मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 481–490

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 481–490

पृष्ठ 481

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 481 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४०५ पक्ष में पितामह तथा प्रपितामह के उद्देश्य से ही ब्राह्मणों को निमन्त्रित करे और दो ही पिण्डों को दे ) ॥२१० ॥

पिता के मरने तथा पितामह के जीवित रहने पर पार्वण श्राद्ध-पिता यस्य निवृत्तः स्याज्जीवेच्चापि पितामहः । पितुः स नाम सङ्कीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम् ॥ २११ ॥

-भाष्य – पितुर्नामसङ्कीर्तनेन तदीयावाहनपिण्डदानब्राह्मणभोजनानि लक्ष्यन्ते । कीर्तयेत्प्रपिताहम् । जीवते पितामहाय न दद्यात् । किंतर्हि ततः पूर्वाभ्यां, पितुःपितृभ्यो निपृणीयादिति ' स्मरन्ति ॥ २११ ॥

> हिन्दी — जिसका पिता मर गया हो और पितामह जीवित हो, वह पिता और प्रपितामह का ही श्राद्ध करे, श्राद्ध में पिता का नाम लेकर प्रपितामह के नाम का उच्चारण करे | ( गोविन्दराज का मत है कि ' जिसके पिता और प्रपितामह मर गये हों तथा पितामह जीवित हों वह पिता के लिए पिण्ड रखकर प्रपितामह और वृद्धप्रपितामह के लिए पिण्ड दे ' ॥२११ ॥

पितामहो वा तच्छ्राद्धं भुञ्जीतेत्यब्रवीन्मनुः ।

कामं वा समनुज्ञातः स्वयमेव समाचरेत् ॥ २१२ ॥

भाष्य-- यथा जीवत्पिता भोज्यते तद्वत्पितामहोऽपि । अनुज्ञां पितामहात् प्राप्य समाचरेत्स्वयम् । परतो द्वयोर्दद्यात्, प्रपितामहाय एकस्मा एव वा । एष ‘ कामं ' ' स्वयम् ' इत्य-नयोरर्थः ॥२१२ ॥

हिन्दी – ' अथवा पितामह उस ( स्वसम्बद्ध ) श्राद्धान्त्र को भोजन करे ' ( तथा पिता और प्रपितामह के उद्देश्य से दो पिण्डदान करे तथा ब्राह्मण भोजन करावे ) ऐसा मनु ने कहा है | अथवा ( पितामह से ) आज्ञा ( ' तुम अपनी इच्छा के अनुसार श्राद्ध करो ' ऐसी आज्ञा ) प्राप्त कर ( जिसका पिता मर गया हो तथा पितामह जीवित हो ऐसा श्राद्धकर्त्ता ) अपनी रुचि के अनुसार उन श्राद्ध में पितामह को भोजन करावे और पूर्व ३।२११ ) श्लोक में कथित विष्णु - वचन के अनुसार पिता, प्रपितामह तथा वृद्ध-प्रपितामह के उद्देश्य से पिण्डदान करे तथा ब्राह्मण भोजन करावे ॥ २१२ ॥

ब्राह्मण भोजन विधि-तेषां दत्वा तु हस्तेषु सपवित्रं तिलोदकम् ।

तत्पिण्डाग्रं प्रयच्छेत्तु स्वधैषामस्त्विति ब्रुवन् ॥ २१३ ॥

मनु I- 30

पृष्ठ 482

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 482 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४०६ मनुस्मृतिः [ तृतीयः भाष्य - यदुक्तं ' पिण्डेभ्यः स्वल्पिकां मात्रामाशयेदिति ', तस्यायं कालविधिर्देश-विधिश्च अग्रदेशात्पिण्डस्य मात्रा आदातव्या । दर्भांस्तिलोदकं च दत्वा तदनन्तरं पिण्डभागं प्रयच्छेत् । II II I I स्वधैषामस्त्विति ब्रुवन् । एषामिति सर्वनाम्ना विशेषनामानि गृह्यन्ते । एवं सम्बन्धः क्रियते — ‘ येषां यानि नामानि तान्युच्चार्य स्वधाऽस्त्विति ब्रूयात् ' । अतः स्वधाशब्दयोगे चतुर्थ्या निर्देशः कर्तव्यः, ' स्वधा देवदत्तायास्तु ' ' स्वधा यज्ञ-दत्तायास्त्विति । एवं व्याख्याने शास्त्रान्तरविरोधो न भवति ॥२१३ ॥

