महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 91–100

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 91–100

पृष्ठ 91

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 91 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इन्द्रलोकाभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् ।

नलोपाख्यानमपि च धार्मिकं करुणोदयम् ॥ ५१ ॥

तत्पश्चात् इन्द्रलोकाभिगमनपर्व है, फिर धार्मिक तथा करुणोत्पादक नलोपाख्यानपर्व है ॥ ५१ ॥

तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः ।

जटासुरवधः पर्व यक्षयुद्धमतः परम् ॥ ५२ ॥

तदनन्तर बुद्धिमान् कुरुराजका तीर्थयात्रापर्व, जटासुरवधपर्व और उसके बाद यक्षयुद्धपर्व है ॥ ५२ ॥

निवातकवचैर्युद्धं पर्व चाजगरं ततः ।

मार्कण्डेयसमास्या च पर्वानन्तरमुच्यते ॥ ५३ ॥

इसके पश्चात् निवातकवचयुद्ध, आजगर और मार्कण्डेयसमास्यापर्व क्रमशः कहे गये हैं ॥ ५३ ॥

संवादश्च ततः पर्व द्रौपदीसत्यभामयोः ।

घोषयात्रा ततः पर्व मृगस्वप्नोद्भवं ततः ॥ ५४ ॥

व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमैन्द्रद्युम्नं तथैव च ।

द्रौपदीहरणं पर्व जयद्रथविमोक्षणम् ॥ ५५ ॥

इसके बाद आता है द्रौपदी और सत्यभामाके संवादका पर्व, इसके अनन्तर घोषयात्रापर्व है, उसीमें मृगस्वप्नोद्भव और व्रीहिद्रौणिक उपाख्यान है । तदनन्तर इन्द्रद्युम्नका

आख्यान और उसके बाद द्रौपदीहरणपर्व है । उसीमें जयद्रथविमोक्षणपर्व है ॥ ५४-५५ ॥

पतिव्रताया माहात्म्यं सावित्र्याश्चैवमद्भुतम् ।

रामोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम् ॥ ५६ ॥

इसके बाद पतिव्रता सावित्रीके पातिव्रत्यका अद्भुत माहात्म्य है । फिर इसी स्थानपर रामोपाख्यानपर्व जानना चाहिये ॥ ५६ ॥

कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते ।

आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम् ।

पाण्डवानां प्रवेशश्च समयस्य च पालनम् ॥ ५७ ॥

इसके बाद क्रमशः कुण्डलाहरण और आरणेय- पर्व कहे गये हैं । तदनन्तर विराटपर्वका आरम्भ होता है, जिसमें पाण्डवोंके नगरप्रवेश और समयपालन - सम्बन्धीपर्व हैं ॥ ५७ ॥

कीचकानां वधः पर्व पर्व गोग्रहणं ततः ।

अभिमन्योश्च वैराट्याः पर्व वैवाहिकं स्मृतम् ॥ ५८ ॥

इसके बाद कीचकवधपर्व, गोग्रहण ( गोहरण) -पर्व तथा अभिमन्यु और उत्तराके विवाहका पर्व है ॥ ५८ ॥

उद्योगपर्व विज्ञेयमत ऊर्ध्वं महाद्भुतम् ।

पृष्ठ 92

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 92 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमतः परम् ॥ ५ ९ ॥

प्रजागरं तथा पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया ।

पर्व सानत्सुजातं वै गुह्यमध्यात्मदर्शनम् ॥ ६० ॥

इसके पश्चात् परम अद्भुत उद्योगपर्व समझना चाहिये । इसीमें संजययानपर्व कहा गया है । तदनन्तर चिन्ताके कारण धृतराष्ट्रके रातभर जागनेसे सम्बन्ध रखनेवाला प्रजागरपर्व समझना चाहिये । तत्पश्चात् वह प्रसिद्ध सनत्सुजातपर्व है, जिसमें अत्यन्त गोपनीय अध्यात्मदर्शनका समावेश हुआ है ॥ ५ ९ -६० ॥

