मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 451–460
मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 451–460
पृष्ठ 451
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता परीवेत्ता । यया कन्यया च परिविद्यते । सर्वे ते नरकं यान्ति । ३७५ दाता याजकश्च येषां नरकगामिनां पञ्चमः । ' दाता ' कन्यायाः एवं प्रकृतत्वा-त्पित्रादिः । ‘ याजको ' विवाहे यः करोति होमं यो वा तत्रोपदेष्टा । अथवा तेषामेव परिवेत्तृपरिवित्तितत्कन्यादातॄणां ज्योतिष्टोमादीनामपि यज्ञानामृत्विक् । तस्माज्ज्येष्ठेन तथा कर्तव्यं यथाऽस्य कनीयसो भ्रातुर्विवाहे विघ्नकर्तृत्वं न भवति । कनीयसाऽपि कालप्रतीक्षा द्वादशाष्टषड्वर्षादिविषया कर्तव्या । कन्ययाऽपि
तादृशाय दातुं न देयम् ।
दातृयाजकौ पञ्चमौ येषामिति द्वन्द्वगर्भो बहुव्रीहिः ॥१६२ ॥
हिन्दी – १. परिवेत्ता तथा २. परिविति, ३. जिस ( कन्या ) से विवाह होता है वह, ४. कन्यादान करने वाला और ५. याजक ( उस विवाह में हवनादि कराने वाला ब्राह्मण ) ये पाँचों नरक को जाते हैं ॥ १६२ ॥
दिधिषूपति का लक्षण-भ्रातुर्मृतस्य भार्यायां योऽनुरज्येत कामतः ।
धर्मेणापि नियुक्तायां स ज्ञेयो दिधिषूपतिः ॥ १६३ ॥
भाष्य — नियोगधर्मेण प्रवृत्तो भ्रातुर्मृतस्य तद्भार्यागमने योऽनुरज्येत प्रीतिं भावयेत् । कामतः । नियोगधर्मातिक्रमेण “ सकृत्सकृदृतौ ” इत्येवं विधिं हित्वा इच्छानुरागं गाढालिङ्गनपरिचुम्बनादि कुर्यादसकृद्वा प्रवर्तेत, चेतसा वा विक्रियेत, कामिनीप्रेमदृष्टिबन्धवचनादिलिङ्गेनानुरागित्वेन विभावितो दिधिषूपतिर्वेद्यः । अग्रेदिधिषूपतिलक्षणं तु स्मृत्यन्तरात् ज्ञेयम् । “ जीवत्यग्रेदिधिषूपतिः ” इति । केचित्तु नैव यं समाम्नाये श्लोकोऽतीत्याहुः । अपरिपूर्णं च लिङ्गं ब्रुवते । द्वयस्य लक्षणे कर्तव्ये, न कर्तव्यकारिणामेकस्योपपद्यते । स्मृत्यन्तरे चैतदुभयं लक्ष्यते— “ परपूर्वापति धीरा वदन्ति दिधिषूपतिम् । यस्त्वग्रेदिधिषूर्विप्रः सैव यस्य कुटुम्बिनी ॥ ” न त्विह सम्भवति, परपूर्वापतेः पृथगेव निषिद्धत्वात् । तस्मादन्यो दिधि-षूपतिः ॥ १६३ ॥
हिन्दी – मृत - पति के सन्तानाभाव कारण वक्ष्यमाण ( ९ ।५ ९ -६१ ) वचनानुसार धर्म से नियुक्त भार्या में जो कामवश अनुरक्त ( आलिङ्गन - चुम्बनादि में प्रवृत्त ) होता है, उसे दिधिषूपति जानना चाहिये ॥१६३ ॥
पृष्ठ 452
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३७६ मनुस्मृतिः
कुण्ड तथा गोलक पुत्र का लक्षण -परदारेषु जायेते द्वौ सुतौ कुण्डगोलकौ ।
पत्यौ जीवति कुण्डः स्यान्मृते भर्तरि गोलकः ॥ १६४ ॥