हिन्दी — पिता आदि पितरों के रूप में निमन्त्रित होकर बैठाये गये ( ३।१ ९ ८ ) ब्राह्मणों के हाथ में पवित्री के सहित तिल और जल देकर पिण्डाग्र ' यह पिता के लिये स्वधा हो ’ ( ‘ इदं पित्रे स्वधाऽस्तु ' ऐसा कहता हुआ पिण्ड का अग्र भाग ( ३।२० ९ ) को देवे । ( इसी प्रकार पितामह आदि के लिए भी तत्सम्बद्ध ब्राह्मण के हाथ में पवित्री, तिल और कुश देकर ' इदं पितामहाय स्वधाऽस्तु ' वचन कहता हुआ श्राद्धकर्त्ता उक्त पिण्डाग्र को देवे ॥ २१३ ॥

अन्न परोसने की विधि-पाणिभ्यां तूपसंगृह्य स्वयमन्नस्य वर्द्धितम् ।

विप्रान्तिके पितॄन् ध्यायन् शनकैरुपनिक्षिपेत् ॥ २१४ ॥

भाष्य — उभाभ्यां हस्ताभ्यां स्वयं गृहीत्वा अन्नस्य वर्धितं अन्नेन पूर्णं भाजनं विप्रान्तिके रसवत्यगारादीनां यत्र ब्राह्मणा भोज्यन्ते, तस्मिन्देशे उपनिक्षिपेत् ब्राह्मणानां समीपे स्थापयेत् । अन्ये तु व्याचक्षते –वर्धितं परिवर्तुलमन्नमुच्यते । तद्विप्रान्तिके पितॄन् ध्यायन् ' तुभ्यमिदमिति ' ध्यात्वा निक्षिपेत्, यथा विकिरम् । तदयुक्तम् । “ उपनीय सर्वं परिवेषयेत् ” इति वक्ष्यति । अतः परिवेषणार्थं प्रदेशान्तरादानीय तस्योपनिक्षेपोऽयम् ॥२१४ ॥

हिन्दी — फिर श्राद्धकर्त्ता अन्नों ( भोज्य पदार्थों ) से परिपूर्ण पात्र ( थाली आदि ) को दोनों हाथों से पकड़कर पिता आदि पितरों का ध्यान करता हुआ धीरे से ब्राह्मणों के पास में रख दे ॥२१४ ॥

से भोजन -1 - पात्र लाने का निषेध-एक हाथ

उभयोर्हस्तयोर्मुक्तं यदन्नमुपनीयते ।

तद्विप्रलुम्पन्त्यसुराः सहसा दुष्टचेतसः ॥ २१५ ॥

पृष्ठ 483

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 483 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४०७ भाष्य — द्वाभ्यां हस्ताभ्यामन्नमुपनेतव्यं परिवेष्टव्यं, न चैकेनेति । परिवेषणमुप-नयनमेव । ततस्तत्राप्ययमेव धर्मः पूर्वोक्तः । तस्यार्थवादः । उभाभ्यां हस्ताभ्यां मुक्तं वर्जितमपरिगृहीतं यदन्नमुपनीयते परिवेषणार्थं तद्वि-प्रलुम्पन्ति विनाशयंत्यसुराः । सहसा बलेन । दुष्टचेतसः पापात्मानः । असुरा देवद्विषः । उभयोरित्यधिकरणे सप्तमी । मुक्तमकृष्टमस्थितम् । भवन्ति च प्रतिषेधोपसन्नि-धानेऽपि कारकविभक्तयः– ‘ ग्रामान्नागच्छत्यासनेनोपविशति त्रिरात्रं नोपवसति ॥२१५ ॥

हिन्दी - एक हाथ से लाया गया जो अन्न ( अन्नपात्र ) ब्राह्मणों के आगे परोसा जाता है, उस अन्न को दुष्ट चित्त वाले राक्षस एकाएक छीन लेते हैं ( इस कारण एक हाथ से कभी भी नहीं परोसना चाहिए ) ॥ २१५ ॥