यानसन्धिस्ततः पर्व भगवद्यानमेव च ।

मातलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्य च ॥ ६१ ॥

सावित्रं वामदेव्यं च वैन्योपाख्यानमेव च ।

जामदग्न्यमुपाख्यानं पर्व षोडशराजिकम् ॥ ६२ ॥

इसके पश्चात् यानसन्धि तथा भगवद्यानपर्व है, इसीमें मातलिका उपाख्यान, गालव-चरित, सावित्र, वामदेव तथा वैन्य- उपाख्यान, जामदग्न्य और षोडशराजिक- उपाख्यान आते हैं ॥ ६१-६२ ॥

सभाप्रवेशः कृष्णस्य विदुलापुत्रशासनम् ।

उद्योगः सैन्यनिर्याणं विश्वोपाख्यानमेव च ॥ ६३ ॥

फिर श्रीकृष्णका सभाप्रवेश, विदुलाका अपने पुत्रके प्रति उपदेश, युद्धका उद्योग, सैन्यनिर्याण तथा विश्वोपाख्यान – इनका क्रमशः उल्लेख हुआ है ॥ ६३ ॥

ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मनः ।

निर्याणं च ततः पर्व कुरुपाण्डवसेनयोः ॥ ६४ ॥

इसी प्रसंगमें महात्मा कर्णका विवादपर्व है । तदनन्तर कौरव एवं पाण्डव- सेनाका निर्याणपर्व है ॥ ६४ ॥

रथातिरथसंख्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम् ।

उलूकदूतागमनं पर्वामर्षविवर्धनम् ॥ ६५ ॥

तत्पश्चात् रथातिरथसंख्यापर्व और उसके बाद क्रोधकी आग प्रज्वलित करनेवाला उलूकदूतागमनपर्व है ॥ ६५ ॥

अम्बोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम् ।

भीष्माभिषेचनं पर्व ततश्चाद्भुतमुच्यते ॥ ६६ ॥

इसके बाद ही अम्बोपाख्यानपर्व है । तत्पश्चात् अद्भुत भीष्माभिषेचनपर्व कहा गया ॥ ६६ ॥

जम्बूखण्डविनिर्माणं पर्वोक्तं तदनन्तरम् ।

भूमिपर्व ततः प्रोक्तं द्वीपविस्तारकीर्तनम् ॥ ६७ ॥

पृष्ठ 93

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 93 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इसके आगे जम्बूखण्डविनिर्माणपर्व है । तदनन्तर भूमिपर्व कहा गया है, जिसमें द्वीपोंके विस्तारका कीर्तन किया गया है ॥ ६७ ॥

पर्वोक्तं भगवद्गीता पर्व भीष्मवधस्ततः ।

द्रोणाभिषेचनं पर्व संशप्तकवधस्ततः ॥ ६८ ॥

इसके बाद क्रमशः भगवद्गीता, भीष्मवध, द्रोणाभिषेक तथा संशप्तकवधपर्व हैं ॥ ६८ ॥

अभिमन्युवधः पर्व प्रतिज्ञापर्व चोच्यते ।

जयद्रथवधः पर्व घटोत्कचवधस्ततः ॥ ६९ ॥

इसके बाद अभिमन्युवधपर्व, प्रतिज्ञापर्व, जयद्रथवधपर्व और घटोत्कचवधपर्व हैं ॥ ६ ९ ॥

ततो द्रोणवधः पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम् ।

मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते ॥ ७० ॥

फिर रोंगटे खड़े कर देनेवाला द्रोणवधपर्व जानना चाहिये । तदनन्तर नारायणास्त्रमोक्षपर्व कहा गया है ॥ ७० ॥

कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम् ।

ह्रदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमतः परम् ॥ ७१ ॥

फिर कर्णपर्व और उसके बाद शल्यपर्व है । इसी पर्वमें ह्रदप्रवेश और गदायुद्धपर्व भी हैं ॥ ७१ ॥

सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशानुकीर्तनम् ।

अत ऊर्ध्वं सुबीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते ॥ ७२ ॥

तदनन्तर सारस्वतपर्व है, जिसमें तीर्थों और वंशोंका वर्णन किया गया है । इसके बाद है अत्यन्त बीभत्स सौप्तिकपर्व ॥ ७२ ॥

