मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 501–510
मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 501–510
पृष्ठ 501
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४२५ लीपकर शुद्ध किया हुआ स्थान, ( विकिरण आदि के लिए ) तिल, ( कृपणता को छोड़कर अन्न तथा दक्षिणा आदि का ) दान, अन्नादि का यथावत् संस्कार विशेष ( तैयार कराना ) और श्रेष्ठ ( पङ्क्तिपावन ३।१७४ -१७६ ) ब्राह्मण; ये सब श्राद्धकर्म में सम्पत्तिरूप ( श्रेष्ठ ) हैं ॥ २४५ ॥
विशेष — यहाँ अमावस्याश्राद्ध का प्रकरण होने से अपराह्न काल का श्राद्ध-सम्पत्ति बताया है, वृद्धिश्राद्ध आदि में प्रात: काल को श्राद्ध का समय बताया है ' । इन सबको श्राद्धसम्पत्ति कहने से द्रव्यादि दूसरे अङ्गद्रव्यों की अपेक्षा इनकी प्रधानता बतलायी गयी है ।
देव कार्य में सम्पत्तियाँ-दर्भाः पवित्रं पूर्वाह्णो हविष्याणि च सर्वशः ।
पवित्रं यच्च पूर्वोक्तं विज्ञेया हव्यसम्पदः ॥ २४६ ॥
भाष्य - ' दर्भाः प्रसिद्धाः । पवित्रं मन्त्राः । हविषे हितानि योग्यानि हविष्याण्युत्तरश्लोके तानि वक्ष्यन्ते । पवित्रं पावनं शुच्याचारता । यच्च पूर्वोक्तम् । वास्तुसम्पादनं सृष्टिर्मृष्टिर्ब्राह्मणाश्च श्रेष्ठाः श्रुतशीलसम्पन्नाः । हव्यसम्पदः । हव्यं देवतोद्देशेन यागादि ब्राह्मणभोजनं च । हव्यशब्दः कर्म दैविकमुपलक्षयति ॥२४६ ॥
हिन्दी – कुश, मन्त्र, पूर्वाह्न ( दोपहर के पहले का समय ); मुन्यन्न ( तीनी ) आदि सुसम्पादित सब हविष्य, गोबर आदि से लीपकर पवित्र किया हुआ स्थान आदि जो पहले ( ३।२४५ में ) कहे हैं वे सब, हविष्य ( यज्ञ, हवन, देवश्राद्ध आदि देवकार्य ) की सम्पत्तियाँ हैं ॥२४६ ॥
हविष्य पदार्थ-मुन्यन्नानि पयः सोमो मांसं यच्चानुपस्कृतम् ।
अक्षारलवणं चैव प्रकृत्या हविरुच्यते ॥ २४७ ॥
भाष्य- - ' मुनिर्वानप्रस्थः, तस्यान्नानि आरण्यानि नीवारादीनि । ततच्च प्रदर्शनं ग्राम्याणामपि व्रीह्यादीनाम् । तथाऽर्वाचीने श्लोके सर्वग्रहणम् । उत्तरत्र च “ हविर्यच्चि-ररात्रायेति ” प्रक्रम्य ‘ “ तिलैर्त्रीहियवैर्माषैरिति " ग्राम्याणामप्यनुक्रमणम् । १. ‘ प्रातर्वृद्धिनिमित्तकम् ' इति स्मृत्यन्तरोक्तेः ।
पृष्ठ 502
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४२६ मनुस्मृतिः [ तृतीयः पयः क्षीरम् । तद्विकारा अपि दध्यादयो गृह्यन्ते, स्मृतिसमाचाराभ्याम् । सोम ओषधिविशेषः । अनुपस्कृतमधिकृतप्रतिषिद्धम् । सूनामांसाद्यनुपस्कृतम् । अक्षारलवणम् । अत्र संदिह्यते— “ किं द्वन्द्वगर्भो नञ्समासः, उत नञ्समास एव । अक्षारलवणम्, उत लवणविशेषः ' क्षारलवणं ' ततोऽन्यदभ्यनुज्ञायते ” । लवणमेव भवितुमर्हम् । द्वन्द्वगर्भे हि वृत्तिद्वयमाश्रयणीयम् । प्रतिपदं च नञः सम्बन्धभेदः । तद्गुरु भवति । प्रकृत्या हविरनाश्रिते विशेषे एतद्धविर्ज्ञेयम् । ' हविष्येण वर्तते ', ' हविष्यात्प्रातरा-शाद्भुङ्ख ' इत्यादि सामान्यचोदनासु तद्धविष्यं ज्ञेयम् ॥२४७ ॥
