मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 511–520

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 511–520

पृष्ठ 511

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 511 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४३५ ( अश्वनी, कृत्तिका, मृगशिरा, पुनर्वसु आदि अयुग्म ) नक्षत्रों में पितरों को पूजता ( श्राद्ध द्वारा सन्तुष्ट करता ) हुआ द्विज धनविद्यादि से परिपूर्ण पुत्र - पौत्रादि सन्तान को प्राप्त करता है ॥२६७ ॥

श्राद्ध में कृष्णपक्ष तथा अपराह्न काल की श्रेष्ठता-यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद्विशिष्यते । तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्णादपराह्णो विशिष्यते ॥ २६८ ॥

भाष्य- - पूर्वपक्ष: शुक्लपक्षः अपरः कृष्णपक्षः । चैत्रसिताद्या मासा इति । यथा श्राद्धस्य शुक्लपक्षात् कृष्णपक्षो विशिष्यते प्रकृष्टफलदो भवति यथा पूर्वाह्लादपराह्णो विशेषवचनात् । पूर्वाह्णेपि कदाचित्कर्तव्यमेवेति प्रतीयते । ननु च प्रसिद्धेन दृष्टान्तेन भवितव्यम् । न चापरपक्षस्य पूर्वपक्षाच्छ्राद्धं प्रति विशेष उक्तः । केचिदाहुः कृष्णपक्षे दशम्यादावित्येतस्मात्प्रतीयते । एवं तु ब्रूमः —‘वचनानि त्वपूर्वत्वात् ' ( मी ० सू ० ३ | १५ | २१ ) इत्यनेन न्यायेनाप्रसिद्धस्य दृष्टान्ततास्तीति । विधिरपि दृष्टान्तवचनादेव शक्योऽवगन्तुम् ॥२६८ ॥

हिन्दी - जिस प्रकार ( श्राद्ध में ) कृष्णपक्ष शुक्लपक्ष की अपेक्षा विशिष्ट होता है, उसी प्रकार पूर्वाह्न की अपेक्षा अपराह्न काल श्राद्ध के लिए विशिष्ट होता है॥२६८ ॥

विमर्श - ज्योतिष शास्त्र के सिद्धान्त से चैत्रशुक्ल से वर्षारम्भ होने के कारण ‘ विशिष्यते ’ ( विशिष्ट अर्थात् श्रेष्ठ होता है ) शब्द के कथन से ' पूर्वाह्न ' काल में भी श्राद्ध किया जा सकता है । अपराह्नकाल से यहाँ ' कुतप ' संज्ञक समय का बोध होता है । दिन के सप्तम मुहूर्त ( १४ घटी ) के बाद नवम मुहूर्त ( १८ घटी ) के पहले ( दोनों के मध्य की ४ घटीपरिमाण ) मध्याह्न के समय - विशेष को या दिन के आठवें भाग में सूर्य के मन्द होते रहने पर समय विशेष को ' कुतप ' जानना चाहिये; उसमें दिया हुआ ( श्राद्धान्न आदि ) पितरों को अक्षय ' ( तृप्तिकर ) होता है ।

श्राद्ध में अपसव्य होना तथा कुशादि लेना-प्राचीनावीतिना सम्यगपसव्यमतन्द्रिणा ।

पित्र्यमा निधनात्कार्यं विधिवद्दर्भपाणिना ॥ २६ ९ ॥

भाष्य— यत्किञ्चित्पित्र्यं तत्र कर्मण्ययं विधिः । पदार्थाः प्राग्व्याख्याताः । अतन्द्रिणा अनलसेन श्रद्दधानेनेति यावत् । आ निधनादामरणाद्, यावज्जीविकोयं विधिरित्यर्थः । दर्भपाणिना । तदुक्तं दर्भाः पवित्रमिति तद्ग्रथितशीर्षकं दर्भमयं १. ' कुतप ' शब्दव्याख्यामुपक्रमम्योक्तं क्षीरस्वामिना । तद्यथा— ' मुहूर्तात्सप्तमादूर्ध्वं मुहूर्तान्नवमादधः । स काल कुतपो ज्ञेय.......। ' इति । दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभवति भास्करे । स कालः कुतपो ज्ञेयः पितृभ्यो दत्तमक्षयम् ॥ इति

