मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 121–130
मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 121–130
पृष्ठ 121
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४ ९
देव युग का परिमाण-यदेतत्परिसंख्यातमादावेव चतुर्युगम् ।
एतद्द्वादशसाहस्त्रं देवानां युगमुच्यते ॥ ७१ ॥
भाष्य- - यदेतदिति लौकिकी वाचो युक्तिः । समुदायेन प्रकान्तोऽर्थः परामृश्यते । यदेतच्चतुर्युगं परिसंख्यातं चत्वारि सहस्राणीत्यादिना निश्चितसंख्यामादौ प्राग-स्माच्छश्लोकात् — एतस्य चतुर्युगस्य द्वादशभिः सहस्रैर्देवानां युगमुच्यते । द्वादश-चतुर्युगसहस्राणि ‘ देवयुगं ' नाम काल इत्यर्थः । सहस्रशब्दात्स्वार्थेऽण् । द्वादश सहस्राणि परिमाणे यस्मिन्निति विग्रहः ॥७१ ॥
हिन्दी — जो यह ( मनुष्यों के ) चारों युगों का काल परिमाण बतलाया गया है, वह १२००० दिव्यवर्ष ( चारों युगों का मिलित काल ) देवों का एक युग होता है ॥७१ ॥
विमर्श - चतुर्युगमान १२००० दिव्यवर्ष ( १२००० + ३६० = ३७,२०००० मानुष वर्ष ) देव के १ युग का काल परिमाण है ।
ब्रह्मा के दिन - रात का परिमाण-दैविकानां युगानां तु सहस्रं परिसंख्या ।
ब्राह्ममेकमहर्ज्ञेयं तावती रात्रिरेव च ॥ ७२ ॥
भाष्य — देवयुगसाहस्रं ब्राह्ममेकमहः । तावती ब्रह्मणेरात्रिर्देवयुगसहस्रमेव । परिसंख्यया संख्यानेन यत्सहस्रमिति सम्बन्धः । श्लोकपूरणार्थश्चायमनुवादः । न
ह्यसंख्यया सहस्रादिव्यवहारः । हेतौ तृतीया ॥ ७२ ॥
हिन्दी — देवों के १००० युग ब्रह्मा के दिन का काल परिमाण और उतना ही रात का काल परिमाण जानना चाहिये ॥ ७२ ॥
विमर्श 1 दिव्यवर्ष X १००० = - देवों के १००० युग १२००० १,२०,०००,००० दिव्यवर्ष अथवा १,२०,००,००० दिव्यवर्ष × ३६० = ४,३२,००,००,००० मानुष वर्ष ' ब्रह्मा के दिन ' का परिमाण है और इतना ही रात्रि का परिमाण है, इस प्रकार १२००० × २००० = २,४०,००,००० दिव्यवर्ष अथवा २,४०,००,००० दिव्य वर्ष x ३६० = ८,६४,००,००,००० मानुष वर्ष ब्रह्मा के दिन - रात्र ( अहोरात्र ) का परिमाण है ।
तद्वै युगसहस्त्रान्तं ब्राह्मं पुण्यमहर्विदुः ।
रात्रिं च तावतीमेव तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥७३ ॥
भाष्य - युगसहस्रमन्तो यस्याह्नस्तद्वैयुगसहस्त्रान्तम् । ये मनुष्या एतज्जानते तेऽहोरात्रविदः । किं तेषामित्यपेक्षायां पुण्यं भवतीति सम्बन्धः । ब्राह्मस्याह्नः परिमाण-
पृष्ठ 122
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५० १ निमेष १८ निमेष ३० काष्ठा ३० कला ३० मुहूर्त १५ अहोरात्र २ पक्ष ६ मास १२ मास ३६० अहोरात्रदिव्य ४००० दिव्यवर्ष ४०० दिव्यवर्ष ४०० दिव्यवर्ष ४८०० दिव्यवर्ष ३००० दिव्यवर्ष ३०० दिव्यवर्ष ३०० दिव्यवर्ष ३६०० दिव्यवर्ष २००० दिव्यवर्ष २०० दिव्यवर्ष २०० दिव्यवर्ष २४०० दिव्यवर्ष १००० दिव्यवर्ष १०० दिव्यवर्ष १०० दिव्यवर्ष १२०० दिव्यवर्ष १२००० दिव्यवर्ष १२०००००० २४०००००० दि ० मनुस्मृतिः [ प्रथम: ४ / ९ विपल या ८/४५ सेकेण्ड पलक गिरने का समय ८ विपल या २ १/५ सेकेण्ड १ काष्ठा १ पल या १ मिनट ३६ सेकेण्ड २ घटि या ४८ मिनट ६० घटि या २४ घण्टे १ कला १ मुहूर्त १ अहोरात्र १ पक्ष ( मानुष ) १ अहोरात्र ( पित्र्य ) १ मास ( मानुष ) १ दिन या रात्रि ( दिव्य ) १ अयन ( मानुष ) १ वर्ष ( मानुष ) १ अहोरात्र ३६० वर्ष ( मानुष ) १ वर्ष ( दिव्य ) १४४०००० मानव वर्ष सत्ययुग का मुख्यमान सत्ययुग की सन्ध्या का मान १४४००० मानव वर्ष | सत्ययुग के सन्ध्यांश का मान १४४००० मानव वर्ष १७२८०००० मानव वर्ष सत्ययुग का पूर्ण मान १०८०००० मानव वर्ष| त्रेता का मुख्य मान त्रेता की सन्ध्या का मान १०८००० मानव वर्ष त्रेता के सन्ध्यांश का मान १०८००० मानव वर्ष त्रेता का पूर्ण मान १७ ९ ६००० मानव वर्ष ७२०००० मानव वर्ष| द्वापर का मुख्य मान द्वापर की सन्धि का मान ७२००० मानव वर्ष ७२००० मानव वर्ष द्वापर के संध्यांश का मान ८६४००० मानव वर्ष द्वापर का पूर्ण मान ३६०००० मानव वर्ष कलि का मुख्य मान कलि का सन्धि का मान ३६००० मानव वर्ष कलि का पूर्ण मान ३६००० मानव वर्ष| चतुर्युग का मान ४३२००० मानव वर्ष ४३२०००० मानव वर्ष मन्वन्तर का मान ब्रह्मा के दिन या रात्रि का ब्रह्मा के अहोरात्र का मान ८६४००००००० मानव वर्ष | १२०००० × ७१,, ३०६७२०००० मानव वर्ष १२००० × १००० = | ४३२००००००० मानव वर्ष
पृष्ठ 123
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता वेदनं पुण्यमतस्तद्वेदितव्यमिति स्तुत्या विधिप्रतिपत्तिः ॥७३ ॥
५१ हिन्दी — देवों के उक्त १००० युग का ब्रह्मा का पुण्य दिन और उतने ही परिमाण की ब्रह्मा की पुण्य रात्रि होती है । ( जैसा पूर्व श्लोक में स्पष्ट कर चुके हैं ); उसे जो लोग जानते हैं, वे अहोरात्र के ज्ञाता कहे जाते हैं ॥ ७३ ॥
ब्रह्मा द्वारा मन को सृष्ट्यर्थ लगाना-तस्य सोऽहर्निशस्यान्ते प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते । प्रतिबुद्धश्च सृजति मनः सदसदात्मकम् ॥७४ ॥
भाष्य — स ब्रह्मा तावतीं दीर्घं निशां निद्रां अनुभूय प्रतिबुध्यते । ततः पुन-र्जगत्सृजति । स्वापो ब्रह्मण उक्तरूप: । न ह्यसौ प्राकृतपुरुषवत्स्वपिति, नित्यं प्रतिबोधात् । तत्र सर्गक्रममाह - मनः सदसदात्मकमिति । ननु चाप एव ससर्जादावित्युक्तम् । केचिदाहुर्द्विविधः प्रलयः महाप्रलयोऽवान्तरप्रलयश्च । अवान्तरप्रलयेऽयं क्रमः । मनश्चात्र न तत्त्वान्तर्गतं, तस्य पूर्वमुत्पन्नत्वात्, किं तर्हि प्रजापतिः प्रबुद्धः सन् ‘ मन: ’ सर्गाय ‘ सृजति ’ नियुङ्क्ते इत्यर्थः । द्वितीये तु महाप्रलयपक्षे मनः कारणत्वान्-महत्तत्वमेव मनस्ततश्च न प्रागुक्तक्रमहानिः । पुराणे हि “ मनो महान्मतिर्बुद्धिर्महत्तत्वं च कीर्त्यते । पर्यायवाचकाः शब्दा महतः परिकीर्तिता " इति ॥७४ ॥
हिन्दी – वे ब्रह्मा अपने अहोरात्र के अन्त में जागते और अपने मन को भूलोक आदि की सृष्टि में लगाते हैं अथवा सत् - असत् रूप मन अर्थात् महत्तत्त्व की सृष्टि करते हैं || ७४ ||