व्यञ्जन आदि को भूमि पर रखना -गुणांश्च सूपशाकाद्यान् पयो दधि घृतं मधु ।

विन्यसेत्प्रयतः पूर्वं भूमावेव समाहितः ॥ २१६ ॥

भाष्य — गुणा व्यञ्जनानि । एषामेव प्रदर्शनार्थमुत्तरः प्रपञ्च: । सूपशाकाद्यान्

विन्यसेद्भूमावेवोपयच्छेत । न दारुमये फलकादौ ॥२१६ ॥

हिन्दी — व्यञ्जन, दाल, शाक आदि, दूध, घी तथा शहद ( के पात्रों ) को सावधान होकर ( घबराकर नहीं, पहले भूमि पर ही पीढ़ी आदि पर नहीं ) रखे ॥२१६ ॥

भक्ष्यं भोज्यं च विविधं मूलानि च फलानि च ।

हृद्यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥ २१७ ॥

भाष्य — धानाशष्कुल्यादयो ‘ भक्ष्याः ' । खरविशदमभ्यवहरणीयं हि भक्ष्यमित्यु-च्यते । भोज्यं घृतपूरादिः ॥२१७ ॥

हिन्दी - सुन्दर अनेक प्रकार के मोदक ( मिठाई - लड्डू आदि ) भोज्य पदार्थ, जड़ ( कन्द, मूली आदि ), फल ( ऋतु के अनुसार प्राप्त होने वाले आम, सेव, सन्तरा आदि ), मनोहर माँस, सुगन्धित पान ( पीने योग्य शर्वत - पन्ना आदि ) — ॥ २१७ ॥

उपनीय तु तत्सर्वं शनकैः सुसमाहितः ।

परिवेषयेत प्रयतो गुणान्सर्वान्प्रचोदयान् ॥ २१८ ॥

भाष्य - उपनीय विप्रान्तिके सर्वमेतड्डौकयित्वा । ततः परिवेषयेत् । भुज्यधि-करणोपादानमावर्जनम् । भुञ्जानस्य परिवेषणं यद्यप्यन्तिकदेशे अपेक्षितं तथापि तेषामन्तिके निधातव्यं यथा भुञ्जानानामुच्छेषणेन न संसृज्यते । गुणान् भक्ष्यभोज्यादेर्द्रव्यस्य ये गुणा अम्लत्वादयस्तान्प्रणोदयमानः इदमम्लमिदं

पृष्ठ 484

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 484 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४०८ मनुस्मृतिः [ तृतीयः मधुरमिदं खाण्डवमित्येवमावेदिते तेषां यद्रोचते तत्तद्दद्यादिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध: । शनकैरित्याद्यनुवादः श्लोकपूरणार्थः ॥२१८ ॥

हिन्दी — उन सब पदार्थों को ब्राह्मण के पास लाकर धीरे से संयम एवं सावधान होकर उन पदार्थों के गुणों का ( यह मीठी है, यह खट्टा है, इत्यादि रूप में ) वर्णन करता हुआ श्राद्धकर्त्ता यथाक्रम परोसे ॥२१८ ॥

रोदन आदि का निषेध-नास्त्रमापातयेज्जातु न कुप्येन्नानृतं वदेत् ।

न पादेन स्पृशेदन्नं न चैतदवधूनयेत् ॥ २१ ९ ॥

भाष्य — अस्त्रं अश्रु रोदनं तन्न पातयेन्न कुर्यात् । प्रायेण प्रेतश्राद्धादाविष्टवियोगजेन दुःखानुस्मरणेनाश्रुपातो जायते, तस्य निषेधः । आनन्दाश्रुणस्त्वकस्मात्पततो न दोषः । न जातु कदाचिदप्यश्रुविमोचनं कुर्यात् । न कुप्येत्क्रोधं न गृह्णीयात् । अनृतवचनस्य पुरुषार्थतया निषिद्धस्य कर्मार्थोऽयं प्रतिषेधः । न पादेन स्पृशेदन्नमुच्छिष्टमनुच्छिष्टं च । न चैतदन्नमवधूनयेदवकम्पयेत् । हस्तादिनोत्क्षिप्य पुनर्न विक्षिपेत् । अन्ये तु व्याचक्षते — वाससा धूल्याद्यपनयनार्थं यदवधूननं न तदन्नस्योपरि कर्तव्यम् ॥२१ ९ ॥ हिन्दी— ( उस समय ) कदापि आँसू नहीं गिरावे ( रोये नहीं ), क्रोध नहीं करे, झूठ नहीं बोले, अन्न को पैर से नहीं छुए और इसे ( अन्न को ) उछालकर पात्र ( भोजन - पात्र ) पर न फेंके ॥२१९ ॥