हिन्दी — मुन्यन्न ( नीवार अर्थात् तीनी आदि ), दूध, सोम ( लता का रस ), दुर्गन्धि तथा विकार से रहित मांस और अकृत्रिम ( सैन्धवादि ) लवण ये सब ( मनु के द्वारा ) स्वभावतः ‘ हविष्य ' कहे जाते हैं ॥२४७ ॥।
ब्राह्मणों को भेजकर पितरों से वर याचना-विसर्ज्य ब्राह्मणांस्तांस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम् । दक्षिणां दिशमाकाङ्क्षन्याचेतेमान्वरान्पितॄन् ॥ २४८ ॥
भाष्य – ' प्रासङ्गिकः पूर्वश्लोकः । इदानीं प्रकृतशेषमेवाह । विसर्ज्यानुज्ञाय यथासुखविहारे । ब्राह्मणांस्तान्प्रभुक्तवतः । अनन्तरं दक्षिणां दिशमीक्षमाण इमान् वरानभिलषितार्थान्पितॄन्याचेत स्वपितॄन्प्रार्थयेत् । स्वपितॄन् ध्यायन् ‘ युष्मासु प्रसन्नेष्विदं नः सम्पद्यतामित्येवं याचितव्यम् ॥२४८ ॥
हिन्दी — श्राद्धकर्त्ता उन ( निमन्त्रित ) ब्राह्मणों को भेजकर ( ३।२४१ की विधि से भोजनोपरान्त विदाकर ) एकाग्रचित्त, मौनी तथा पवित्र होकर दक्षिण दिशा की ओर मुख करके पितरों से इन ( आगे के श्लोक में कहे जाने वाले ) वरों को माँगे ॥२४८ ॥
के पुनस्ते वरा याचितव्या इत्यत आह—
दातारो नोऽभिवर्द्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च ।
श्रद्धा च नो माव्यगमद्द्बहुदेयं च नोऽस्त्विति ॥ २४ ९ ॥
भाष्य –‘मन्त्रवदयं श्लोकः पठितव्यः ॥ २४ ९ ॥।
हिन्दी - हमारे कुल में दानी पुरुष, वेद ( वेदों को पढ़ना, पढ़ाना, उनमें कथित ज्ञान तथा तदनुसार यज्ञानुष्ठानादि ) और सन्तान ( पुत्र, पौत्र आदि ) की वृद्धि हो, हमारे कुल में ( वेदविषयिणी ) श्रद्धा नष्ट न होवे, दान करने योग्य ( धन - धान्यादि ) हमारे कुल में बहुत होवे ॥ २४ ९ ॥
पृष्ठ 503
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता [ अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि । याचितारश्च न सन्तु मा च याचिष्म कञ्चन ॥ २२ ॥ ]
४२७ [ हिन्दी — हमारे कुल में अन्न बहुत हो, हम अतिथियों को प्राप्त करें, हमसे याचना करने वाले बहुत हों और हम किसी से याचना नहीं करें || २२ || ] [ श्राद्धभुक् पुनरश्नाति तदहर्यो द्विजाधमः । प्रयाति शूकरी योनिं कृमिर्वा नात्र संशयः ॥ २३ ॥ ]
[ हिन्दी – श्राद्धान्न को भोजन किया हुआ जो नीच ब्राह्मण उस दिन फिर दुबारा भोजन करता है, वह सूकर या कृमि ( विष्ठादि में रहने वाले छोटे कीड़े ) की योनि में उत्पन्न होता है, इसमें सन्देह नहीं है || २३ || ]
शेष पिण्ड गौ आदि को खिलाना-एवं निर्वपणं कृत्वा पिण्डांस्तांस्तदनन्तरम् ।
गां विप्रमजमग्निं वा प्राशयेदप्सु वा क्षिपेत् ॥ २५० ॥
भाष्य —— तदनन्तरं वरयाचनानन्तरं पिण्डान्पितृभ्यो निरुप्तान् गवादीन्प्राश-येत् । अग्नौ प्रक्षेप एव प्राशनम् । प्राययेदिति पाठान्तरम् ॥२५० ॥