मन से आकाश की सृष्टि-मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
आकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दं गुणं विदुः ॥७५ ॥
भाष्य — उक्ताऽप्येषा तत्त्वस्य सृष्टिः । यो विशेषो नोक्तस्तत्प्रतिपादनाय पुनरु-च्यते । विकुरुते विशेषतः करोति ब्रह्मणा चोद्यमानम् । तस्माच्चोदितादाकाशं जायते । तस्याकाशस्य शब्दाख्यो गुणो भवति । गुण आश्रित उच्यते, आकाशं तस्याश्रयः । न ह्याकाशं विना शब्दस्य सम्भवः ॥७५ ॥
हिन्दी - भू आदि लोकत्रय की सृष्टि करने की इच्छा से प्रेरित मन सृष्टि करता है, उससे आकाश उत्पन्न होता है, उस आकाश का गुण ' शब्द ' है, ऐसा महर्षि कहते हैं ॥७५ ॥
पृष्ठ 124
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५२ मनुस्मृतिः
आकाश से वायु की सृष्टि-आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः ।
बलवाञ्जायते वायुः, स वै स्पर्शगुणो मतः ॥७६ ॥
[ प्रथमः भाष्य — भूताद्भू तान्तरस्योत्पत्तिर्नेष्यते । महतः सर्वभूतानामुत्पत्त्यभ्युपगमात् । तेनैवं व्याख्यायते । आकाशादनन्तरं महतो विकुर्वार्णात्स्पर्शमात्रभावं गताद्वायु-र्जायते । सर्वगन्धान् शुचीनशुचींश्च वहति । अथ च शुचिः पवित्रः । बलवान् । यावती काचिद्विकृतिश्चेष्टारूपा सा वायुकर्म कम्पाक्षेपोर्ध्वाधस्तिर्यग्गमनादिलक्षणा । यत्किञ्चिच्चलितं स्पन्दितं तत्सर्वं वाय्वायत्तमित्येतत्प्रदर्शयितुं बलवानित्युक्तम् । उत्तरत्रापि याः पञ्चम्यस्ता न जन्यर्थापेक्षाः, किं तर्हि वायोः परतोऽनन्तरमि-त्येवं योजनीयाः || ७६ ॥ हिन्दी — विकारोत्पादक उस आकाश से सर्वविध गन्धों को धारण करने वाली, पवित्र एवं शक्तिशाली वायु उत्पन्न होती है; वह ( वायु ) ‘ स्पर्श ’ गुणवाली मानी गयी है || ७६ ॥ वायु से तेज की सृष्टि-वायोरपि विकुर्वाणाद्विरोचिष्णु तमोनुदम् । ज्योतिरुत्पद्यते भास्वत्तद्रूपगुणमुच्यते ॥ ७७ ॥
भाष्य - विरोचिष्णु भास्वदिति समानार्थेन शब्दद्वयेन स्वपरप्रकाशता प्रति-पाद्यते । स्वयं दीप्तिमत्परं च भासयति ॥७७ || हिन्दी — विकारोत्पादक वायु से भी देदीप्यमान एवं अन्धकारनाशक ज्योति ( तेज = = प्रकाश ) उत्पन्न होती है, वह ' रूप ' गुणवाली कही गयी है ॥७७ ॥
तेज से जल तथा जल से भूमि की सृष्टि-ज्योतिषश्च विकुर्वाणादापो रसगुणाः स्मृताः ।
अद्भ्यो गन्धगुणा भूमिरित्येषा सृष्टिरादितः ॥७८ ॥
भाष्य- य - रसो मधुरादि सलिलगुणः । गन्धः सुरभिरसुरभिश्च । स भूमेर्गुणः । तथा च वैशेषिका: ‘ क्षितावेव गन्ध ' इति । एते सांसिद्धिका एकैकस्य गुणाः संसर्गात्तु सङ्कीर्यन्ते । तदुक्तं ' यो यो यावतिथ ' इति । एतच्च गुणानुकथनमध्यात्मचिन्तायामुपयुज्यते । उक्तं हि पुराणकारेण— " दशमन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः । भौतिकास्तु शतं पूर्णं सहस्रं त्वभिमानिनः ” ।
पृष्ठ 125