अस्त्रं गमयति प्रेतान् कोपोऽरीननृतं शुनः ।

पादस्पर्शस्तु रक्षांसि दुष्कृतीनवधूननम् ॥ २२० ॥

भाष्य — अस्यार्थवादः | अश्रुविमोचनं क्रियमाणं प्रेतान् गमयति प्रापयति श्राद्धम् । न पितॄणामुपकारकं भवति । प्रेताश्चात्र पिशाचवद्भूतविशेषा विवक्षिताः न त्वसपिण्डीकृताः सम्प्रतिमृताः । रक्षांसि भूतप्रेतवत् अवगन्तव्यानि । अरयः प्रसिद्धाः | तथा दुष्कृतीन् दुष्कृताचरणान् पातकिनः ॥ २२० ॥

पृष्ठ 485

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 485 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४० ९ हिन्दी – ( उस समय ) आँसू गिराना ( रोदन करना ), भूत वेषवाले प्रेतों के पास, क्रोध करना, शत्रुओं के पास, झूठ बोलना, कुत्ते के पास, पैर से अन्नस्पर्श करना राक्षसों के पास और उछाल ( फेंक ) कर परोसना पापियों के पास अन्न को पहुँचा देते हैं ( इस कारण से रोदन आदि नहीं करे ) ॥२२० ॥

ब्राह्मण की रुचि के अनुसार परोसना आदि-यद्यद्रोचेत

विप्रेभ्यस्तत्तद्दद्यादमत्सरः ।

ब्रह्मोद्याश्च कथाः कुर्यात्पितॄणामेतदीप्सितम् ॥ २२१ ॥

भाष्य — यद्यदन्नं व्यञ्जनं पानं चाभिलषेयुस्तत्तदमत्सरः अलुब्धो दद्यात् । ‘ मत्सर ’ इति लोभनाम् । रोचेत् प्रीतिं जनयेत् । ब्रह्मोद्याः । ब्रह्मणि वेदे या उद्यन्ते कथ्यन्ते ता ' ब्राह्मोद्या: ' देवासुरयुद्धं, वृत्रवधः, सरमाकृत्यमित्याद्याः । अथवा ' कः स्विदेकाकी चरतीत्यादिः ( वाजसनेयसंहिता २३।९ ) । ‘ ब्रह्माद्याश्च कथा ' इति वा पाठः । तत्प्रधानमन्त्रार्थनिरूपणाद्याः ‘ कथाः ’ संलापा लौकिकैः शब्दैः । पितॄणामेतदीप्सितमभिलषितमित्यर्थवादः ॥२२१ ॥

हिन्दी — ब्राह्मणों को जो - जो ( वस्तु ) रुचे ( अच्छी लगे ) उन - उन ( वस्तुओं ) को मत्सर से रहित होकर परोसे, परमात्म - निरूपणसम्बन्धिनी कथाओं ( बातचीत, चर्चाओं ) को कहे; क्योंकि यह पितरों का अभीप्सित है ( इसे पितर चाहते हैं ) ॥ २२१ ॥

स्वाध्यायं श्रावयेत्पित्र्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि ।

आख्यानानीतिहासांश्च पुराणानि खिलानि च ॥ २२२ ॥

भाष्य — स्वाध्यायो वेदः । मन्वादिग्रन्थाधर्मशास्त्राणि । आख्यानानि सौपर्ण-मैत्रावरुणादीनि बाहृच्ये पठ्यन्ते । इतिहासामहाभारतादयः । पुराणानिव्यासादिप्रणी-तानि सृष्ट्यादिवर्णनरूपाणि । खिलानि श्रीसूक्तमहानाम्निकादीनि ॥२२२ ॥

हिन्दी — वेद, ( मनुस्मृति आदि ) धर्मशास्त्र ( सुपर्ण तथा मैत्रावरुण आदि की ) कथायें ( महाभारत आदि ) इतिहास, ( ब्रह्म, पद्म आदि ) पुराण और ( शिव - सङ्कल्प. तथा श्रीसूक्त आदि ) खिल, - इन सबको पितृ - श्राद्ध में ( भोजनार्थ निमन्त्रित ) ब्राह्मणों को सुनावे ॥२२२ ॥