ऐषीकं पर्व चोद्दिष्टमत ऊर्ध्वं सुदारुणम् ।

जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीविलापस्ततः परम् ॥ ७३ ॥

इसके बाद अत्यन्त दारुण ऐषीकपर्वकी कथा है । फिर जलप्रदानिक और स्त्रीविलापपर्व आते हैं ॥ ७३ ॥

श्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम् ।

चार्वाकनिग्रहः पर्व रक्षसो ब्रह्मरूपिणः ॥ ७४ ॥

तत्पश्चात् श्राद्धपर्व है, जिसमें मृत कौरवोंकी अन्त्येष्टिक्रियाका वर्णन है । उसके बाद ब्राह्मण- वेषधारी राक्षस चार्वाकके निग्रहका पर्व है ॥ ७४ ॥

आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजस्य धीमतः ।

प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्तं तदनन्तरम् ॥ ७५ ॥

पृष्ठ 94

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 94 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तदनन्तर धर्मबुद्धिसम्पन्न धर्मराज युधिष्ठिरके अभिषेकका पर्व है तथा इसके पश्चात् गृहप्रविभागपर्व है ॥ ७५ ॥

शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुशासनम् ।

आपद्धर्मश्च पर्वोक्तं मोक्षधर्मस्ततः परम् ॥ ७६ ॥

इसके बाद शान्तिपर्व प्रारम्भ होता है; जिसमें राजधर्मानुशासन, आपद्धर्म और मोक्षधर्मपर्व हैं ॥ ७६ ॥

शुकप्रश्नाभिगमनं ब्रह्मप्रश्नानुशासनम् ।

प्रादुर्भावश्च दुर्वासः संवादश्चैव मायया ॥ ७७ ॥

फिर शुकप्रश्नाभिगमन, ब्रह्मप्रश्नानुशासन, दुर्वासाका प्रादुर्भाव और मायासंवादपर्व हैं ॥ ७७ ॥

ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम् ।

स्वर्गारोहणिकं चैव ततो भीष्मस्य धीमतः ॥ ७८ ॥

इसके बाद धर्माधर्मका अनुशासन करनेवाला आनुशासनिकपर्व है, तदनन्तर बुद्धिमान् भीष्मजीका स्वर्गारोहणपर्व है ॥ ७८ ॥

ततोऽऽश्वमेधिकं पर्व सर्वपापप्रणाशनम् ।

अनुगीता ततः पर्व ज्ञेयमध्यात्मवाचकम् ॥ ७ ९ ॥

अब आता है आश्वमेधिकपर्व, जो सम्पूर्ण पापोंका नाशक है । उसीमें अनुगीतापर्व है, जिसमें अध्यात्मज्ञानका सुन्दर निरूपण हुआ है ॥ ७ ९ ॥

पर्व चाश्रमवासाख्यं पुत्रदर्शनमेव च ।

नारदागमनं पर्व ततः परमिहोच्यते ॥ ८० ॥

इसके बाद आश्रमवासिक, पुत्रदर्शन और तदनन्तर नारदागमनपर्व कहे गये हैं ॥ ८० ॥

मौसलं पर्व चोद्दिष्टं ततो घोरं सुदारुणम् ।

महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं ततः ॥ ८१ ॥

इसके बाद है अत्यन्त भयानक एवं दारुण मौसलपर्व । तत्पश्चात् महाप्रस्थानपर्व और स्वर्गारोहण - पर्व आते हैं ॥ ८१ ॥

हरिवंशस्ततः पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम् ।

विष्णुपर्व शिशोश्चर्या विष्णोः कंसवधस्तथा ॥ ८२ ॥

इसके बाद हरिवंशपर्व है, जिसे खिल ( परिशिष्ट ) पुराण भी कहते हैं, इसमें विष्णुपर्व, श्रीकृष्णकी बाललीला एवं कंसवधका वर्णन है ॥ ८२ ॥

भविष्यपर्व चाप्युक्तं खिलेष्वेवाद्भुतं महत् ।

एतत् पर्वशतं पूर्णं व्यासेनोक्तं महात्मना ॥ ८३ ॥

पृष्ठ 95

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 95 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इस खिलपर्वमें भविष्यपर्व भी कहा गया है, जो महान् अद्भुत है । महात्मा श्रीव्यासजीने इस प्रकार पूरे सौ पर्वोंकी रचना की है ॥ ८३ ॥