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता अहङ्कारचिन्तकाः -“ महात्मकाः सहस्राणि दश तिष्ठन्ति विज्वराः ॥ पूर्णं शतसहस्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तका ॥ पुरुषं निर्गुणं प्राप्य परिसंख्या न विद्यते ॥७८ ॥
५३ हिन्दी — विकारजनक ज्योति ( तेज ) से ' रस ' गुण वाला ' जल ' उत्पन्न होता है, पुनः जल से ‘ गन्ध ’ गुणवाली भूमि उत्पन्न होती है । ये भूत ( आकाश - वायु - ज्योति-जल- -भूमि ) सृष्टि के आदि के हैं ॥७८ ॥
[ परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम् । गुणं पूर्वस्य पूर्वस्य धारयन्त्युत्तरोत्तरम् ॥ ८ ॥ ]
[ वे परस्पर के अनुप्रवेश के दूसरे से सम्बन्ध होने से पूर्व - पूर्व ( आकाश आदि सत्त्वों ) के गुणों को आगे - आगे वाले ( वायु आदि तत्त्व ) धारण करते हैं ॥ ८ ॥ ]
विमर्श - पूर्व - पूर्व के गुणों को आगे - आगे वाले तत्त्वों के द्वारा धारण करने से आकाश का शब्द; वायु के स्पर्श तथा शब्द; ज्योति ( तेज ) के शब्द, स्पर्श और रूप; जल के शब्द, स्पर्श, रूप और रस तथा पृथ्वी के शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध गुण होते हैं । मन्वन्तर का परिमाण-यत्प्राग्द्वादशसाहस्त्रमुदितं दैविकं युगम् । तदेकसप्ततिगुणं मन्वन्तरमिहोच्यते ॥ ७ ९ ॥ भाष्य— एकसप्ततिर्दैविकानि युगानि मन्वन्तरं नाम कालः ॥७ ९ ॥ हिन्दी — जो पहले ( श्लो ० ७१ ) १२००० दिव्य वर्ष ( मनुष्यों के चारों युगों के परिमाण -- ४३,२०,०००० वर्ष ) का ' देवों का युग ' कहा गया है, उससे इकहत्तर गुना कालपरिमाण का इस शास्त्र में ' मन्वन्तर ' कहा गया है ॥७ ९ ॥ विमर्श - इस प्रकार १२०० दिव्य वर्ष = १ दैव युग = ४३,२०,००० मानुष वर्ष या मानुष चतुर्युग परिमाण × ७१ = ८,५२,००० दिव्य वर्ष = ७१ दैव युग = ३०,६७,२०,००० मानुष वर्ष एक ' मन्वन्तर ' का कालपरिमाण होता है ।
मन्वन्तर आदि की असंख्यता-मन्वन्तराण्यसंख्यानि सर्गः संहार एव च ।
क्रीडन्निवैतत्कुरुते परमेष्ठी पुनः पुनः ॥ ८० ॥
भाष्य - नैषां संख्या विद्यत इत्यसंख्यानि । " ननु चतुर्दश मन्वन्तराणीति संख्या श्रूयते ज्योतिःशास्त्रादौ ” । मनु I- 8
पृष्ठ 126
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५४ मनुस्मृतिः ' [ प्रथमः उच्यते । आवृत्त्या ह्यसंख्यानि । यथा द्वादशमासाः । सर्गसंहारयोरप्यावृत्तिरनुपरतैव । क्रीडन्निवैतत्कुरुत इति । " सुखार्थितया क्रीडा । तस्य चाप्तकामत्वादानन्दैक-रूपत्वाच्च न क्रोडाप्रयुक्तौ सर्गसंहारौ । ” अत इवशब्दः प्रयुक्तः । अत्र यथा परिहारः स प्रागुक्त एव । लीलया निष्प्रयोजनापि लोके राजादीनां प्रवृत्तिर्दृश्यत इति ब्रह्मविदः || ८० || हिन्दी – मन्वन्तर, सृष्टि और प्रलय; ये सभी असङ्ख्य हैं । दिव्य - स्थान वासी ब्रह्मा क्रीडा करते हुए के समान इस संसार की सृष्टि बार - बार करते हैं ॥८० ॥