हिन्दी- - इस प्रकार पिण्ड दानकर उक्त ( ३।२४८-२४९ ) विधि से वरयाचना करने के बाद उन ( श्राद्ध के ) पिण्डों को गौ, ब्राह्मण या बकरी को खिला दे, अथवा आग या पानी में छोड़ दे ॥ २५० ॥
उक्त विषय में अन्याचार्यों का मत-पिण्डनिर्वपणं केचित्परस्तादेव कुर्वते ।
वयोभिः खादयन्त्यन्ये प्रक्षिपन्त्यनलेऽप्सु वा ॥ २५१ ॥
भाष्य — ‘ ब्राह्मणभोजनात् परास्तात्कृते ब्राह्मणभोजने केचित् हविः कुर्वन्ति । वयोभिः पक्षिभिः खादयन्त्यन्ये । अधिकेयं पूर्वस्मात्प्रतिपत्तिः ।
अनलोऽग्निः । एतत्पूर्वोक्तमेवानूदितम् ।
उच्छिष्टसन्निधौ चैतत्परस्तात्पिण्डदानमिष्यते ॥२५१ ॥
हिन्दी - कोई आचार्य ब्राह्मण भोजन के बाद ही पिण्ड का निर्वपण ( प्रक्षेप करना अर्थात् फेंकना ) करते ( करने को कहते हैं, कोई आचार्य पक्षियों को खिलवाते ( खिलवाने के लिये कहते ) हैं तथा कोई आचार्य आग या पानी में छोड़ते ( छोड़ने के लिये कहते हैं ॥ २५१ ॥
पृष्ठ 504
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४२८ मनुस्मृतिः पुत्रार्थिनी स्त्री को मध्यम पिण्ड का भोजन करना-पतिव्रता धर्मपत्नी पितृपूजनतत्परा । [ तृतीयः मध्यमं तु ततः पिण्डमद्यात्सम्यक् सुतार्थिनी ॥ २५२ ॥
भाष्य — ‘ आद्यन्तयोः पिण्डयोरेषा प्रतिपत्तिः । मध्यमं तु ततस्तेषां पिण्डानां यो मध्यमः तं धर्मपत्नी पुत्रार्थिनी अद्यात् । या न कामार्थमूढा । परिरेव मया परिचरणीयो मनसाऽपि व्यभिचारो न कर्तव्य इति यस्या नियमः सा पतिव्रता पतिभक्ता ।
पितृपूजने श्राद्धादिकर्मणि तत्परा श्रद्धावती । प्रयत्नेन तदाराधनादौ प्रवर्तते ।
सम्यगद्यादाचमानादिविधिना नियमेन च ॥ २५२ ॥
हिन्दी – पतिव्रता, सवर्ण ( समान जातिवाली ) प्रथम विवाहिता श्राद्धकार्य में श्रद्धायुक्त, पुत्र को चाहने वाली श्राद्धकर्ता की स्त्री उन पिण्डों में से मध्यम ( बीच का अर्थात् पितामह - सम्बन्धी ) पिण्ड को अच्छी तरह ( ' आधत्त पितरो गर्भम् ' इत्यादि गृह्येोक्त मन्त्र से ) खा जावे ॥२५२ ॥
उक्त कर्म से आयुष्य आदि गुणों से युक्त पुत्र की उत्पत्ति-आयुष्मन्तं सुतं सूते यशोमेधासमन्वितम् । धनवन्तं प्रजावन्तं सात्त्विकं धार्मिकं तथा ॥ २५३ ॥
भाष्य —— भक्षयित्वा तु तं पिण्डं सुतं पुत्रं सूते जनयति । मेधा ग्रहणशक्तिः तया समन्वितं युक्तम् । ‘ सत्त्वं ’ नाम गुणः साङ्ख्येषु प्रसिद्धः धैर्योत्साहादिद्योत्यस्तद्युक्तम् ॥२५३ ॥
हिन्दी - ( उस पितामह सम्बन्धी पिण्ड को खाने से उक्त श्राद्धकर्त्ता की स्त्री ) आयुष्मान्, यशस्वी, बुद्धिमान्, धनवान् सन्तानवान् ( पुत्र - पौत्रादि सन्तानों से युक्त होने वाला ), सात्त्विक तथा धर्मात्मा पुत्र को उत्पन्न करती है॥२५३ ॥
बाद में जाति वालों को भोजन कराना -प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य ज्ञातिप्रायं प्रकल्पयेत् । ज्ञातिभ्यः सत्कृतं दत्वा बान्धवानपि भोजयेत् ॥ २५४ ॥