यथावत् सूरपुत्रेण लौमहर्षणिना ततः ।

उक्तानि नैमिषारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु ॥ ८४ ॥

सूतवंशशिरोमणि लोमहर्षणके पुत्र उग्रश्रवाजीने व्यासजीकी रचना पूर्ण हो जानेपर नैमिषारण्यक्षेत्रमें इन्हीं सौ पर्वोंको अठारह पर्वोंके रूपमें सुव्यवस्थित करके ऋषियोंके सामने कहा ॥ ८४ ॥

समासो भारतस्यायमत्रोक्तः पर्वसंग्रहः ।

पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम् ॥ ८५ ॥

सम्भवो जतुवेश्माख्यं हिडिम्बबकयोर्वधः ।

तथा चैत्ररथं देव्याः पाञ्चाल्याश्च स्वयंवरः ॥ ८६ ॥

क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् ।

विदुरागमनं चैव राज्यलम्भस्तथैव च ॥ ८७ ॥

वनवासोऽर्जुनस्यापि सुभद्राहरणं ततः ।

हरणाहरणं चैव दहनं खाण्डवस्य च ॥ ८८ ॥

मयस्य दर्शनं चैव आदिपर्वणि कथ्यते । इस प्रकार यहाँ संक्षेपसे महाभारतके पर्वोंका संग्रह बताया गया है । पौष्य, पौलोम, आस्तीक, आदिअंशावतरण, सम्भव, लाक्षागृह, हिडिम्बवध, बकवध, चैत्ररथ, देवी द्रौपदीका स्वयंवर, क्षत्रियधर्मसे राजाओंपर विजयप्राप्तिपूर्वक वैवाहिक विधि, विदुरागमन, राज्यलम्भ, अर्जुनका वनवास, सुभद्राका हरण, हरणाहरण, खाण्डवदाह तथा मयदानवसे मिलनेका प्रसंग — यहाँतककी कथा आदिपर्वमें कही गयी है ॥ ८५-८८३ ॥ पौष्ये पर्वणि माहात्म्यमुत्तङ्कस्योपवर्णितम् ॥ ८ ९ ॥

पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्तितः ।

आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च सम्भवः ॥ ९ ० ॥

पौष्यपर्वमें उत्तंकके माहात्म्यका वर्णन है । पौलोमपर्वमें भृगुवंशके विस्तारका वर्णन है । आस्तीकपर्वमें सब नागों तथा गरुड़की उत्पत्तिकी कथा है ॥ ८ ९ - ९० ॥

क्षीरोदमथनं चैव जन्मोच्चैःश्रवसस्तथा ।

यजतः सर्पसत्रेण राज्ञः पारीक्षितस्य च ॥ ९ १ ॥

कथेयमभिनिर्वृत्ता भरतानां महात्मनाम् ।

विविधाः सम्भवा राज्ञामुक्ताः सम्भवपर्वणि ॥ ९ २ ॥

अन्येषां चैव शूराणामृषेर्द्वैपायनस्य च ।

अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम् ॥ ९ ३ ॥

पृष्ठ 96

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 96 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इसी पर्वमें क्षीरसागरके मन्थन और उच्चैःश्रवा घोड़ेके जन्मकी भी कथा है । परीक्षित्नन्दन राजा जनमेजयके सर्पयज्ञमें इन भरतवंशी महात्मा राजाओंकी कथा कही गयी है । सम्भवपर्वमें राजाओंके भिन्न -भिन्न प्रकारके जन्मसम्बन्धी वृत्तान्तोंका वर्णन है । इसीमें दूसरे शूरवीरों तथा महर्षि द्वैपायनके जन्मकी कथा भी है । यहीं देवताओंके अंशावतरणकी कथा कही गयी है ॥ ९ १ – ९ ३ ॥

दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम् ।

नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्त्रिणाम् ॥ ९ ४ ॥

अन्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्भवः ।

महर्षेराश्रमपदे कण्वस्य च तपस्विनः ॥ ९ ५ ॥

शकुन्तलायां दुष्यन्ताद् भरतश्चापि जज्ञिवान् ।

यस्य लोकेषु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम् ॥ ९ ६ ॥

इसी पर्वमें अत्यन्त प्रभावशाली दैत्य, दानव, यक्ष, नाग, सर्प, गन्धर्व और पक्षियों तथा अन्य विविध प्रकारके प्राणियोंकी उत्पत्तिका वर्णन है । परम तपस्वी महर्षि कण्वके आश्रममें दुष्यन्तके द्वारा शकुन्तलाके गर्भसे भरतके जन्मकी कथा भी इसीमें है । उन्हीं महात्मा भरतके नामसे यह भरतवंश संसारमें प्रसिद्ध हुआ है ॥ ९ ४ – ९ ६ ॥

वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम् ।

शान्तनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि ॥ ९ ७ ॥

इसके बाद महाराज शान्तनुके गृहमें भागीरथी गंगाके गर्भसे महात्मा वसुओंकी उत्पत्ति एवं फिरसे उनके स्वर्गमें जानेका वर्णन किया गया है ॥ ९ ७ ॥

तेजोंऽशानां च सम्पातो भीष्मस्याप्यत्र सम्भवः ।

राज्यान्निवर्तनं तस्य ब्रह्मचर्यव्रते स्थितिः ॥ ९ ८ ॥

प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्राङ्गदस्य च ।

हते चित्राङ्गदे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयसः ॥ ९९ ॥

विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये सम्प्रतिपादनम् ।

धर्मस्य नृषु सम्भूतिरणीमाण्डव्यशापजा ॥ १०० ॥

कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा ।

धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च पाण्डवानां च सम्भवः ॥ १०१ ॥

इसी पर्वमें वसुओंके तेजके अंशभूत भीष्मके जन्मकी कथा भी है । उनकी राज्यभोगसे निवृत्ति, आजीवन ब्रह्मचर्यव्रतमें स्थित रहनेकी प्रतिज्ञा, प्रतिज्ञापालन, चित्रांगदकी रक्षा और चित्रांगदकी मृत्यु हो जानेपर छोटे भाई विचित्रवीर्यकी रक्षा, उन्हें राज्य - समर्पण, अणीमाण्डव्यके शापसे भगवान् धर्मकी विदुरके रूपमें मनुष्योंमें उत्पत्ति, श्रीकृष्णद्वैपायनके वरदानके कारण धृतराष्ट्र एवं पाण्डुका जन्म और इसी प्रसंगमें पाण्डवोंकी उत्पत्ति- कथा भी है ॥ ९८–१०१ ॥

पृष्ठ 97

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 97 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वारणावतयात्रायां मन्त्रो दुर्योधनस्य च ।

कूटस्य धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान् प्रति ॥ १०२ ॥

हितोपदेशश्च पथि धर्मराजस्य धीमतः ।

विदुरेण कृतो यत्र हितार्थं म्लेच्छभाषया ॥ १०३ ॥

लाक्षागृहदाहपर्वमें पाण्डवोंकी वारणावत- यात्राके प्रसंगमें दुर्योधनके गुप्त षड्यन्त्रका वर्णन है । उसका पाण्डवोंके पास कूटनीतिज्ञ पुरोचनको भेजनेका भी प्रसंग है । मार्गमें विदुरजीने बुद्धिमान् युधिष्ठिरके हितके लिये म्लेच्छभाषामें जो हितोपदेश किया, उसका भी वर्णन है ॥ १०२-१०३ ॥

विदुरस्य च वाक्येन सुरङ्गोपक्रमक्रिया ।

निषाद्याः पञ्चपुत्रायाः सुप्ताया जतुवेश्मनि ॥ १०४ ॥

पुरोचनस्य चात्रैव दहनं सम्प्रकीर्तितम् ।

पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाश्च दर्शनम् ॥ १०५ ॥

तत्रैव च हिडिम्बस्य वधो भीमान्महाबलात् ।

घटोत्कचस्य चोत्पत्तिरत्रैव परिकीर्तिता ॥ १०६ ॥

फिर विदुरकी बात मानकर सुरंग खुदवानेका कार्य आरम्भ किया गया । उसी लाक्षागृहमें अपने पाँच पुत्रोंके साथ सोती हुई एक भीलनी और पुरोचन भी जल मरे — यह सब कथा कही गयी है । हिडिम्बवधपर्वमें घोर वनके मार्गसे यात्रा करते समय पाण्डवोंको हिडिम्बाके दर्शन, महाबली भीमसेनके द्वारा हिडिम्बासुरके वध तथा घटोत्कचके जन्मकी कथा कही गयी है ॥ १०४—१०६ ॥