[ तृतीयः भाष्य- —–पत्यौ जीवति तद्गृहे स्थितायां तद्भार्यायां यो गूढोत्पन्न: भङ्गया उपपति-त्वेन वा पत्युः क्षमया जायते सोऽन्यजात कुण्ड उच्यते । मृते तु गोलकः | एतावनियुक्तासुताविति केचित् । तदयुक्तम् । तयोब्राह्मण्यादेवाप्राप्तिः । तस्मान्नियोगोत्पन्नौ कुण्डगोलकौ । “ कथं पुनरनियुक्तासुतयोब्राह्मण्यमितरयोस्तु ब्राह्मण्यम् ” । जातिलक्षणे पत्नीग्रहणात् — सर्ववर्णेतु तुल्यासु पत्नीष्विति ' । सम्बन्धिशब्दश्च पत्नीशब्दो भर्तृशब्दवत् । यज्ञसंयोगे च पत्नीशब्दो व्युत्पाद्यते न चान्यदीयया भार्यया सहान्यस्य यज्ञाधिकारः । “ यद्येवं नियोगोत्पन्नयोरपि समानन्यायत्वान्नैव ब्राह्मण्यम् ” । दशम एतन्निर्णेष्यामः । माभूद्वा नियुक्तानियुक्तासुतयोः कस्यचिदपि ब्राह्मण्यम् । ननूक्तमसति ब्राह्मण्ये प्राप्त्यभावात्प्रतिषेधानुपपत्तिः । पतितप्रतिषेधादेव एतद्भविष्यति । द्विजातिकर्मभ्यो हानिः ‘ पतनम् ’ । द्विजाति-कर्मत्वे सति श्राद्धभोजनस्य कुतः पतिते प्राप्तिः । आम्नायते च प्रतिषेधो “ ये स्तेन - पतिता ” ( १५० श्लो ० ) इति ॥ १६४ ॥
हिन्दी — परायी स्त्री में ‘ कुण्ड ' तथा गोलक – ये दो पुत्र उत्पन्न होते हैं, पति के जीते रहने पर ( सधवा से ) जार उपपत्ति के द्वारा उत्पन्न पुत्र ' कुण्ड ' और पति के मरने पर ( विधवा से ) जार के द्वारा उत्पन्न पुत्र ' गोलक ' कहलाता है ॥१६४ ॥
कुण्डाशी का लक्षण – [ उत्पन्नयोरधर्मेण हव्यकव्ये च नैत्यके । यस्तयोरन्नमश्नाति स कुण्डाशी द्विजः स्मृतः ॥ २० ॥ ]
[ हिन्दी — अधर्म से उत्पन्न उन दोनों ( कुण्ड तथा गोलक ३।१६४ ) के अन्न को हव्य ( देवतानिमित्तक ) तथा कव्य ( पितृ - निमित्तक ) और नित्य - कर्म में जो भोजन कराता है, वह द्विज ' कुण्डाशी ' कहा गया है ॥ २० ॥ ]
कुण्ड तथा गोलक को हव्यकव्य - दान की निष्फलता-ते तु जाताः परक्षेत्रे प्राणिनः प्रेत्य चेह च । दत्तानि हव्यकव्यानि नाशयन्ति प्रदायिनाम् ॥ १६५ ॥
पृष्ठ 453
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ३७७ भाष्य— “ जात्याख्यायामिति ' ( व्या ० सू ० १।२।५८ ) बहुवचनं प्राणिन इति । ब्राह्मण्यादिव्यपदेशमवजानते ' प्राणिन ' इत्येवं व्यपदेशार्हा, न व्यपदेशान्तरमर्हन्ति । अतस्ते नाशयन्ति हव्यकव्यानि निष्फलीकुर्वन्ति प्रदायिनां दातॄणाम् । परिवेत्तादीनां लोके नातिप्रसिद्धत्वात् शब्दैश्चास्मृतत्वाद्व्यवस्थार्थं लक्षणप्रणयनम्॥१६५ ॥
हिन्दी – दूसरे की स्त्री में उत्पन्न वे दोनों ( ३ | १६४ में कथित कुण्ड तथा गोलक ) मरकर तथा इस लोक में भी दाताओं के लिए दिये गये हव्य - कव्य ककष्ट ( निष्फल ) कर देते हैं ॥१६५ ॥।
अपाङ्क्तेय- भोजन का दूषण—
अपङ्कयो यावतः पङ्क्त्यान् भुञ्जानाननुपश्यति ।
तावतां न फलं तत्र दाता प्राप्नोति बालिशः ॥ १६६ ॥
‘ पङ्क्त्यता ’, भाष्य - –पङ्गिमर्हन्तीति पङ्क्त्याः । सद्भिरेकत्रासनभोजनाद्यर्हता ' प तदभावादपङ्क्त्यः । स यावतः पङ्क्त्यान्विद्वत्तपस्विश्रोत्रियान् भुञ्जानाननुपश्यति, तावतां न तत्र पितृतृप्त्याख्यं फलं भवति ।
अतः स्तेनादयः श्राद्धं कुर्वता ततः प्रदेशादपसारणीयाः ।
बालिशो मूर्खः ॥ १६६ ॥
