ति और वृद्धि तथा उस समयके धार्मिक राज्यका वर्णन; असुरोंका जन्म और उनके भारसे पीड़ित पृथ्वीका ब्रह्माजीकी शरणमें जाना तथा ब्रह्माजीका देवताओंको अपने अंशसे पृथ्वीपर जन्म लेनेका आदेश जनमेजय उवाच

य एते कीर्तिता ब्रह्मन् ये चान्ये नानुकीर्तिताः ।

सम्यक् ताञ्छ्रोतुमिच्छामि राज्ञश्चान्यान् सहस्रशः ॥ १ ॥

जनमेजय बोले — ब्रह्मन्! आपने यहाँ जिन राजाओंके नाम बताये हैं और जिन दूसरे नरेशोंके नाम यहाँ नहीं लिये हैं, उन सब सहस्रों राजाओंका मैं भलीभाँति परिचय सुनना चाहता हूँ ॥ १ ॥

यदर्थमिह सम्भूता देवकल्पा महारथाः ।

भुवि तन्मे महाभाग सम्यगाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥

महाभाग! वे देवतुल्य महारथी इस पृथ्वीपर जिस उद्देश्यकी सिद्धिके लिये उत्पन्न हुए थे, उसका यथावत् वर्णन कीजिये ॥ २ ॥

वैशम्पायनउवाच

रहस्यं खल्विदं राजन् देवानामिति नः श्रुतम् ।

तत्तु ते कथयिष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ ३ ॥

वैशम्पायनजीने कहा — राजन्! यह देवताओंका रहस्य है, ऐसा मैंने सुन रखा है ।

स्वयम्भू ब्रह्माजीको नमस्कार करके आज उसी रहस्यका तुमसे वर्णन करूँगा ॥ ३ ॥

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां पुरा ।

जामदग्न्यस्तपस्तेपे महेन्द्रे पर्वतोत्तमे ॥ ४ ॥

तदा निःक्षत्रिये लोके भार्गवेण कृते सति ।

ब्राह्मणान् क्षत्रिया राजन् सुतार्थिन्योऽभिचक्रमुः ॥ ५ ॥

पूर्वकालमें जमदग्निनन्दन परशुरामने इक्कीस बार पृथ्वीको क्षत्रियरहित करके उत्तम पर्वत महेन्द्रपर तपस्या की थी । उस समय जब भृगुनन्दनने इस लोकको क्षत्रियशून्य कर दिया था, क्षत्रिय - नारियोंने पुत्रकी अभिलाषासे ब्राह्मणोंकी शरण ग्रहण की थी ॥ ४-५ ॥ ताभिः सह समापेतुर्ब्राह्मणाः संशितव्रताः ।