विमर्श — यद्यपि पुराणादि ग्रन्थों में १४ मन्वन्तरों का वर्णन मिलता है, तथापि सृष्टि एवं प्रलय के असंख्य होने से मन्वन्तर को भी असंख्य कहा गया है, इस प्रकार आवृत्त सृष्टि तथा प्रलय भी असंख्य है । आप्तधर्मा ब्रह्मा का सुखजनक क्रीड़ा करना अनुचित होने से ' इव ' शब्द से मानो क्रीड़ा करते हुए के समान यह उल्लेख किया गया है । निष्प्रयोजन सृष्टि में ब्रह्मा का प्रवृत्त होना उसी प्रकार लीलामात्र है, जिस प्रकार सभा स्थल मे व्याख्यान देते हुए व्यक्ति का हस्तसञ्चालन करना तथा ताली बजाना आदि है ।
सत्ययुग में धर्म की परिपूर्णता-चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे ।
नाधर्मेणागमः कश्चिन्मनुष्यानुपवर्तते ॥ ८१ ॥
भाष्य-– चत्वारः पादा यस्य स चतुष्पाद्धर्मः । यागादेश्च धर्मत्वात्तस्य चानुष्ठेय-स्वभावत्वाद्विग्रहाभावान्न पादशब्दः शरीरावयववचनः, किं तर्हि अंशमात्रवचन: । न हि धर्मस्य शरीरमस्ति पुरुषविधं पशुपक्ष्यादिविधं वा । तेन स्वांशैश्चतुर्भिरुपेत-श्चतुष्पादुच्यते । तेन योऽयं धर्मः चतुष्पात्सकलः कृतयुग आसीत् । यागस्य तावत्-प्रयोगावस्थस्य चत्वारो होतृकाः, होता ब्रह्मा उद्गाता अध्वर्युरिति । चत्वारो वर्णाः कर्तार आश्रमा वा । सर्वथा यावान्वेदे धर्म उक्तः स सर्वस्तस्मिन्कालेंऽशतोऽपि न हीनः अविगुणः सर्वोऽनुष्ठीयते । बाहुल्येन चतुः संख्या । एवं दानादिष्वपि योज्यम् । दाता द्रव्यं पात्रं भावतुष्टिः । अथवा यागदानतपांसि ज्ञानं च । तथा वक्ष्यति – ' तपः परमिति ' । अथवा धर्मप्रतिपादकं वाक्यं धर्मः । तस्य च चत्वारः पादाः चत्वारि पद-जातानि । नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च । तथा चाह । “ चत्वारि वाक्परिमिता पदानि । तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः ” ( ऋग्वेद १।१६४।४५ ) । मनस ईषिणः समर्था विद्वांसो धार्मिकाः । अद्यत्वे तु ' गुहायां त्रीणि निहितानि नेङ्गयन्ति ' । न हि प्रकाशन्ते । ' तुरीयं वाचं मनुष्या वदन्ति ' । चतुर्थं भागं वैदिका मनुष्या वदन्ति । एतदुक्तं भवति आदौन वेदवाक्यं किञ्चिदन्तरितम्, न च काचिद्वेदशाखा । अद्यत्वे तु बह्वन्तरिम् ।
पृष्ठ 127
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५५ सत्यं चैवं सकलमित्यनुषङ्गः । सत्यपि सत्यस्य विहितत्वाद्धर्मत्वे प्राधान्यार्थं पृथगुपदेशः, हेत्वर्थे वा । सकलस्य धर्मानुष्ठानस्य सत्यं हेतुः । येत्वनृतिनस्ते लोका-वर्जनार्थं किञ्चिदनुतिष्ठन्त्यत् त्यजन्ति । नाधर्मेण निषिद्धेन मार्गेण कश्चिदागमो विद्या वाऽर्थो वाऽनुष्ठातुरुपवर्तते आगछति युगस्वाभाव्यात् । न मनुष्या अधर्मेण विद्यामागमयन्ति नापि धनमर्जयन्ति । विद्याधने धर्मानुष्ठानकारणे, तत्परिशुद्धिः सकलधर्मसद्भावस्य हेतुत्वेनानेनोच्यते ॥ ८१ ॥
हिन्दी — सत्ययुग में सब धर्म तथा सत्य चतुष्पाद ( चार पैरों वाला अर्थात् सर्व प्रकार से स्थिर ) था । अधर्म के द्वारा किसी को विद्या या धन आदि की प्राप्ति नहीं थी ॥ ८१ ॥