हिन्दी — अपाङ्क्तेय ( ३।१४०-१५७ ) में कथित पति को दूषित करने वाला ) ब्राह्मण पङ्क्त भोजन की पाँत ) में बैठे तथा भोजन करते हुए जितने ब्राह्मणों को देखता है, भोजन कराने वाला वह मूर्ख उतने ( पङ्गिपावन – पति को पवित्र करने वाले भी ) ब्राह्मणों को भोजन कराने के फल को नहीं पाता है, ( अतएव पङ्गिदूषक स्तेनादि, भोजन करते हुए ब्राह्मणों को नहीं देख सकें, ऐसा प्रबन्ध भोजन दाता को करना चाहिए ) ॥१६६ ॥
वीक्ष्यान्धो नवतेः काणः षष्टेः श्वित्री शतस्य च ।
पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम् ॥ १६७ ॥
भाष्य— “ ननु चान्धस्य कुतो दर्शनम् । येनेदमुच्यते वीक्ष्यान्धो नवतेरिति ” ॥
सत्यम् । तत्प्रदेशसन्निधानमनेन लक्ष्यते ॥ यावान् देशश्चक्षुष्मते । दृष्टिगोचरस्तावतो देशादनावृतादन्धो विवासनीयः । काणः षष्टेः । नात्रायमर्थाऽत ऊर्ध्वं भोज्या इति । केवलं संख्यापचयेन दोषलाघवं प्रायश्चित्तविशेषार्थं ज्ञाप्यते ।
पृष्ठ 454
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३७८
श्वित्री कुष्ठी भण्यते ।
पापरोगी प्रसिद्धः ॥ १६७ ॥
मनुस्मृतिः [ तृतीयः हिन्दी – अन्धा पङ्कि में बैठकर भोजन करने वाले ब्राह्मणों को देखकर नब्बे ब्राह्मणों के काना, साठ ब्राह्मणों के श्वेत कुष्ठी, सौ ब्राह्मणों के और पापरोगी ( यक्ष्मा या कुष्ठ का रोगी ) हजार ब्राह्मणों के ( भोजन कराने से मिलनेवाले ) दाता ( भोजन कराने वाले ) के फल को नष्ट करता है ॥ १६७ ॥
विमर्श — यद्यपि अन्धा का देखना असम्भव है तो भी उसके बैठे हुए स्थान से देखने योग्य देशतक के नब्बे ब्राह्मण भोजन के फल को नष्ट करने का वचन कहा गया है । उक्त न्यूनाधिक संख्या दोष का न्यूनाधिक्य - प्रदर्शनार्थ है । यावतः
शूद्र याजक का निषेध-संस्पृशेदङ्गैर्ब्राह्मणाञ्छूद्रयाजकः ।
तावतां न भवेद्दातुः फलं दानस्य पौर्तिकम् ॥ १६८ ॥
भाष्य — यावतो ब्राह्मणान् स्पृशत्यङ्गैः, पङ्किं गतः । अत्राप्यङ्गस्य स्पर्शनं न
विवक्षितम्, कि तर्हि पूर्ववत्तद्देशसन्निधिः ।
पौर्तिकं फलम् । पूर्ते भवं पौर्तिकम् । बहिर्वेदिदानाद्यत्फलं तत्पौर्तिकम् ॥१६८ ॥
हिन्दी - शूद्र को यज्ञ कराने वाला ( ब्राह्मण ) अङ्गों से जितने ब्राह्मणों का स्पर्श करता है, उतने ब्राह्मणों के हव्य - कव्य दान करने का फल दानकर्ता को नहीं मिलता है॥१६८ ॥
विमर्श — आगे के ‘ आसनेषूपक्लृप्तेषु ( ३।१ ९ ८ ) वचनानुसार प्रत्येक ब्राह्मण को पृथक् - पृथक् आसन पर बैठाकर भोजन कराने का विधान होने से दूसरे के शरीर के स्पर्श की सम्भावना नहीं है, अतएव जितने ब्राह्मणों की पति में वह शूद्र याचक बैठकर भोजन कराता है, उतने ब्राह्मणों को भोजन कराने का पौर्तिक ( वेदी के बाहर दान देने का ) फल दाता को नहीं मिलता है, अर्थात् यहाँ शरीर - स्पर्श विवक्षित नहीं है । किन्तु पूर्व वचनों ( ३।१५६ - १६७ ) के अनुसार स्थान की समीपता विवक्षित है । मेधातिथि तथा गोविन्दराज के वचनानुसार पङ्गिदूषकों में शूद्रयाचक की गणना पहले नहीं हुई है । अतः इस वचन से उसका निषेध किया गया है । शूद्र याचक से प्रतिग्रह लेने का निषेध-वेदविच्चापि विप्रोऽस्य लोभात्कृत्वा प्रतिग्रहम् । विनाशं व्रजति क्षिप्रमामपात्रमिवाम्भसि ॥ १६ ९ ॥ भाष्य— प्रसङ्गाच्छूद्रयाजकस्याप्रतिग्राह्यताऽनेन कथ्यते । वेदविदपि यदि तस्य शूद्रयाजकस्य सम्बन्धिनो द्रव्यस्य प्रतिग्रहं करोति ।