भाष्य — ' पिण्डेषु प्रतिपादितेषु तौ हस्तौ प्रक्षालयेत् । ततः आचमनविधिं कुर्यात् । ज्ञातीन् प्रैति गच्छति प्राप्नोतीति ज्ञातिप्रायं कुर्यात् । ज्ञातिभ्यो दद्यात् । तेभ्यः सत्कृतं दत्वा बान्धवेभ्योऽपि दद्यात् । ‘ ज्ञातयः ' सगोत्राः, मातृश्वशुरपक्षा ' बान्धवाः । अत्र चोद्यते— “ यदुक्तं ‘ यथा ब्रूयुस्तथा कुर्यादिति ' । यदि तैरुक्तं ‘ गृहानस्मदीया-
पृष्ठ 505
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य'मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता नेतदन्नं प्राप्यतामिति ', तदा वैश्वदेवहोमादीनां का गतिः ” । ४२ ९ पाकान्तरं कर्तव्यम् । अथवाऽदृष्टार्थमेवान्नशेषनिवेदनं नित्यवदाम्नायते । शेषमन्नमि-त्युक्ते इष्टेभ्य इति ब्रूयुरिति, पाक्षिकं चैतत्स्याद्यदि ते गृह्णीयुः ॥२५४ ॥
हिन्दी – ( फिर दोनों ) हाथ धोकर तथा आचमन कर जातिवालों को भोजन करावे उन्हें सत्कारपूर्वक अन्न देकर बान्धव ( माता - पिता के पक्ष वालों ) को ( सत्कार-सहित ) भोजन करावे ॥२५४ ॥
बचे हुए अन्न से गृह बलि देना-उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद्यावद्विप्रा विसर्जिताः ।
ततो गृहबलिं कुर्यादिति धर्मे व्यवस्थितः ॥ २५५ ॥
भाष्य- - ' भुञ्जानानां यत्किञ्चिद्भुज्यधिकरणपात्रसंलग्नं भूमिपतितं च तन्न तस्मा-द्देशादवमार्ष्टव्यं, यावद्द्ब्राह्मणा न निष्क्रान्ताः । ततो गृहबलिं निष्पत्रे श्राद्धकर्मण्यनन्तरं वैश्वदेवहोमान्वाहिकातिथ्यादिभोजनं कर्तव्यम् । बलिशब्दस्य प्रदर्शनार्थत्वात् । अन्ये तु “ भूतयज्ञ एव बलिशब्देन प्रसिद्धतरः । ततश्चाग्नौ होमो न प्राग्विरुध्यत ” इत्याहुः । “ न चैतद्वाच्यं - ' पित्र्ये कर्मणि प्रारब्धे कथं कर्मान्तरस्य तदन्तःकरणम् । यथैव पूर्वेद्युर्निमन्त्रितेषु ब्राह्मणेषु सायंप्रातर्होमकरणं द्व्यहकल्पे श्राद्धस्याविरुद्धमेवं वैश्वदेवहोमोऽप्यौपसदाग्निकः । तेन भूतयज्ञात्पराञ्चः पदार्था उत्कृष्यन्ते, नार्वाञ्चः ” । अत्रोच्यते । यदि प्रागग्नौ वैश्वदेवहोमः क्रियते ततः श्राद्धानन्तरं बलिहरणं, तथा सति देवयज्ञभूतयज्ञौ व्यवधीयेताम् । ततश्च क्रमोपरोधः । न च वैश्वदेवस्य कालबाधः क्रियते । पितृश्राद्धकालहानेः । तस्मात्सर्वं महायज्ञानुष्ठानं श्राद्धादौत्तर-कालिकम् ॥२५५ ॥
हिन्दी - जब तक भोजन करने वाले निमन्त्रित ब्राह्मण नहीं चले जायँ, तब तक उनका उच्छिष्ट ( जूठा ) अन्न पड़ा रहने दे ( उसे उठवाकर स्थान को झाडू आदि से साफ न करावे ) । इसके बाद धर्म में तत्पर श्राद्धकर्ता गृहबलि ( वैश्वेदेवबलि, हवनकर्म, नित्यश्राद्ध, अतिथि - भोजन आदि ) करे ॥२५५ ॥
हविर्यच्चिररात्राय यच्चानन्त्याय कल्पते ।
पितृभ्यो विधिवद्दत्तं तत्प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥ २५६ ॥
भाष्य- - ' चिररात्रशब्दो दीर्घकालवचनः । यच्चानन्त्याय कल्पते दीर्घकालतृप्तये जायते तदुभयं ब्रवीमीति प्रणिधा-नार्थमुच्यते । कल्पते । प्रेत इत्यध्याहार्यम् ॥ २५६ ॥