ब्राह्मणों को सन्तुष्ट करना—

हर्षयेद्ब्राह्मणांस्तुष्टो भोजयेच्च शनैः शनैः ।

अन्नाद्येनासकृच्चैतान्गुणैश्च परिचोदयेत् ॥ २२३ ॥

पृष्ठ 486

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 486 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४१० मनुस्मृतिः [ तृतीय: भाष्य — सत्यपि निमित्ते न स्वं दुःखं केनचित्प्रकारेण दीर्घेणोच्छ्वासादिना प्रकटयेदपितु हृष्टवत् स्यात् । ब्राह्मणान् हर्षयेत् । गीतादिना परप्रयुक्तेन, अविरुद्धेन वा प्रसङ्गागतेन परि-हासेन । स्वाध्याये पठ्यमाने चिरं कश्चिदुद्विजेत् । तदा ततो विरम्याख्यानकैर्गीतादिना च रमयेत् । शनैर्भोजयेत् । कतिचिद्ग्रासान् गृह्णीत साध्वेतत्सम्यक् भोजनमित्येवमादिभिः प्रियवचनैर्भोयजेत् । शनैर्न संस्म्भेण ब्रूयात् । अन्नाद्येन पायसादिना । गुणैश्च व्यञ्जनैर्दानार्थमुद्धृतै रसवत्तया योजयन् भोजनार्थमुत्साहयेत् । ‘ स्वाद्याः इमा: शष्कुल्यः, सुरसेयं क्षीरिणीति ' पात्रस्थमेवमादिहस्तगृहीतं कृत्वा पुरस्थित: पुनः पुनब्रूयादित्येषा ‘ परिचोदना ’ ॥२२३ ॥

हिन्दी — स्वयं प्रसन्न होकर मधुर वचनों से ब्राह्मणों को प्रसन्न करे, धीरे - धीरे भोजन करावे और ( यह लड्डू बहुत मधुर एवं मुलायम है, इसे लीजिये, यह कचौरी खस्ता एवं गरम है इसे लीजिये इत्यादि प्रकार से ) वस्तुओं के गुणों से बार - बार भोज्य अन्नों को लेने के लिये इन्हें ( ब्राह्मणों को ) प्रेरित करे ॥ २२३ ॥

दौहित्र ( पुत्री के पुत्र ) को श्राद्ध में अवश्य भोजन कराना-व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् । कुतपं चासनं दद्यात्तिलैश्च विकिरेन्महीम् ॥ २२४ ॥

भाष्य - अनुकल्पपक्षे दौहित्रस्य यत्नेन भोज्यतोच्यते । कुतपोऽजलोमसूत्रैः कम्बालाकारः पटः । उदीच्येषु कम्बल इति प्रसिद्धः । तं आसनं दद्यात् । न दौहित्रपक्षे, किंतर्हि अन्यदापि । यतो वक्ष्यति " त्रीणि श्राद्धे पवित्राणीति ’ ”, श्राद्धमात्रविषयत्वात् । तिलैश्च विकिरेन्महीम् । तिलांश्च मह्यां भुवि निक्षिपेत् ॥२२४ ॥

हिन्दी - ब्रह्मचर्यावस्था में ( तथा अब्रह्मचर्यावस्था में ) भी रहने वाले दौहित्र ( धेवता - पुत्री का पुत्र ) को यत्नपूर्वक भोजन करावे । उसके लिये कुपत ( नेपाली कम्बल ) का आसन दे तथा श्राद्ध भूमि पर तिलों को बिखेर दे ॥ २२४ ॥

श्राद्ध में दौहित्र, कुतप तथा तिल की श्रेष्ठता—

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः ।

त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वराम् ॥ २२५ ॥

पृष्ठ 487

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 487 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४११ पवित्राणि पावनानि साधुत्वसम्पादकानि । आद्यः श्लोकार्थोऽनुवादः । उत्तरस्तु विधेयार्थः । शौचमशुचिसंसर्गपरिहारः । प्रमादाद्वा जातस्याशुचित्वस्य मृद्वार्यादिना यथाशास्त्रं शुद्धिः । अत्वरां विश्रब्धं भोजनाद्यनुष्ठानम् ॥२२५ ॥

हिन्दी — श्राद्ध में दौहित्र ( पुत्री का पुत्र ), कुतप ( नेपाली कम्बल ) और तिल— ये तीनों पवित्र हैं और इस ( श्राद्ध ) में शौच ( पवित्रता ), अक्रोध और अत्वरा ( जल्दबाजी नहीं करना ) — इन तीनों की ( मन्वादि ऋषि ) प्रशंसा करते हैं ॥२२५ ॥