महर्षेर्दर्शनं चैव व्यासस्यामिततेजसः ।

तदाज्ञयैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने । १०७ ॥

अज्ञातचर्यया वासो यत्र तेषां प्रकीर्तितः ।

बकस्य निधनं चैव नागराणां च विस्मयः ॥ १०८ ॥

अमिततेजस्वी महर्षि व्यासका पाण्डवोंसे मिलना और उनकी आज्ञासे एकचक्रा नगरीमें ब्राह्मणके घर पाण्डवोंके गुप्त निवासका वर्णन है । वहीं रहते समय उन्होंने बकासुरका वध किया, जिससे नागरिकोंको बड़ा भारी आश्चर्य हुआ ॥ १०७-१०८ ॥

सम्भवश्चैव कृष्णाया धृष्टद्युम्नस्य चैव ह ।

ब्राह्मणात् समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिताः ॥ १० ९ ॥

द्रौपदीं प्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षया ।

पञ्चालानभितो जग्मुर्यत्र कौतूहलान्विताः ॥ ११० ॥

इसके अनन्तर कृष्णा (द्रौपदी ) और उसके भाई धृष्टद्युम्नकी उत्पत्तिका वर्णन है । जब पाण्डवोंको ब्राह्मणके मुखसे यह संवाद मिला, तब वे महर्षि व्यासकी आज्ञासे द्रौपदीकी

पृष्ठ 98

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 98 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्राप्तिके लिये कौतूहलपूर्ण चित्तसे स्वयंवर देखने पांचालदेशकी ओर चल पड़े ॥ १० ९-११० ॥

अङ्गारपर्णं निर्जित्य गङ्गाकूलेऽर्जुनस्तदा ।

सख्यं कृत्वा ततस्तेन तस्मादेव च शुश्रुवे ॥ १११ ॥

तापत्यमथ वासिष्ठमौर्वं चाख्यानमुत्तमम् ।

भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पञ्चालानभितो ययौ ॥ ११२ ॥

पाञ्चालनगरे चापि लक्ष्यं भित्त्वा धनंजयः ।

द्रौपदीं लब्धवानत्र मध्ये सर्वमहीक्षिताम् ॥ ११३ ॥

भीमसेनार्जुनौ यत्र संरब्धान् पृथिवीपतीन् ।

शल्यकर्णौ च तरसा जितवन्तौ महामृधे ॥ ११४ ॥

चैत्ररथपर्वमें गंगाके तटपर अर्जुनने अंगारपर्ण गन्धर्वको जीतकर उससे मित्रता कर ली और उसीके मुखसे तपती, वसिष्ठ और और्वके उत्तम आख्यान सुने । फिर अर्जुनने वहाँसे अपने सभी भाइयोंके साथ पांचालकी ओर यात्रा की । तदनन्तर अर्जुनने पांचालनगरके बड़े - बड़े राजाओंसे भरी सभामें लक्ष्यवेध करके द्रौपदीको प्राप्त किया — यह कथा भी इसी पर्वमें है । वहीं भीमसेन और अर्जुनने रणांगणमें युद्धके लिये संनद्ध क्रोधान्ध राजाओंको तथा शल्य और कर्णको भी अपने पराक्रमसे पराजित कर दिया ॥ १११–११४ ॥

दृष्ट्वा तयोश्च तद्वीर्यमप्रमेयममानुषम् ।

शङ्कमानौ पाण्डवांस्तान् रामकृष्णौ महामती ॥ ११५ ॥

जग्मतुस्तैः समागन्तुं शालां भार्गववेश्मनि ।

पञ्चानामेकपत्नीत्वे विमर्शो द्रुपदस्य च ॥ ११६ ॥

महामति बलराम एवं भगवान् श्रीकृष्णने जब भीमसेन एवं अर्जुनके अपरिमित और अतिमानुष बल - वीर्यको देखा, तब उन्हें यह शंका हुई कि कहीं ये पाण्डव तो नहीं हैं । फिर वे दोनों उनसे मिलनेके लिये कुम्हारके घर आये । इसके पश्चात् द्रुपदने ‘ पाँचों पाण्डवोंकी एक ही पत्नी कैसे हो सकती है ' – इस सम्बन्धमें विचार - विमर्श किया ॥ ११५-११६ ॥