पृष्ठ 506
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४३० मनुस्मृतिः [ तृतीयः हिन्दी— ( भृगु मुनि महर्षियों से कहते हैं कि ) – जो हविष्य अर्थात् कव्य पितरों के लिए विधिपूर्वक दिया गया चिरकाल तक तथा अनन्त काल तक ( पितरों को ) तृप्ति के लिए होता है, उसे मैं सम्पूर्ण रूप से कहता हूँ ॥ २५६ ॥।
पितरों के तृप्तिकर पदार्थ-तिलैव्रीहियवैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन
वा ।
दत्तेन मासं तृप्यन्ति विधिवत्पितरो नृणाम् ॥ २५७ ॥
भाष्य — ‘ तिलादिग्रहणं नेतरधान्यपरिसंख्यानार्थमपि तूक्तानां फलविशेषप्रदर्श-नार्थम् । एतैर्विधवद् दत्तैरपि मासं प्रीयन्ते । विधिवत्पितरो नृणामित्याद्यनुवादपदानि वृत्तपूरणार्थानि ॥२५७ ॥
हिन्दी— ( काला ) तिल, धान्य, यव, ( काला ) उड़द, पानी, मूल ( कन्द ) और फल, इनको विधिपूर्वक देने से एक महीने तक मनुष्यों के पितर लोग तृप्त होते हैं ॥ २५७ ॥
द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन्मासान् हारिणेन तु ।
औरभ्रेणाथ चतुरः शाङ्कुनेनाथ पञ्च वै ॥ २५८ ॥
भाष्य – ' उरभ्रा मेषाः ।
शकुनय आरण्याः कुक्कुटाद्या: ।
मत्स्याः पाठीनाद्याः ॥२५८ ॥
हिन्दी– ( पोठिया आदि ) मछली के माँस से दो महीनों तक, मृग के माँस से तीन महीनों तक, भेंड़े के माँस से चार महीनों तक, ( द्विजातियों के भक्ष्य में गृहीत पाँच ) पक्षियों के माँस से पाँच महीनों तक ( मनुष्यों के पितर तृप्त रहते हैं ) ॥ २५८ ॥
षण्मासांश्छागमांसेन पार्षतेन च सप्त वै ।
अष्टावैणेयमांसेन रौरवेण नवैव तु ॥ २५ ९ ॥
भाष्य — ‘ रुरुपृषतैणा मृगजातिविशेषवचनाः ।
‘ रौरवेण ’ ‘ पार्षतेन ’ ‘ ऐणेयेति ' विकारे तद्धितः ॥२५९ ॥
हिन्दी — बकरे के माँस से छ: महीनों तक; पृषत् नामक मृग के माँस से सात महीनों तक एण नामक मृग के माँस से आठ महीनों तक, रुरु नामक मृग के माँस से नौ महीनों तक ( मनुष्यों के पितरा लोग तृप्त रहते हैं ) ॥२५९ ॥
[ अष्टावेणस्य मांसेनपर्षतेनाथ सप्त वै । अष्टावैणेयमांसेन रौरवेण नवैव तु ॥ २४ ॥ ]
१. तदुक्तं वायुपुराणे — ' कृष्ण - माषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठाः स्युर्यवशालयः ’ । इति
पृष्ठ 507
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४३१ [ हिन्दी – एण नामक मृग के मांस से आठ महीनों तक, पृषत् नामक मृग के मांस से सात महीनों तक, ऐणय नामक मृग के मांस से आठ महीनों तक और रुरु नामक मृग के मांस से नौ महीनों तक ( मनुष्यों के पितर तृप्त रहते हैं ) || २४ || ]
दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः ।
शशकूर्मयोस्तु मांसेन मासानेकादशैव तु ॥ २६० ॥
भाष्य —‘वराहश्चारण्यसूकरः ॥ २६० ॥
हिन्दी – जङ्गली सूअर तथा भैंसे के मांस से दश महीनों तक ( मनुष्यों के पितर ) तृप्त रहते हैं, खरगोश और कछुवे के मांस से ग्यारह महीनों तक ( मनुष्यों के पितर तृप्त रहते हैं ) ॥२६० ॥