अन्न की उष्णता तथा मौन होकर भोजन करना-अत्युष्णं सर्वमन्नं स्याद्भुञ्जीरंस्ते च वाग्यताः । न च द्विजातयो ब्रूयूर्दात्रा पृष्टा हविर्गुणान् ॥ २२६ ॥

भाष्य — उष्णमेवा‘त्युष्णं ’ अतिगतमुष्णमिति । प्रपतितपर्णः प्रपर्ण इति यथा । ' सर्व'मन्नं गुणाश्च । यस्योष्णस्य भोजनमुचितं तत्रैवेदमुष्णताविधानं, न तु दध्योदनादेः, यत्तदुष्णं अप्रीतिकरं व्याधिजनकं च तत्र ' हर्षयेद्ब्राह्मणानिति ’ विरुध्येत । उष्णभोजनविधानाच्च न सकृत्सर्वमन्नं परिवेष्टव्यम् । तथाहि बहुभोजिनां शीतं भवेदन्नम् । तस्माद्भुक्ते पुनर्दद्यात् । न च भुञ्जानेभ्य उच्छिष्टत्वात् दानमयुक्तमिति-वाच्यम् । भोजनविधिरेवंरूप एव । आतृप्तेर्भोजयितुर्व्यापारः । न ह्यत्रौदनादि प्रतिग्राह्य-तया सम्बध्यतें । अत एव न तत्र प्रतिग्रहमन्त्रं ओदनादिषुः प्रयुज्यते । वाग्यताः वाक् यता नियमिता यैः । छान्दसः परनिपातः । वाचा वा यताः । ‘ साधनं कृतेति ’ समासः । कर्तृवचनश्च तदा ' यत ' शब्द: व्यापारनिषेधो ' नियमनं ', वाचश्च व्यापारः शब्दोच्चारणं, तत्प्रतिषेधः क्रियते । व्यक्ताव्यक्तशब्दोच्चारणं न कर्तव्यम् । हविषो गुणा न च वक्तव्याः । ' इष्टैः ' सद्भिर्भुञ्जानैर्दात्रे न विवक्षितमिति स्मरन्ति । “ ननु वाङ्नियमादेवैतत्सिद्धम् ” । सत्यम् — अभिनयादिनाऽपि न कर्तव्यम् । ब्रुविः प्रतिपादने वर्तते । ब्रूयुरिति न शब्दोच्चारणमेव ॥२२६ ॥

हिन्दी — सब भोज्य अन्न ( फल और पान अर्थात् पीने योग्य द्रव्य पन्ना, शर्बत आदि को छोड़कर ' ) अत्युष्ण ( जितना गर्म भोजन किया जा सके, उतना उष्ण ) रहे, १. अत एव शङ्कः-उष्णमन्त्रं द्विजातिभ्यः श्रद्धया विनिवेदयेत् । अन्यत्र फलमूलेभ्यः पानकेभ्यश्च पण्डितः ॥ ( इति म ० मु ० ) ।

पृष्ठ 488

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 488 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४१२ मनुस्मृतिः [ तृतीयः वे ब्राह्मण मौन होकर भोजन करें और श्राद्धकर्ता ( या अन्य किसी ) के पूछने पर भी भोज्य पदार्थों के गुणों को उच्चारण कर ) न कहें ( और न हाथ या मुख आदि के इशारे से ही कहें ) ॥ २२६ ॥

विमर्श - प्रायः आजकल देखा जाता है कि भोजन करते समय ब्राह्मण लोग भोजन कराने वाले को खुश करने के लिये खाद्य पदार्थों की लम्बी - चौड़ी प्रशंसा करते नहीं अघाते और इसे सुनकर श्राद्धादि कार्यकर्त्ता भी अतिप्रसन्न होता है, इन दोनों ही कार्यों को मनु भगवान् सर्वथा निषिद्ध बतलाते हैं और इसी लक्ष्य को रखकर मौन होकर ब्राह्मणों को भोजन करने का विधान किया है ।