पृष्ठ 455
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ३७ ९ लोभादित्यनुवादः । सोऽपि विनाशं व्रजति । अभिलषितेनार्थेन वियुज्यते धनपुत्र-पशुशरीरादिना । किंपुनरवेदवित् । वेदविदः किल प्रतिग्रहे नातीव दोष इति वक्ष्यति ।
आमपात्रमपक्वं शरावादिभाजनम् । अम्भसि जले क्षिप्तम् ॥१६ ९ ॥
हिन्दी – वेदज्ञाता ब्राह्मण भी लोभ से शूद्र- याचक का प्रतिग्रह ( दान ) लेकर ( पानी में कच्चे घड़े के समान शरीरादि ) शीघ्र नष्ट हो जाता है । तब मूर्ख ब्राह्मण के विषय में कहना ही क्या है? ( अर्थात् वह तो प्रतिग्रह लेकर अत्यन्त शीघ्र नष्ट हो ही जायेगा ) ॥ १६ ९ ॥
सोम - विक्रयी आदि के लिए दान निषेध -सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम् ।
नष्टं देवलके दत्तमप्रतिष्ठं तु वार्धुषौ ॥ १७० ॥
भाष्य — तस्यां जातौ जायते यत्र विष्ठाऽस्य भोजनं भवति । एवं भिषजे । नष्टं निष्फलं उद्वेगकरं वा । नष्टं हि द्रव्यं उद्वेगं जनयति । अविद्यमाना प्रतिष्ठा स्थितिर्यस्य तदप्रतिष्ठम् ।
नानारूपैः शब्दैरेवंविधस्य दानस्य नैष्फल्यं कर्तुश्च दोषसम्बन्धः प्रतिपाद्यते ।
नष्टमप्रतिष्ठमिति नानयोरपि भेदाशङ्का कार्या, कार्याभेदात् ॥१७० ॥
हिन्दी – सोमलता बेचने वाले ब्राह्मण को दी गयी दान, वस्तु देने वाले के भोजनार्थ विष्ठा, वैद्य - वृत्ति वाले ब्राह्मण को दी गई दान, वस्तु देने वाले के भाजनार्थ पूय ( पीव ) और शोणित ( रक्त ); देव - मन्दिर के पूजन ( वेतन लेकर पूजा करने वाले पुजारी ) के लिए दी गयी दान, वस्तु नष्ट और सूदखोर ब्राह्मण के लिए दी गयी दान वस्तु भी अप्रतिष्ठ ( निष्फल ) होती है ॥ १७० ॥
विमर्श - इस श्लोक का आशय यह है कि श्राद्ध ( हव्य - कव्य ) में सोमलता बेचने वाले ब्राह्मण को भोजन कराने से दाता को विष्ठा खाने वाले कीड़ों की योनि में, वैद्य वृत्तिवाले ब्राह्मण को भोजन कराने से पीव तथा रक्त खाने वाले कीड़ों की योनि में उत्पन्न होना पड़ता है और शेष दो ( पुजारी तथा सूदखोर ) ब्राह्मणों को भोजन कराना निष्फल होता है । अतः इन्हें श्राद्ध आदि में ( हव्य - कव्य दोनों कार्यों में ) भोजन नहीं करावे | व्यापारी आदि ब्राह्मण के लिए दान निषेध-यत्तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद्भवेत् । भस्मनीव हुतं द्रव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे ॥ १७१ ॥
पृष्ठ 456