संवत्सरे तु गव्येन पयसा पायसेन च ।
वार्षीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ॥ २६१ ॥
भाष्य - ' श्रुतानुमितयोः श्रुतसम्बन्धस्य बलीयस्त्वाद्'गव्येन पयसेति ' सम्बन्धः, न मांसेन प्राकरणिकेन । अन्ये तु चशब्दं समुच्यार्थीयं पठित्वा व्याख्यानयन्ति– ' मासेन गव्येन पयसा पायसेन वा ' । पयोविकारः पायसं दध्यादि । पयः संस्कृत ओदनः प्रसिद्धः । वार्षीणसो जरच्छाग: । एवं हि निगमेषु पठ्यते—
“ त्रिपिबं त्विन्द्रियक्षीणं श्वेतं वृद्धमजापतिम् ।
वाणसं तु तं प्राहुर्याज्ञिकाः पितृकर्मणि " ॥
पिबतो यस्य त्रीणि जलं स्पृशन्ति कर्णौ जिह्वा च, स त्रिभिः पिबतीति ‘ त्रिपिब: ’ । यत्तु शङ्खेन गोमांसभक्षणे प्रायश्चित्तमाम्नातं तन्मधुपर्काष्टकाश्राद्धेभ्योऽन्यत्र ज्ञेयम् ॥२६१ ॥
-हिन्दी – गौ के दूध तथा गौ के दूध से बने पदार्थ ( खीर आदि ) से एक वर्ष तक और वार्षीणस बकरे ( इसका लक्षण क्षेपक १५ में देखें ) के मांस से बारह वर्षों तक ( पितरों की ) तृप्ति होती है ॥२६१ ॥
[ त्रिपिबं त्विन्द्रियक्षीणमजापूर्वानुगामिनम् । तं वै वार्षीणसं विद्यात् वृद्धं शुक्लमजापतिम् ॥ २५ ॥ ]
[ हिन्दी – पानी पीते समय जिसके दोनों कान ( लम्बे होने के कारण ) और जीभ जल का स्पर्श करे, जो इन्द्रिय से क्षीण ( नष्टशक्ति ) हो, जो श्वेत रंग का हो उन बूढ़े बकरे को ‘ वार्षीणस ' कहते हैं ॥ २५ ॥ ]
पृष्ठ 508
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४३२ मनुस्मृतिः [ तृतीयः
कालशाकं महाशल्काः खङ्गलोहामिषं मधु ।
आनन्त्यायैव कल्प्यन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः ॥ २६२ ॥
भाष्य —— कालशाकं विशिष्टशाकं प्रसिद्धम् । कृष्णे वास्तुकभेदे वा । महाशल्काः शल्यका उच्यन्ते । अन्ये तु मत्स्यान् सशल्कानाहुः । खङ्गो गण्डकः । लोहः: कृष्णश्छागः, सर्वरक्तश्च । तथा पुराणम् " कृष्णश्छागस्तथा रक्त आनन्त्या-यैव कल्पते ” । लोहशब्दो वर्णलक्षणया तद्वर्णयुक्ते छागे वर्तते । अय: कृष्णं, ताम्रं लोहितं, उभयत्रापि लोहशब्दः प्रयुज्यते । यद्यपि चैष वर्णो मेषादिष्वपि सम्भवति तथापि स्मृत्यन्तरप्रसिद्धया छाग एव गृह्यत इति व्याचक्षते । अन्ये तु शकुनिर्लोहपृष्ठः नामैकदेशेन, देवदत्तो दत्त इतिवत्, प्रतिपाद्यत इत्याहुः । समाचारश्चोभयत्राप्यन्वेष्यः । मधु माक्षिकम् । सर्वत्रात्र प्रीत्यतिशयोत्पत्तिर्विवक्षिता, न तु यथाश्रुत एव कालः । तथाहि
द्वादशवर्षाण्यकरणं स्यात् । तत्र विरुध्यते " पित्र्यमा निधनात्कार्यमिति ” ॥२६२ ॥
हिन्दी — कालशाक ( एक प्रकार का शाक - विशेष ), महाशल्क ( कृष्णवर्ण बथुये का शाक या एक प्रकार की मछली ' ) गेड़ा, और लाल बकरे का मांस, मधु तथा सब प्रकार के मुन्यन्न ( नीवार अर्थात् तीनों आदि ) पितरों को अनन्त काल तक तृप्ति करने वाले होते हैं ॥ २६२ ॥