उष्ण अन्न तथा मौन आदि की प्रशंसा-यावदुष्मा भवत्यन्नं यावदश्नन्ति वाग्यताः ।

पितरस्तावदश्नन्ति यावन्नोक्ता हविर्गुणाः ॥ २२७ ॥

भाष्य – पूर्वस्य विधेरर्थवादोऽयम् ।

उष्मा औष्ण्यम् ॥२२७ ॥

हिन्दी — जब तक अन्न ( भोज्य पदार्थ ) गर्म रहता है, तबतक ब्राह्मण मौन होकर भोजन करते हैं और जब तक हविष्य ( भोज्य पदार्थ ) के गुणों का वर्णन वे ब्राह्मण नहीं करते; तब तक पितर लोग भोजन करते हैं ॥ २२७ ॥

पगड़ी आदि बाँधे भोजन का निषेध-यद्वेष्टितशिरा भुङ्गे यद्धुङ्गे दक्षिणामुखः ।

सोपानत्कश्च यद्भुङ्गे तद्वै रक्षांसि भुञ्जते ॥ २२८ ॥

भाष्य — वेष्टितमुष्णीषादिना । उदीच्या हि शाटकैः शिरो वेष्टयन्ति । ये तु व्याचक्षते ‘ चूडाकारैरपि केशैर्वेष्टितशिरा भवतीति ' न ते युक्तिवादिन: । केशास्ते वेष्ट्यन्ते, न शिरः । न च केशा एव शिरः । शिरस्था हि ते । सूत्रादेस्तु न निषेधः । न हि तत्र वेष्टनव्यवहारो लोके । दक्षिणाभिमुखस्य दोषवचनात् स्वल्पे प्रदेशे दक्षिणेतरदिगभिमुखस्यापि भोजन-मनुजानाति । अन्यथा उदङ्मुखानां विधानात् कुतो दक्षिणस्याः प्राप्तिः ।

उपानहौ चर्ममयं पादत्राणम् । अन्ये तु चर्मपादुके उपानहाविति व्याचक्षते ।

रक्षांसि भुञ्जते न पितर इति निन्दा ॥ २२८ ॥

हिन्दी - शिर पर पगड़ी या साफा आदि बाँधकर ( या टोपी लगाकर ), दक्षिणमुख होकर और जूता ( खड़ाऊँ, चप्पल, चट्टी आदि ) पहनकर जिस अन्न को ब्राह्मण

पृष्ठ 489

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 489 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४१३ भोजन करते हैं; उस अन्न को राक्षस भोजन करता है ( वह अन्न पितरों को नहीं मिलता, अत: शिर पर पगड़ी आदि बाँधकर भोजन नहीं करना चाहिये ) ॥२२८ ॥

चाण्डाल आदि के ब्राह्मण भोजन देखने का निषेध-चाण्डालश्च वराहश्च कुक्कुटः श्वा तथैव च । रजस्वला च षण्ढश्च नेक्षेरन्नश्नतो द्विजान् ॥ २२ ९ ॥ भाष्य - वराहः शूकरः । स च ग्राम्यः । स्वसन्निधानतो नेक्षेरन्निति यद्यपि श्रुतम् तथापि तत्प्रदेशसन्निधिमेव शिष्टा नानुमन्यन्ते । तथा च ' घ्राणेन शूकर ' इत्यादि क्रियान्तरमर्थवादेन श्रूयते । न चानी-क्षमाणस्य घ्राणं सम्भवति । सन्निहितानां तु स्वरूपानुवादोऽयम् । सूकरो विजिघ्रति । कुक्कुटः पक्षानुद्धुनोति ।

तस्मात्परिश्रिते दद्यादिति विधिः । प्रयोजनमेतद्दोषाभावेऽपरिश्रितेऽपि दद्यात् ।

षण्ढो नपुंसकः ॥ २२ ९ ॥

हिन्दी— चाण्डाल, सूअर, मूर्गा, कुत्ता, रजस्वला स्त्री और नपुंसक भोजन करते हुए ब्राह्मणों को नहीं देखे ॥२२९ ॥

हवन गोदानादि को भी चाण्डाल आदि के देखने का निषेध-होमे प्रदाने भोज्ये च यदेभिरभिवीक्ष्यते । दैवे हविषि पित्र्ये वा तद् गच्छत्ययथातथम् ॥ २३० ॥

भाष्य — होमे अग्निहोत्रादौ शान्त्यादिहोमे वा । प्रदाने गोहिरण्यादिद्रव्यविषये । अभ्युदयार्थे । भोज्ये ब्राह्मणा यत्र धर्माय भोज्यन्ते । दैवे हविषि दर्शपौर्णमासादौ । पित्र्ये श्राद्धे । यदभिवीक्ष्यते क्रियमाणं कर्म । तद्गच्छत्ययथातथम् । एए