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३८० मनुस्मृतिः [ तृतीयः भाष्य - अयमपि पूर्ववत् व्याख्येयः । वाणिजकस्य भोजनं निषिद्धम् । न तद्देशसन्निधिः । न हि यथा पूर्वत्र वीक्ष्येति
दृष्टिगोचरे देशे लक्षणया सन्निधिस्तद्वदिह तादृशं किञ्चिन्निबन्धनमस्ति ।
पौनर्भवो नवमे वक्ष्यते ( ९ ।१७५ ) ॥१७१ ॥
हिन्दी – व्यापारी ( व्यापार से जीविका करने वाले ) ब्राह्मण को जो ( हव्य - कव्य ) दिया जाता है, वह इस लोक तथा परलोक में, कहीं भी फल देने वाला नहीं होता है और विधवा पुत्र के लिए दिया गया दान भस्म ( राख ) में हवन करने के समान ( निष्फल ) होता है ॥१७१ ॥
अन्य अपाङ्क्तेय ब्राह्मण के लिए दान- निषेध-इतरेषु त्वपङ्क्त्येषु यथोद्दिष्टेष्वसाधुषु । मेदोऽसृङ्मांसमज्जास्थि वदन्त्यन्नं मनीषिणः ॥ १७२ ॥
भाष्य – येऽस्मिन्नपङ्क्त्यदानफलदर्शनप्रकरणे पठिताः अन्धादयस्तेभ्योऽन्ये स्तेनादयः प्रतिकाण्डोद्दिष्टास्तेषु यथोद्दिष्टेषु भोजितेषु दातुरिमान्युपतिष्ठन्तं, मेदोऽ-सृङ्मांसादीनि । तादृशजातौ जायते यत्रैतदाहारो भवति, कृमिक्रव्याद्गृध्रादिजाताविति । मनीषिणो वेदविदो वदन्ति । सर्वस्यायमर्थः । अपङ्क्त्येषु भोजितेषु श्राद्धाधिकारो न कृतो भवत्यकरणे च विध्यतिक्रमदोषोऽवश्यंभावी, नित्यत्वादस्य विधेः ॥ १७२ ॥
हिन्दी — पूर्वोक्त अपाङ्क्तेय अन्य ( चोर आदि ( ३ | १४०-१५८ ) ब्राह्मणों को दिये गये ( हव्य - कव्य ) को मेदस, रक्त, मांस, मज्जा और हड्डी ( के समान ) विद्वान् लोग कहते हैं ॥१७२ ॥
विमर्श - पूर्वोक्त ( ३।१७० - १७१ ) श्लोक से भिन्न पङ्क्तिदूषक ( ३।१४०-१५८ ) ब्राह्मणों को हव्य - कव्य के दिये हुए अन्न को दाता जन्मान्तर में मेदस, रक्त आदि खाने वाले कीड़ों की योनि में उत्पन्न होकर खाता है, अतः उन्हें भी हव्य - कव्य का दान ( सर्वत्र ‘ दान ' शब्द से भोजन भी विवक्षित है ) नहीं करना चाहिए ॥१७२ ॥
पङ्क्तिपावन ब्राह्मणों के कथन का उपक्रम-अपङ्क्त्योपहता पङ्किः पाव्यते यैर्द्विजोत्तमैः । तान्निवोधत कात्स्र्त्स्न्ये न द्विजाग्र्यान्पङ्गिपावनान् ॥ १७३ ॥
भाष्य- -अपङ्क्त्यैः पूर्वोक्तैः उपहृता दूषिता पङ्गिः परिषद्यैर्ब्राह्मणैः पाव्यते निर्दोषा क्रियते । तान्वक्ष्यमाणैः श्लोकैः शृणुत । कात्स्र्त्स्न्येन निःशेषेण ब्रवीमि ।
पृष्ठ 457
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता अर्थवादरूपाण्यन्यानि पदानि । ३८१ यथैवैकत्र भुञ्जानो दुष्टो दूषयति अदुष्टान् एवं पङ्क्तिपावनः स्वगुणातिशयादन्येषा-मपि दोषानपनुदतीत्यस्यार्थः । न चानेनापङ्क्त्यानां भोजनमनुज्ञाप्यते, किंतर्हि पङ्क्तिपावनोऽवश्यमन्वेषितव्यः । तस्मिंश्च लब्धे यद्यन्ये नातिनिपुणतः परीक्षिताः निपुरुषं यावत्, तथापि न चेदुपल-भ्यमानदोषा, वृथाऽपि भोजयितव्या इत्येवमर्थः पङ्क्तिपावनोपदेशः ॥१७३ ॥