मघादि नक्षत्र में मधुयुक्त वस्तु से श्राद्ध-यत्किञ्चिन्मधुना मिश्रं प्रदद्यात्तु त्रयोदशीम् । तदप्यक्षयमेव स्याद्वर्षासु च मघासु च ॥ २६३ ॥
भाष्य — ‘ यत्किञ्चिदन्नं मधुना संयुक्तम् । त्रयोदश्यां वर्षासु च मघासु चाधिक-मिति । तदा च तदक्षयमेव । ऋतुनक्षत्रतिथीनां च समुच्चयः । आपस्तम्बवचनात्तु वर्षासु त्रयोदश्यष्टमीदशमीष्वपि । मघासु चान्तरेणाविवक्षा । एवं ह स्माह “ मघासु
चाधिकमिति ” ( आपस्तम्ब २।८।१ ९ । २० ) ॥२६३ ॥
हिन्दी – वर्षा ऋतु में मघानक्षत्र और ( भाद्रपद मास के कृष्ण पक्ष की ) त्रयोदशी तिथि होने पर मधु से मिली हुई कई ( अप्रसिद्ध ) भी वस्तु दे, तो वह ( पितरों की तृप्ति के लिए ) अक्षय होता है ॥२६३ ॥
१. ‘ महाशल्का: सशल्का ' इति मेधातिथिः । मत्स्यविशेषा इति युज्यन्ते, ' महाशल्कलिनो मत्स्याः ' इति वचनात् इति ( म ० मु ० ) २. ' छागेन सर्वलोहेनानन्त्यम् ' इति पैठीनसिवचनात् इति । ( म ० मु ० )
पृष्ठ 509
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता
अपि नः स कुले भूयाद्यो नो दद्यात्त्रयोदशीम् ।
पायसं मधुसर्पिर्भ्यां प्राक्छाये कुञ्जरस्य च ॥ २६४ ॥
भाष्य - ' प्रकृतां त्रयोदशीं वर्षादिगुणयुक्तामधिकृत्येदमुच्यते । एवं पितर आशासते । ४३३ अस्माकं कुले भूयात्स तादृशो जायतां उत्कृष्टगुणः यः प्रागुक्तायां त्रयोदश्याम-स्मभ्यं दद्यात्पायसं मधुसर्पिः संयुक्तम् । तथा कुञ्जरस्य हस्तिनः प्राक्छाये प्राच्यां दिशि गतायां छायायां — अपराह्णेतरे काल इत्यर्थः । शेषेऽहनि हस्तिनो दीर्घा प्राचीक्षाया भवति । ' प्राक्च्छायां ' इति वा पाठ: । छायायां हि ब्राह्मणा भोज्यन्ते । अग्रिमं कर्म तु यद्यल्पत्वाच्छयायां न सम्भवति, तद्देशान्तरे तत्समीपे कर्तव्यम् । अङ्गत्वात्सति सम्भवे तत्सर्वाङ्गोपेतं प्रधानं हस्तिछायायामेव । यत्तु व्याचक्षते— “ ग्रहोपरागो हस्तिछायोच्यते । हस्ती वै भूत्वा स्वर्भानुरासुरिरादित्यं तमसाविध्यदिति ’ – तदयुक्तम् । तत्र हि गौणो हस्तिशब्दप्रयोगः । स्मृत्यन्तरे च पृथगेव हस्तिच्छाया ग्रहोपरागादाम्नाता “ हस्तिछाया ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोरिति ’ ” ॥२६४ ॥
हिन्दी — ( पितर लोग यह अभिलाषा करते हैं कि ) — हमारे कुल में ऐसा कोई उत्पन्न हो, जो त्रयोदशी तिथि को प्राप्त कर मधु तथा घीसे मिली हुई खीर ( दूध में पकाया चावल ) को हाथी की छाया जब पूर्व दिशा की ओर जाने लगे तब अर्थात् अपराह्न काल में ( हमारे लिये ) दे, अर्थात् मधु तथा घी से मिली हुई खीर से हमारा श्राद्ध करे॥२६४ ॥
विमर्श — यहाँ पर ‘ त्रयोदशी ' शब्द से वर्षाऋतु तथा मघानक्षत्र से युक्त ही त्रयोदशी को समझना चाहिये और ' प्रौष्ठपद्यामतीतायां ' इस शङ्खोक्त वचन के अनुसार इन दोनों वचनों ( ३।२६३ - २६४ ) में भाद्रपद मास की कृष्णपक्ष की त्रयोदशी को श्राद्ध करना चाहिये । ' विष्णु के वचनानुसार तो वर्षा से कार्त्तिक मास तक श्राद्ध किया जा सकता है । १. ' मघायुक्ता त्रयोदशी पूर्वोक्ता विवक्षिता । तथापि—