विमर्श — भगवान् वृष ( बैल ) को धर्म कहने से उसकी पूर्णतया स्थिति चार पैरों के बिना नहीं हो सकती । अतः यहाँ धर्म को चार पैरों वाला कहकर उसकी स्थिरता प्रतिपादन किया है अथवा तप, ज्ञान, यज्ञ और दान को धर्म का पाद रूप मानकर सत्ययुग की स्थिरता चारों पैरों के होने से प्रतिपादित की गयी है, यहाँ सब धर्मों में श्रेष्ठ होने से ' सत्य ' का अलग निर्देश किया गया है । त्रेता आदि युगों में उत्तरोत्तर धर्म का ह्रास-इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोपितः । चौरिकानृतमायाभिर्धर्मश्चापैति पादशः ॥ ८२ ॥
भाष्य — कृतयुगादन्येषु युगेष्वागमाद्वेदाख्याद्धर्मः पादशः युगेयुगे पादेनाव-रोपितो व्यपनीतः । अन्तर्हिता वेदशाखा:, पुरुषाणां ग्रहणावधारणशक्तिवैकल्यात् । योऽप्यद्यत्वे धर्मो ज्योतिष्टोमादिः प्रचरति सोऽपि चौर्यादिभिः पादशो हीयते । ऋत्विजां यजमानानां दातॄणां सम्प्रदानानां चैतैर्दोषैर्युक्तत्वान्न यथाविधि धर्मो निष्पद्यते । फलमतो यथोक्तं न प्राप्यते । तेन धर्मापायहेतूनां चौरिकादीनां न युगैर्यथासङ्ख्यं सम्बन्धः सर्वेषामद्योपलम्भात् ॥८२ ॥
हिन्दी — अन्य त्रेता आदि तीन युगों में अधर्म से धन - विद्यादि के उपार्जन ( या वेद ) से यज्ञ आदि धर्म प्रत्येक युग में क्रमशः १-१ पाद से हीन हो गया तथा चोरी, असत्य और कपट से आवृत होकर १-१ पाद कम होता गया ॥८२ ॥
सत्युग आदि में मनुष्यों की पूर्णायु-अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः ।
कृते त्रेतादिषु ह्येषां वयो ह्रसति पादशः ॥ ८३ ॥
पृष्ठ 128
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५६ मनुस्मृति: [ प्रथमः भाष्य — अधर्मस्य रोगकारणस्याभावादरोगाः । ' रोगो ' व्याधिः 1 । सर्व एव चत्वारो वर्णाः सिद्धाभिप्रेतार्थाः । अर्थः प्रयोजनम् । अथवा सर्वेऽर्थाः सिद्धाः येषां काम्यानां कर्मणाम् । प्रतिबन्धकाभावादव्याक्षेपेणाशेषफलसिद्धिः । चतुवर्षशतायुष इति । “ ननु ‘ स ह षोडशं वर्षशतमजीवदिति ' परममायुर्वेदे श्रूयते । ” अत एवाहुः । वर्षशतशब्दोऽत्र वयोऽवस्थाप्रतिपादकः । चत्वारि वयांसि जीव-न्तीति, न पुरायुषः प्रमीयन्ते, नाप्राप्य चतुर्थं वयो म्रियन्ते । अतएव द्वितीये
श्लोकार्थे वयो ह्रसतीत्याह । पूर्वत्र वयसो वृद्धायुक्तायामुत्तरत्र तस्यैवं ह्रासाभि-धानोपपत्तिः । पादश इति । न चात्र चतुर्थो भागः पादः, किं तर्हि, भागमात्रमंशत
आयुः क्षीयत इत्यर्थः । तथा च केचिद्वाला म्रियन्ते केचित्तरुणा: केचित्प्राप्तजरसः । परिपूर्णामायुर्दुर्लभम् ॥८३ ॥
हिन्दी - सत्ययुग मेंमनुष्य निरोग, सर्वविध सिद्धियों तथा अर्थों से युक्त और ४०० वर्ष की आयु वाले होते हैं । तथा त्रेता आदि शेष तीन युगों ( त्रेता, द्वापर और कलि ) में उन ( मनुष्यों ) की आयु १ - १ चरण ( चतुर्थांश अर्थात् १००-१०० वर्ष ) कम होती जाती है ॥८३ ॥