हिन्दी —– ( भृगु मुनि महर्षियों से कहते हैं कि पङ्गिदूषक -१।१४०-१५८ ) से दूषित पङ्क्ति ( भोजनकर्ताओं की पाँत ) जिन श्रेष्ठ ब्राह्मणों से पवित्र हो जाती है, उन पङ्गिपावन ( पङ्क्ति को पवित्र करने वाले ) ब्राह्मणों ( तुमलोग आगे ३।१७३ - १७६ कहे गये ) को जानो ॥१७३ ॥
पङ्गिपावन ब्राह्मण—
अय्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च ।
श्रोत्रियान्वयजांश्चैव विज्ञेयाः पङ्गिपावनाः ॥ १७४ ॥
भाष्य — अग्र्याः उत्तमाः सर्वसंशयव्युदासेन निपुणतः स्वीकृतवेदाः । सर्वेषु च प्रवचनेषु अग्र्याः इत्येवम् । प्रोच्यते व्याख्यायते यैर्वेदार्थः तानि प्रवचनान्यङ्गानि । षडङ्गो वेदो यैरभ्यस्तोऽभ्यस्यते च । श्रोत्रियान्वये जाताः । पितृपितामहादयो येषां तादृश एव । “ ननु चेदृशा एव भोज्यतया विहितास्तत्र कोऽतिशयो येनेदानीं पङ्गिपावनत्व-मुच्यते ” । किञ्चिद्विद्वद्भ्यो दानं, सति श्रोत्रियत्वे विहितम् । न चेह विद्वत्तोपात्ता । न च तया पङ्क्तिपावनत्वोपपत्तिः । गुणविशेषापेक्षं हि पङ्गिपावनत्वं न गुणापचये युक्तम् । तस्माद्विद्वदभावे केवलश्रोत्रियाय दानार्थमेतत् । असति विदुषि श्रोत्रियाय दानं मुख्य-मेव न गौणमित्युक्तं भवति ।
बहुवचनं व्यक्त्यपेक्षम् ।
चकार समुच्चये ॥१७४ ॥
हिन्दी— चारों वेदों के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ, प्रवचन अर्थात् ६ वेदाङ्गों ( शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, ज्योतिष और छन्द ' ) सहित वेदों के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ और १. तदुक्तम्- ' शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषां गतिः । छन्दोविचितिरित्येष षडङ्गो वेद उच्यते ॥ ' इति ।
पृष्ठ 458
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३८२ मनुस्मृतिः [ तृतीयः जिस वंश में १० पीढ़ियों तक श्रोत्रिय हुए हों, उनमें श्रेष्ठ ब्राह्मणों को पङ्क्तिपावन जानना चाहिए || १७४ ॥
त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ।
ब्रह्मदेयानुसन्तानो ज्येष्ठसामग एव च ॥ १७५ ॥
भाष्य — त्रिणाचिकेताख्यो वेदविभागोऽध्वर्यूणाम्— ' पीतोदकाजग्धतृणा ' इत्यादिः । तदध्ययनसन्बन्धात् पुरुषोऽत्र त्रिणाचिकेत उच्यते । अन्ये च त्रिणाचिकेतमधीयानानां व्रतमाम्नातं — तत् येन चरितं स त्रिणाचिकेतः । अत्रापि लक्षणयैव पुरुष उच्यते । न चैवं मन्तव्यं तावन्मात्रेण पङ्क्तिपावनत्वम्, किं तर्हि, सति श्रोत्रियत्वादिगुणयोगे-ऽधिकोऽयं गुणी द्रष्टव्यः पङ्गिपावनहेतुतया । पञ्चाग्निविद्या नाम छान्दोग्योपनिषदि विद्याऽऽम्नायते, ( ५।१०।९ ) " स्तेनो हिरण्यस्येत्यादि ” यस्याः फलम् । तदध्ययनसम्बन्धात् पुरुषोऽपि ‘ पञ्चाग्निः ' पूर्ववत् । अन्ये तु पञ्चाग्नयो यस्य, त्रयस्त्रेताऽग्नयः सभ्यावसथ्यौ च द्वौ, पञ्चाग्निः । तत्र ‘ सभ्यो ’ नाम यो महासाधनस्य शीतापनोदार्थमेव बहुषु देशेषु व्यवह्रियते । त्रिसुपर्णो नाम मन्त्रस्तैत्तिरीयके बाहृच्ये च, “ ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्णं पठन्ती ” त्यादिः । षडङ्गो वेदस्तं वेत्तीति षडङ्गवित् । ब्राह्मधर्मेण आहूय दानेन या दत्ता तस्या अनुसन्तानस्ततो जातः ।