प्रौष्ठपद्यामतीतायां मघायुक्तां त्रयोदशीम् ।
प्राप्य श्राद्धं हि कर्तव्यं मधुना पायसेन च ' ॥
इति शङ्खवचनाद्भाद्रकृष्णत्रयोदशी पूर्वत्रेह च गृह्यते । इति ( म ० मु ० )
२. यथाह विष्णुः – ‘ अपि जायेत सोऽस्माकं कुले कश्चिन्नरोत्तमः ।
प्रावृट्कालेऽसिते पक्षे त्रयोदश्यां समाहितः ॥
मधुप्लुतेन यः श्राद्धं पायसेन समाचरेत् । कार्त्तिकं सकलं वापि प्राक्छाये कुञ्चरस्य च ॥ ' इति ( म ० नु ० )
पृष्ठ 510
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४३४ मनुस्मृतिः श्रद्धायुक्त विधिवत् श्राद्ध का अक्षयत्व-यद्यद्ददाति विधिवत्सम्यक् श्रद्धासमन्वितः । तत्तत्पितॄणां भवति परत्रानन्तमक्षयम् ॥ २६५ ॥
भाष्य — यद्यदिति वीप्सायां अप्रतिषिद्धं सर्वमन्नमनुजानाति । विधिवत् सम्यक्शब्दानुवादः । श्रद्धासमन्वित इत्येतदत्र विधीयते । श्रद्धया दातव्यम् । [ तृतीयः
तथा दत्तमनन्तमक्षयं भवति पितॄणां परलोके । अनन्तमिति वा कालावधिनिषेध: ।
अक्षयमिति मात्रया व्ययाभावमाह । सर्वकालं भवति प्रभूतं च ॥ २६५ ॥
हिन्दी – श्रद्धायुक्त मनुष्य विधिपूर्वक सम्यक् प्रकार से ( शास्त्रोक्त ) जो - जो अन्न देता है अर्थात् करता है, वह वह परलोक में पितरों के लिए अक्षय ( तृप्ति कारक ) होता है ॥२६५ ॥
श्राद्ध में दशमी आदि तिथियों की श्रेष्ठता-कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । श्राद्धे प्रशस्तास्तिथयो यथैता न तथेतराः ॥ २६६ ॥
भाष्य - दशम्यादीनां वचनात्फलातिशयोत्पत्तिः । अन्यास्वपि तु सत्यां श्रद्धायां कर्तव्यम् । चतुर्दश्यां तु निषेध एव ॥२६६ ॥
हिन्दी – कृष्णपक्ष में चतुर्दशी को छोड़कर शेष तिथियाँ ( दशमी, एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी और अमावस्या ) श्राद्ध में जितनी श्रेष्ठ मानी गयी हैं, उतनी अन्य ( प्रतिपद् से नवमी तक तथा चतुर्दशी ) तिथियाँ श्रेष्ठ नहीं हैं ॥२६६ ॥
युग्म और अयुग्म तिथ्यादि में श्राद्ध करने का फल— युक्षु कुर्वन्दिनर्क्षेषु सर्वान्कामान्समश्नुते ॥ अयुक्षु तु पितॄन्सर्वान्प्रजां प्राप्नोति पुष्कलाम् ॥ २६७ ॥
-भाष्य – युञ्ज दिनानि द्वितीयाचतुर्थ्यादीनि । ऋक्षं नक्षत्रम् भरण्यादीनि युञ्जि भवन्ति । प्रतिपत्तृतीयापञ्चमीनवम्यास्थियोऽयुज उच्यन्ते । द्वितीयाचतुर्थीषष्ठ्यष्टमीदशम्यो युजः । एवमेकादश्ययुक्प्रभृतौ नक्षत्रेष्वपि ।
सर्वान् कामान् । ते च कामा इतिहासपुराणयोर्भेदेनोपात्ताः । पुष्कलां प्रजाम् ।
धनविद्याबलपुरुषैः पुष्टा पुष्कलो ॥२६७ ॥
हिन्दी- -सम ( द्वितीया, चतुर्थी, षष्ठी, इत्यादि युग्म ) तिथियों और सम ( भरणी, रोहिणी, आर्द्रा, पुष्य इत्यादि युग्म ) नक्षत्रों में श्राद्ध को करता हुआ द्विज सब मनोरथों को प्राप्त करता है; तथा विषम ( प्रतिपद्, तृतीया, पञ्चमी आदि अयुग्म ) तिथियाँ और विषम