पञ्चेन्द्राणामुपाख्यानमत्रैवाद्भुतमुच्यते ।

द्रौपद्या देवविहितो विवाहश्चाप्यमानुषः ॥ ११७ ॥

इसी वैवाहिकपर्वमें पाँच इन्द्रोंका अद्भुत उपाख्यान और द्रौपदीके देवविहित तथा मनुष्य- परम्पराके विपरीत विवाहका वर्णन हुआ है ॥ ११७ ॥

क्षत्तुश्च धृतराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान् प्रति ।

विदुरस्य च सम्प्राप्तिर्दर्शनं केशवस्य च ॥ ११८ ॥

इसके बाद धृतराष्ट्रने पाण्डवोंके पास विदुरजीको भेजा है, विदुरजी पाण्डवोंसे मिले हैं तथा उन्हें श्रीकृष्णका दर्शन हुआ है ॥ ११८ ॥

खाण्डवप्रस्थवासश्च तथा राज्यार्धसर्जनम् ।

पृष्ठ 99

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 99 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्याः समयक्रिया ॥ ११ ९ ॥ इसके पश्चात् धृतराष्ट्रका पाण्डवोंको आधा राज्य देना, इन्द्रप्रस्थमें पाण्डवोंका निवास -निर्धारण - -1करना एवं नारदजीकी आज्ञासे द्रौपदीके पास आने जानेके सम्बन्धमें समय आदिविषयोंका वर्णन है ॥ ११ ९ ॥

सुन्दोपसुन्दयोस्तद्वदाख्यानं परिकीर्तितम् ।

अनन्तरं च द्रौपद्या सहासीनं युधिष्ठिरम् ॥ १२० ॥

अनुप्रविश्य विप्रार्थे फाल्गुनो गृह्य चायुधम् ।

मोक्षयित्वा गृहं गत्वा विप्रार्थं कृतनिश्चयः ॥ १२१ ॥

समयं पालयन् वीरो वनं यत्र जगाम ह ।

पार्थस्य वनवासे च उलूप्या पथि संगमः ॥ १२२ ॥

इसी प्रसंगमें सुन्द और उपसुन्दके उपाख्यानका भी वर्णन है । तदनन्तर एक दिन धर्मराज युधिष्ठिर द्रौपदीके साथ बैठे हुए थे । अर्जुनने ब्राह्मणके लिये नियम तोड़कर वहाँ प्रवेश किया और अपने आयुध लेकर ब्राह्मणकी वस्तु उसे प्राप्त करा दी और दृढ़ निश्चय करके वीरताके साथ मर्यादापालनके लिये वनमें चले गये । इसी प्रसंगमें यह कथा भी कही गयी है कि वनवासके अवसरपर मार्गमें ही अर्जुन और उलूपीका मेल- मिलाप हो गया ॥ १२०-१२२ ॥

पुण्यतीर्थानुसंयानं बभ्रुवाहनजन्म च ।

तत्रैव मोक्षयामास पञ्च सोऽप्सरसः शुभाः ॥ १२३ ॥

शापाद्ग्राहत्वमापन्ना ब्राह्मणस्य तपस्विनः ।

प्रभासतीर्थे पार्थेन कृष्णस्य च समागमः ॥ १२४ ॥

इसके बाद अर्जुनने पवित्र तीर्थोंकी यात्रा की है । इसी समय चित्रांगदाके गर्भसे बभ्रुवाहनका जन्म हुआ है और इसी यात्रामें उन्होंने पाँच शुभ अप्सराओंको मुक्तिदान किया, जो एक तपस्वी ब्राह्मणके शापसे ग्राह हो गयी थीं । फिर प्रभासतीर्थमें श्रीकृष्ण और अर्जुनके मिलनका वर्णन है ॥ १२३-१२४ ॥