ज्येष्ठसामगश्च । ज्येष्ठदोहानि आरण्यके सामानि, तानि गायति स एवमुच्यते ।
अत्रापि सामगानेन तद्व्रताचरणेन वा पुरुष इत्युच्यते ॥१७५ ॥
हिन्दी — त्रिणाचिकेत ( अध्वर्युवेदभाग को पढ़ने तथा उसका व्रत करने वाले, पञ्चाग्नि ( अग्निहोत्री ), त्रिसुपर्ण ( बह्वृचका वेद भाग पढ़ने तथा उसका व्रत करने वाले ) वेद के ६ अङ्गों ( शिक्षा आदि ) का व्याख्याता, ब्राह्मविवाह ( २।२७ ) की विधि से विवाहिता स्त्री से उत्पन्न, वेद के आरण्यक में गाये जाने वाले ज्येष्ठसाम का गान करने वाला || १७५ ॥
वेदार्थवित्प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः ।
शतायुश्चैव विज्ञेया ब्राह्मणाः पङ्गिपावनाः ॥ १७६ ॥
भाष्य — वेदस्यार्थं जानाति । " ननु च षडङ्गविदुक्त एव ” । सत्यम् । अङ्गैर्विना स्वयमप्यूहति प्रज्ञया यः स इह वेदार्थविदभिप्रेतः । अथवा तस्यैवायमनुवादः पुनः पुनः क्रियते । न वेदार्थज्ञानेन विना सत्यप्यन्यगुणयोगे
पृष्ठ 459
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता श्राद्धार्हाः । प्रवक्ता व्याख्याता वेदार्थस्यैव 1 ३८३ ब्रह्मचारी । सहस्रदः । अविशेषोपादानेन गवां सहस्रं यो दत्तवान् । इदं तु युक्तम् । सहस्रशब्दस्य बहुनामत्वात्, बहु यो ददाति, उदारो वेत्यर्थः । न हि गवां संख्येयत्वे प्रमाणमस्ति । वेदेऽप्युक्तं “ गावो वै यज्ञस्य मातर ” इति । अविशेषचोदनायां गावः प्रतीयन्ते । शतायुर्वृद्धवयाः । स हि परिपक्वकषायतया पावनत्वमश्नुते । शतमायुरस्येति शतायुः । वर्षाणि संख्येयानि, प्रसिद्धेः । अथवा शतशब्दो बह्वर्थः, बह्वायुः । वृद्धवयस्त्वं चात्राभिप्रेतम् । उक्तं तु गौतमीये “ युवभ्यो दानं प्रथमम् एके पितृवत् ' इति ( अ ० १५ सू ० १०-११ ) । एवमर्थमेव च ब्रह्मचारिग्रहणमिह व्याचक्षते । स हि पूर्ववया भवति ॥१७६ ॥
हिन्दी — वेद के अर्थ का ज्ञाता ( वेदाङ्ग को नहीं पढ़कर भी गुरु से वेदार्थ को जानने वाला ), वेद का व्याख्यान करने वाला, ब्रह्मचारी ( प्रथम आश्रम में नियमित रूप से रहने वाला ) हजार गायों का या बहुत अधिक दान करने वाला और सौ वर्ष की आयु वाला - इन ब्राह्मणों को ' पङ्गिपावन ' जानना चाहिए ॥१७६ ॥
ब्राह्मण को निमन्त्रित करने का समय-पूर्वेद्युरपरेद्युर्वा
श्राद्धकर्मण्युपस्थिते ।
निमन्त्रयीत त्र्यवरान्सम्यग्विप्रान् यथोदितान् ॥ १७७ ॥
भाष्य — उक्ता यादृशा ब्राह्मणा भोजनीयाः । इदानीमन्येतिकर्तव्यतोच्यते । पूर्वेद्युर्यदहः श्राद्धं कर्तव्यम् अमावास्यायां त्रयोदश्यां वा, ततः पूर्वस्मिन्नहनि चतुर्दश्यां द्वादश्यां वा, श्वः श्राद्धे कर्तव्ये ब्राह्मणान्निमन्त्रयेत् । निमन्त्रणे कर्तव्ये अध्येषणपूर्वकम् व्यापारणमभ्युपगमनं च । त्रयोऽवरा येषां ते त्र्यवराः । यद्यत्यन्तं न्यूनास्तदा त्रयः । शक्तौ त्वयुजो