विमर्श - इस प्रकार सत्ययुग में ४०० वर्ष, त्रेता में ३०० वर्ष, द्वापर में २०० वर्ष तथा कलियुग में १०० वर्ष मनुष्यों की आयु होती है । मनुष्यों की आयु का यह परिमाण सामान्यत: कहा गया है, अतएव वह पुण्यातिशय से अधिक तथा पापातिशय से कम भी हो सकती है, जैसा कि वर्तमान में मनुष्यों की औसत आयु ५० से ऊपर नहीं होती, इसी कारण वाल्मीकिरामायण में भगवान् रामचन्द्र के ११०००, वर्षों तक ' राज्य करने की तथा पूराणों में भगीरथ, सगर, रावण आदि के हजारों वर्ष पर्यन्त तपस्या करने का वर्णन असङ्गत नहीं होता । युगानुसार मनुष्यों की आयु आदि का होना—
वेदोक्तमायुर्मर्त्यानामाशिषश्चैव कर्मणाम् ।
फलन्त्यनुयुगं लोके प्रभावश्च शरीरिणाम् ॥ ८४ ॥
भाष्य- –केचिदाहुर्वैदिकैः कर्मभिः सहस्रसंवत्सरादिभिरपेक्षितमायुः वेदोक्तम्, तत् अनुयुगं फलति, युगानुरूपेण सम्पद्यते, न सर्वेषु युगेषु । नाद्य कश्चित्सहस्रसंव-त्सरजीवी; यः सर्वश्चिरञ्जीवति स वर्षशतम् । I तदपरे नाद्रियन्ते । यतो दीर्घसत्र्त्रेषुसंवत्सरशब्दे दिवसेषु व्यवस्थापिते विधेया-१. तदुक्तम् — “ दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च । . रामो राज्यमचीकरत् ॥ ( वा ० रा ० १।१।१०० )
पृष्ठ 129
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५७ न्तरविरोधाद्वाक्यभेदापत्तेः । एष हि तत्र ग्रन्थः । ' पञ्चपञ्चाशतस्त्रिवृतः संवत्सरा ' इत्यादि । तत्र त्रीण्याहानि गवामयनप्रकृतित्वात्प्राप्तानि । विशिष्टानुसंख्या पञ्चपञ्चाशत इति । अप्राप्तविधेया यद्यपरा संवत्सरता प्रतीयेत वाक्यं भिद्येत । तत्रावश्यमन्यतरस्यानुवाद आश्रयितव्यः । संवत्सरशब्दः सौरसावनादिमानभेदेन षष्ट्यधिकशतत्रयात्मनोऽहः सङ्घातादन्यत्रापि दृष्टप्रयोग एवेति । तस्यैव लक्षणया दिवसेष्वनुवादो युक्त इति । अन्ये तु मन्त्रार्थवादेषु ' शतमिन्नु शरदोऽन्ति देवा: ' ( ऋग्वेद १।८ ९।९ ) ' शतायुर्वै पुरुषः ' ( काठक ३४।५ ) इति शतशब्दश्च बहुनामसु पठितः, बहुत्वं चानवस्थितम् । युगानुरूपेण दीर्घजीविनोऽल्पायुषश्च भवन्ति । यथाश्रुतव्याख्याने तु कलौ सर्वे शतायुषश्च भवन्ति । अथवा आयुः कामस्य यानि कर्माणि, न च तत्र प्रमाणं श्रुतम्, तत्रानुयुगं परिमाणं वेद्यम् । आशिषः । अन्या अपि फलविषया वेदशासनाः । काम्यानां कर्मणाम् । आयुषः काम्यत्वेऽपि प्राधान्यात्पृथगुपदेशः । तथा ह्याह ‘ आयुर्वै परमः काम: ’ 1 प्रभावोऽलौकिकी शक्तिरणिमादिगुणयोगः, अभिशापो, वरदानम् । अनुयुगं फलन्तीति सर्वत्र योज्यम् ॥ ८४ ॥
हिन्दी — वेंदों में कही गयी मनुष्यों की आयु, कर्मों के फल तथा ब्राह्मण = ऋषि आदि के प्रभाव ( वरदान या शाप आदि ) युगों के अनुसार होते हैं ॥ ८४ ॥
युगानुसार मनुष्यों की आयु का होना-अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरे परे ।
अन्ये कलियुगे नॄणां युगह्रासानुरूपतः ॥ ८५ ॥