द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी ।

वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना ॥ १२५ ॥

तत्पश्चात् यह बताया गया है कि द्वारकामें सुभद्रा और अर्जुन परस्पर एक - दूसरेपर आसक्त हो गये, उसके बाद श्रीकृष्णकी अनुमतिसे अर्जुनने सुभद्राको हर लिया ॥ १२५ ॥

गृहीत्वा हरणं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने ।

अभिमन्योः सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजसः ॥ १२६ ॥

तदनन्तर देवकीनन्दन भगवान् श्रीकृष्णके दहेज लेकर पाण्डवोंके पास पहुँचनेकी और सुभद्राके गर्भसे परम तेजस्वी वीर बालक अभिमन्युके जन्मकी कथा है ॥ १२६ ॥

द्रौपद्यास्तनयानां च सम्भवोऽनुप्रकीर्तितः ।

पृष्ठ 100

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 100 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विहारार्थं च गतयोः कृष्णयोर्यमुनामनु ॥ १२७ ॥

सम्प्राप्तिश्चक्रधनुषोः खाण्डवस्य च दाहनम् ।

मयस्य मोक्षो ज्वलनाद् भुजङ्गस्य च मोक्षणम् ॥ १२८ ॥

इसके पश्चात् द्रौपदीके पुत्रोंकी उत्पत्तिकी कथा है । तदनन्तर जब श्रीकृष्ण और अर्जुन यमुनाजीके तटपर विहार करनेके लिये गये हुए थे, तब उन्हें जिस प्रकार चक्र और धनुषकी प्राप्ति हुई, उसका वर्णन है । साथ ही खाण्डववनके दाह, मयदानवके छुटकारे और अग्निकाण्डसे सर्पके सर्वथा बच जानेका वर्णन हुआ है ॥ १२७-१२८ ॥

महर्षेर्मन्दपालस्य शाङ्गर्या तनयसम्भवः ।

इत्येतदादिपर्वोक्तं प्रथमं बहुविस्तरम् ॥ १२ ९ ॥

इसके बाद महर्षि मन्दपालका शार्ङ्ग पक्षीके गर्भसे पुत्र उत्पन्न करनेकी कथा है । इस प्रकार इस अत्यन्त विस्तृत आदिपर्वका सबसे प्रथम निरूपण हुआ है ॥ १२ ९ ॥

अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा ।

सप्तविंशतिरध्याया व्यासेनोत्तमतेजसा ॥ १३० ॥

परमर्षि एवं परम तेजस्वी महर्षि व्यासने इस पर्वमें दो सौ सत्ताईस ( २२७ ) अध्यायोंकी रचना की है ॥ १३० ॥

अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च ।

श्लोकाश्च चतुराशीतिर्मुनिनोक्ता महात्मना ॥ १३१ ॥

महात्मा व्यास मुनिने इन दो सौ सत्ताईस ( २२७ ) अध्यायोंमें आठ हजार आठ सौ चौरासी ( ८,८८४ ) श्लोक कहे हैं ॥ १३१ ॥

द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते ।

सभाक्रिया पाण्डवानां किङ्कराणां च दर्शनम् ॥ १३२ ॥

लोकपालसभाख्यानं नारदाद् देवदर्शिनः ।

राजसूयस्य चारम्भो जरासन्धवधस्तथा ॥ १३३ ॥

गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम् ।

तथा दिग्विजयोऽत्रैव पाण्डवानां प्रकीर्तितः ॥ १३४ ॥

दूसरा सभापर्व है । इसमें बहुत -से वृत्तान्तोंका वर्णन है । पाण्डवोंका सभानिर्माण, किंकर नामक राक्षसोंका दीखना, देवर्षि नारदद्वारा लोकपालोंकी सभाका वर्णन, राजसूययज्ञका आरम्भ एवं जरासन्धवध, गिरिव्रजमें बंदी राजाओंका श्रीकृष्णके द्वारा छुड़ाया जाना और पाण्डवोंकी दिग्विजयका भी इसी सभापर्वमें वर्णन किया गया ॥ १३२–१३४ ॥

राज्ञामागमनं चैव सार्हणानां महाक्रतौ ।

राजसूयेऽर्धसंवादे शिशुपालवधस्तथा ॥ १३५ ॥