पृष्ठ 512

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 512 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४३६ पवित्रमुच्यते ॥२६ ९ ॥ मनुस्मृतिः [ तृतीयः हिन्दी — प्राचीनावीती ( २।६३ ) निरालस अपसव्य होकर और हाथ में कुशा लेकर पितृतीर्थ ( २।५ ९ ) से, समाप्ति होने तक ( मेधातिथि के मत में मरने तक ) पितृश्राद्ध करना चाहिये ॥२६९ ॥

रात्रि आदि में श्राद्ध का निषेध-रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत राक्षसी कीर्तिता हि सा । सन्ध्ययोरुभयोश्चैव सूर्ये चैवाचिरोदिते ॥ २७० ॥

भाष्य — ननु चापराह्णविधानात्कुतो रात्र्यादिषु प्राप्तिः । अथ मतविशेषवचने-नान्यत्राप्यस्तीति ज्ञापितम् । सत्यम् । पूर्वाह्णादपराह्णो विशिष्यत इति यदपेक्षं विशेषवचनं तत्रैवास्तीति सामान्यज्ञानं प्रवर्तते । तेन पूर्वाह्न एव कदाचित्तस्यान्य उत्तरकाल इति केचिदाहुः । ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोरिति चन्द्रग्रहादिषु रात्र्यादावपि प्राप्तः, तन्निषेधार्थम् । अतश्च सन्ध्यायां चन्द्रसूर्ययोरुपरागेण रात्रौ चन्द्रग्रहणे प्रतिषेधाद् विधानाद्विकल्पः । अन्ये त्वाहुः मध्याह्नकालः पूर्वाह्णापराह्णाभ्यामन्यस्तत्राप्येतेन प्रतिषेधेन कर्तव्यमिति ज्ञाप्यते । सूर्ये चैव पूर्वाह्णकालत्वात्प्रथमोदिते सूर्ये प्रतिषेधः । राक्षसीत्यर्थवादः ॥२७० ॥

हिन्दी — रात्रि में श्राद्ध नहीं करे; क्योंकि ( मनु आदि ) ने उसको ( श्राद्ध के फल को नष्ट करने वाली होने से ) ' राक्षसी ' कहा है और दोनों सन्ध्याओं ( प्रातः तथा सायं के सन्ध्याकाल में ) तथा सूर्य के थोड़ी देर ( तीन मुहूर्त या दिन का पाँचवाँ भाग ) पहले निकलने पर अर्थात् ६ घटी ( २ घण्टा २४ मिनट ) दिन चढ़ने तक श्राद्ध न करे॥२७० ॥

[ कुर्वन्प्रतिपदि श्राद्धं स्वरूपां लभते प्रजाम् । कन्यकाश्च द्वितीयायां, तृतीयायां तु वाजिनः ॥ २६ ॥ ]

[ हिन्दी —– प्रतिपदा में श्राद्ध करने वाला सुन्दर या अपने समान सन्तान को प्राप्त करता है । द्वितीयां में श्राद्ध करने वाला कन्या और तृतीया में श्राद्ध करने वाला घोड़ा ( घोड़ा के समान ) पुत्र प्राप्त करता है ॥ २६ ॥ ]

[ पशून् क्षुद्रांश्चतुर्थ्यां तु, पञ्चम्यां शोभनान्सुतान् । षष्ठ्यां दूतमवाप्नोति, सप्तम्यां लभते कृषिम् ॥ २७ ॥ ]

[ हिन्दी - चतुर्थी में श्राद्ध करने वाला छोटे पशुओं को, पञ्चमी में श्राद्ध करने वाला सुन्दर पुत्रों को, षष्ठी में श्राद्ध करने वाला दूत को और सप्तमी में श्राद्ध करने वाला कृषि ( खेती ) को प्राप्त करता है || २७ || ] १. यथोक्तं विष्णुपुराणे— ' रेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्तं गते रवौ । प्रातस्ततः स्मृतः कालो भागः सोऽह्नस्तु पञ्चमः ' ॥ इति ( म ० मु ० )