भाष्य — उक्तस्य कालभेदेन पदार्थस्वभावभेदस्योपसंहारः । धर्मशब्दो न यागादि-वचन एव, किं तर्हि पदार्थगुणमात्रे वर्तते I । अन्ये पदार्थानां धर्माः प्रतियुगं भवन्ति, यथा प्राक् दर्शितम् । यथा वसन्तेऽन्यः पदार्थानां स्वाभावोऽन्यो ग्रीष्मेऽन्य एव वर्षास्वेवं युगेष्वपि । अन्यत्वं चात्र न कारणानां दृष्टकार्यत्यागेन कार्यान्तरजनकत्वम्,
अपि त्वपरिपूर्णस्य कार्यस्योत्पत्तेः शक्तेरपचयात् । तदाह — युगह्रासानुरूपत इति ।
ह्रासो न्यूनता ॥८५ ॥
हिन्दी - सत्ययुग में दूसरे धर्म हैं तथा त्रेता, द्वापर और कलि में दूसरे दूसरे धर्म हैं, इस प्रकार युग के अनुसार धर्म का ह्रास होता है ॥ ८५ ॥
विमर्श - यहाँ धर्म शब्द यागादि का वाचक नहीं है, अपितु पदार्थ के गुण का १. धर्मशब्दो न यागादिवचन एव किं तर्हि पदार्थगुणमात्रे वर्तते । अन्ये पदार्थानां धर्माः प्रतियुगं भवन्ति यथा चतुर्वर्षशतायुष्ट्वमित्यादि ।
पृष्ठ 130
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८ मनुस्मृतिः [ प्रथमः वाचक है, जैसे सत्ययुग में मनुष्य की आयु का ४०० वर्ष होना तथा त्रेता में ३०० वर्ष इत्यादि ।
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते ।
द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे ॥ ८६ ॥
भाष्य — अयमन्यो युगस्वभावभेदः कथ्यते । तपःप्रभृतीनां वेदे युगभेदेन विधाना-भावात्सर्वदा सर्वाण्यनुष्ठेयानि । अयं त्वनुवादो यथाकथञ्चिदाख्येयः । इतिहासेषु ह्येवं वर्ण्यते । तपः प्रधानं तच्च महाफलम् । दीर्घायुषो रोगवर्जितास्तपसि समर्था भवन्त्यनेनाभिप्रायेणोच्यते । ज्ञानम् अध्यात्मविषयं; शरीरक्लेशादन्तर्नियमो नाति-दुष्करः । यागे तु न महाक्लेश इति द्वापरे यज्ञः प्रधानम् । दाने तु न शरीरक्लेशो नान्त: संयमो न चातीव विद्वत्तोपयुज्यत इति सुसम्पादता ॥८६ ॥
हिन्दी - सत्ययुग में तप, त्रेता में ज्ञान, द्वापर में यज्ञ और कलि में केवल दान को महर्षियों ने प्रधान धर्म कहा है ॥ ८६ । युगों की ब्रह्मादि संज्ञा-[ ब्राह्मं कृतयुगं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्रियं युगम् । वैश्यो द्वापरमित्याहुः शूद्रः कलियुगः स्मृतः ॥९ ॥ ]
[ सत्ययुग ब्राह्म ( ब्राह्मण ), त्रेता क्षत्रिय, द्वापर वैश्य और कलियुग शूद्र कहे गये हैं || ९ || ] ब्राह्मणादि के लिए पृथक् पृथक् कर्मों की सृष्टि –
सर्वस्यास्य तु सर्गस्य गुप्त्यर्थं स महाद्युतिः ।
मुखबाहूरुपज्जानां पृथक्कर्माण्यकल्पयत् ॥ ८७ ॥
भाष्य —– उक्तः कालविभागः । ब्राह्मणादीनां गुणा इदानीं कथ्यन्ते । तत्रायमुप-क्रमः । सर्वस्य सर्गस्य सर्वेषां लोकानां गुप्त्यर्थं रक्षार्थम् । महातेजाः प्रजापतिः मुखादि-जातानां ब्राह्मणादीनां चतुर्णां वर्णानां दृष्टादृष्टार्थानि कर्माण्यकल्पयद् व्यवस्था-पितवान् ॥८७ ॥
क्षत्रिय, हिन्दी — उस महातेजस्वी ब्रह्मा ने इस सम्पूर्ण सृष्टि की रक्षा के लिए ब्राह्मण, वैश्य औरशूद्र के अलग - अलग कर्मों की सृष्टि की ॥ ८७ ॥
ब्राह्मण के कर्म-अध्यापनध्ययनं यजनं याजनं तथा ।
दानं प्रतिग्रहं चैव ब्राह्मणानामकल्पयत् ॥ ८८ ॥