यथोत्साहमित्युक्तम् । अवशिष्टः पदसङ्घातः श्लोकपूरणार्थः । उपस्थिते प्राप्ते ।
यथोदितान् यथोक्तान्॥१७७ ॥
हिन्दी – श्राद्ध के एक दिन पहले या श्राद्ध के ही दिन पूर्व ( ३।१७५-१७६ ) में यथा - योग्य कहे गये ब्राह्मणों को निमन्त्रित करे ॥ १७७ ॥
श्राद्ध में निमन्त्रित ब्राह्मण तथा श्राद्धकर्त्ता के कर्तव्य—
निमन्त्रितो द्विजः पित्र्ये नियतात्मा भवेत्सदा ।
न च छन्दांस्यधीयीत यस्य श्राद्धं च तद्भवेत् ॥ १७८ ॥
पृष्ठ 460
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३८४ मनुस्मृतिः [ तृतीयः भाष्य - पित्र्ये श्राद्धे निमन्त्रितो नियतात्मा भवेत् । संयतात्मा ब्रह्मचर्यं परिरक्षेत् अन्यांश्च यमनियमाननुतिष्ठेत स्नातकव्रतादीन् । पुरुषव्रतानां नृत्यगीतादि-प्रतिषेधानां कर्माङ्गता विधीयते । तथा कर्तव्यं श्राद्धकृता यथाऽसौ ब्राह्मणो निमन्त्रणात् प्रभृति संयतेन्द्रियो भवति, अन्यथा श्राद्धं दुष्येत् । न च छन्दांसि वेदान् अधीयीत । यच्च वेदाक्षरोच्चारणमध्ययनं तन्निषिध्यते । जपस्तु सन्ध्योपासनादावप्रतिषिद्धः । यस्य तत्कर्तव्यं श्राद्धं भवेत् । पित्र्ये श्राद्धे निमन्त्रितवन्नियतात्मा भवेत् । संयतात्मा च सोऽपि नियतात्मा भवेदिति पदयोजना । अतो भोक्तुः कर्तुश्च निमन्त्रणात्प्रभृति तुल्यो नियोऽनध्ययनं च ॥।१७८ ॥ हिन्दी — पितृ - श्राद्ध में निमन्त्रित ब्राह्मण आत्मा को संयमपूर्वक रखे ( मैथुनादि कर्म न करे ) तथा ( आवश्यक नित्यकर्म अर्थात् सन्ध्योपासन एवं जप आदि के अतिरिक्त ) वेद का अध्ययन ( वेद- पाठ ) भी नहीं करे । श्राद्धकर्ता भी इन नियमों का विधिवत् पालन करे ॥१७८ ॥
पूर्वोक्त नियम के पालन में युक्ति-निमन्त्रितान् हि पितर उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् । वायुवच्चानुगच्छन्ति तथासीनानुपासते ॥ १७ ९ ॥ भाष्य — निमन्त्रितेन नियतात्मना भवितव्यमित्यस्य विधेरर्थवादोऽयम् । यस्मान्निमन्त्रितान् ब्राह्मणान् अदृश्येन रूपेण पितर उपतिष्ठन्ति तच्छरीरमनुप्र-विशन्ति, यथा भूतग्रहाविष्टम् । वायुवदनुगच्छन्ति । यथा वायुः प्राणः पुरुषं गच्छन्तमनुगच्छति, न गच्छन्तं प्राणो जहाति, एवं पितरो वायुभूता भवन्ति । तथाऽऽसीनान् ब्राह्मणानुपासते । गच्छत्स्वनुगच्छन्ति, उपविष्टेषूपविशन्ति । निम-न्त्रिता द्विजा पितृरूपापन्ना भवन्तीत्यर्थः । तस्मान्न स्वतन्त्रैर्निमन्त्रितैर्भवितव्यम्॥१७९ ॥
हिन्दी – पितर लोग निमन्त्रित ब्राह्मण के पास आते हैं, उन ब्राह्मणों के चलने पर प्राण वायु के समान अनुगमन करते हैं और उन ब्राह्मणों के बैठने पर उनके समीप में बैठते हैं ( अतएव निमन्त्रित ब्राह्मणों का कर्त्तव्य है कि वे संयम से रहें । ) ॥ १८ ९ ॥ निमन्त्रण स्वीकार कर भोजन न करने पर दोष-केतितस्तु यथान्यायं हव्ये कव्ये द्विजोत्तमः । कथञ्चिदप्यतिक्रामन् पापः सूकरतां व्रजेत् ॥ १८० ॥