यदर्थं क्रियते तद्विपरीतं भावयति ।

यद्यपि श्राद्धप्रकरणं तथापि वाक्यादन्यत्रापि होमादावयं प्रतिषेधः ॥ २३० ॥

हिन्दी — होम ( अग्निहोत्र आदि हवन ), दान ( गौ और सुवर्ण आदि का दान ), भोज्य ( स्वामी की उन्नति के लिए ब्राह्मण - भोजन ), दैव ( दर्श- पौर्णमासादि देव सम्बन्धी कार्य ) और पित्र्य ( पावर्ण आदि पितृश्राद्ध ) को जो ये चाण्डाल आदि ( ३।२२ ९ ) देखते हैं; वह सब निष्फल हो जाता है ॥२३० ॥

पृष्ठ 490

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 490 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४१४ मनुस्मृतिः सूअर के सूँधने आदि से ब्राह्मण भोजन की निष्फलता—

घ्राणेन शूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः ।

श्वा तु दृष्टिनिपातेन स्पर्शेनावरवर्णजः ॥ २३१ ॥

[ तृतीय: भाष्य - पक्षकृतेन वायुना कुक्कुटो हन्ति । व्याख्यातमेतत् । तावति देशे निवारणीयमेषां सन्निधानं यावति स्थिताः पश्यन्ति । अवरवर्णजश्चाण्डालः प्रकृतत्वात् । स्पर्शादयश्च प्रकृतक्रियापराः, न विवक्षितस्वरूपा इति व्याख्यातम् । अतोऽवाद्यमेतत् — “ चाण्डालस्य सामान्यत: स्पर्शप्रतिषेधादसत्यां प्राप्तौ प्रति-षेधानर्थक्यम् । अतः शूद्रोऽवरवर्णजः तस्य च द्विजातिश्राद्धस्पर्शनिषेधो नात्मीये इति । ” विवक्षितेऽपि — नान्नपानादिस्पर्शदोषोऽयमुच्यते, किंतर्हि यो देशः परिगृहीतो नदीपुलिनादिरपरिश्रितस्तस्य स्पर्शः । तस्य हि वाय्वादित्यादिना शुद्धिरुक्ता ॥ अतः सत्यां प्राप्तौ युक्तः प्रतिषेधः ॥२३१ ॥

हिन्दी — सूअर के भोजन पदार्थ को सूँघने से, मुर्गा की पङ्ख की हवा से, कुत्ते के देखने से अथवा भोजन कर्ता ब्राह्मणों द्वारा कुत्ते को देखने से और शूद्र स्पर्श करने से भोजन पदार्थ अखाद्य हो जाता है ॥२३१ ॥

विमर्श - भोज्य पदार्थ को जितनी दूर से सूअर सूँघ न सके, मुर्गा अपने पङ्खों की हवा न पहुँचा सके, कुत्ता देख न सके या भोजन कर्ताओं से कुत्ता देखा नहीं जा सके और शूद्र स्पर्श नहीं कर सके; उतनी दूर तक उन ( सूअर, मुर्गा, कुत्ता और शूद्र ) को नहीं आने देना चाहिए लंगड़े आदि को भी ब्राह्मण- भोजन देखने का निषेध-खञ्जो वा यदि वा काणो दातुः प्रेष्योऽपि वा भवेत् । हीनातिरिक्तगोत्रो वा तमप्यपनयेत्पुनः ॥ २३२ ॥

प्रेष्यो भृतकः । अपिशब्दादन्योपि यदृच्छया सन्निहितो बान्धवादिरपनेयः । तस्मात्प्रदेशादपसारयेत् ।

खञ्जो गतिविकलः अजङ्गमादि ।

हीनातिरिक्तगात्रः षण्ढः कुणिखण्डीकः श्लीपद्यादिः ॥२३२ ॥

हिन्दी— श्राद्धकर्त्ता का नौकर ( या अन्य कोई ) भी लंगड़ा, काणा वा शूद्र हो तथा हीन तथा अधिक अङ्गों वाला ( अङ्गुलियों या किसी शरीर से हीन या अधिक यथा छाङ्गुर अर्थात् छः अङ्गुलियों वाला आदि ) या पाँच से कम अङ्गुलियों वाला