पृष्ठ 513

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 513 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता [ अष्टम्यामपि वाणिज्यं लभते श्राद्धदो नरः । नवम्यां वै चैकशफान्, दशाम्यां द्विखुरान् बहून् ॥ २८ ॥ ]

४३७ [ हिन्दी — अष्टमी में श्राद्ध करने वाला वाणिज्य ( व्यापार ) को प्राप्त करता है, नवमी में श्राद्ध करने वाला एक खुर वाले को, दशमी में श्राद्ध करने वाला दो खुरवाले बहुत पशुओं को प्राप्त करता है ॥ २८ ॥ । ]

[ एकादश्यां तथा रौप्यं बह्मवर्चस्विनः सुतान् । द्वादश्यां जातरूपं च रजतं कुप्यमेव च ॥ २ ९ ॥ ] [ हिन्दी — एकादशी में श्राद्ध करने वाला चाँदी तथा ब्रह्मतेज से युक्त पुत्रों को, द्वादशी में श्राद्ध करने वाला सोना, चाँदी तथा कुप्य ( सोना - चाँदी से भिन्न द्रव्यकोष को ) प्राप्त करता है ॥ २ ९ ॥ ] [ जातिश्रष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु कुप्रजाः । प्रीयन्ते पितरश्चास्य ये च शस्त्रहता रणे ॥ ३० ॥ ]

[ हिन्दी – त्रयोदशी में श्राद्ध करने वाला जातियों में श्रेष्ठता को, चतुर्दशी में श्राद्ध करने वाला निन्दित सन्तानों को ( इसी कारण से ' कृष्णपक्षे दशम्यादौ— ' ( ३।२६६ ) वचन से चतुर्दशी में श्राद्ध करने का निषेध किया है ) प्राप्त करता है । जिसके जो पितर युद्ध में शस्त्र से मारे गये हों, वे प्रसन्न होते हैं || ३० || ] [ पक्षाद्यादिषु निर्दिष्टान् विपुलान् मनसः प्रियान् । श्राद्धदः पञ्चदश्यां च सर्वान्कामान्समश्नुते ॥ ३१ ॥ ]

[ हिन्दी – पक्ष के आदि ( पहला दिन अर्थात् प्रतिपद् आदि ) तिथि में श्राद्ध करने वाला बतलाई गई, मन को प्रिय बहुत - सी वस्तुओं को प्राप्त करता है तथा पञ्चदशी ( अमावस्या या पूर्णिमा ) को श्राद्ध करने वाला सम्पूर्ण कामनाओं को प्राप्त करता है || ३१॥ ] प्रतिमास श्राद्ध नहीं कर सकने पर-अनेन विधिना श्राद्धं त्रिरब्दस्येह निर्वपेत् । हेमन्तग्रीष्मवर्षासु पाञ्चयज्ञिकमन्वहम् ॥ २७१ ॥

भाष्य – पूर्वोक्तेन विधिना इतिकर्तव्यताकलापेन पूर्वेद्युर्निमन्त्रणादिभिः संवत्सरस्य त्रिःश्राद्धं कुर्वीत । केषु मासेष्वित्यत आह हेमन्तग्रीष्मवर्षासु । मासानुमासिकमित्यस्य त्रिः संवत्सरविधिर्वैकल्पिकः । पाञ्चयाज्ञिकः पञ्चमहायज्ञमध्ये यः पठितः सोन्वहं कर्तव्यः । अस्य च प्राचीनावीत्यपसव्योदङ्मुखब्राह्मणभोजनमित्येतावत्येवेतिकर्तव्यता । एवमर्थमेव पुनरुपन्यासः । एवं त्रिःसंवत्सरविधिरनाहिताग्नेरित्येवं पूर्वे व्याचक्षते, प्रमाणं तु त एवं विदन्ति ॥२७१ ॥

मनु I- 32

पृष्ठ 514

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 514 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४३८ मनुस्मृतिः [ तृतीयः हिन्दी— ( कुर्यान्मासानुमासिकं – ( ३।१०२ ) वचन के अनुसार प्रतिमास श्राद्ध नहीं कर सकने पर ) इस विधि से हेमन्त, ग्रीष्म और वर्षाऋतुओं में वर्ष में तीन बार

पितरों के उद्देश्य से श्राद्ध करे तथा पञ्चमहायज्ञ ( ३।७० ) प्रतिदिन करे ॥ २७१ ॥

लौकिकाग्नि में श्राद्ध - सम्बन्धी हवन का निषेध-न पैतृयज्ञियो होमो लौकिकेऽग्नौ विधीयते । न दर्शेन विना श्राद्धमाहिताग्नेर्द्विजन्मनः ॥ २७२ ॥

भाष्य- — पितृयज्ञाङ्गभूतो होमः पैतृयज्ञिकः स लौकिके स्मार्तेऽग्नौ न विधीयते । शास्त्रेण कर्तव्यतया न चोद्यते । तस्मात्त्रिः संवत्सरस्यानाहिताग्निना कर्तव्यम् । यद्यपि त्रि: कृतमपि भवत्येव कृतं लौकिकेग्नौ, तथापि संवत्सरापेक्षया अकृतमेव तद्भवति । प्रस्'भोजनो हि न्यूने भुक्तेऽभुक्त इति । अर्थवादतया पूर्वशेषमिदं पूर्वे व्याचक्षते । इदं त्वयुक्तम् । यदि लौकिकोग्निर्विवाहादावपरिगृहीतस्तस्मिञ्छ्राद्धाङ्गभूतो होमो न कर्तव्य इत्युच्यते । होमप्रतिषेधेन च तद्व्यतिरिक्तमन्यत्कर्म कर्तव्यमित्युक्तं भवति । इतरथा परिगृहीताग्नेरपि पार्वणश्राद्धाङ्गत्वेन विधानादनग्निकस्य श्राद्धानधिकार एव स्यात् । यथान्धस्याज्यावेक्षणाशक्त्या न दर्शपौर्णमासयोरधिकारः । अस्मिंस्तु सति साग्निकस्य होमवत् श्राद्धमनग्निकस्य तद्वर्जितमपि ज्ञापितं भवति । तथा चाग्न्यभाव इत्यस्यायमेव विषयः । येपि व्याचक्षते पिण्डपितृयज्ञः पितृयज्ञोभिप्रेतः तत्र यो होमः स लौकिके स्मार्तेऽग्नौ नास्ति — तेपि न युक्तमाहुः । अस्त्वेवमनाहिताग्निर्नित्यत्वे श्रपयित्वा जुहुयादित्यादि । न दर्शेन विना श्राद्धं ग्रहोपरागादावाहिताग्निः प्रतिषेध इत्याहुः । एतत्तु समाचारविरुद्धम् । अन्ये तु पठन्ति — न विना दर्श इत्यस्यानाहिताग्निना मासानुमासिकं कर्तव्यम्, नास्य त्रिःसंवत्सरविधिः । नैवायं पाठोस्तीत्यन्ये । कस्तर्ह्यस्यार्थः । दार्शात् श्राद्धा-दन्यदाहिताग्नेर्मघाश्राद्धादि न नियमेन भवतीति दार्शमेव तस्य नियतम् । अनाहिताग्नेस्तु हेमन्तादिविहितान्यपि नियतानीति ॥२७२ ॥

हिन्दी — लौकिक अग्नि में ( अग्नेः सोमयमाभ्यां च— ' ( ३।२०१ ) वचन से विहित ) पितृश्राद्ध सम्बन्धी हवन करने का शास्त्रोक्त विधान नहीं है । ( अग्नि के त्यागी द्विज ‘ अग्न्यभावे तु – ' ( ३।१०२ ) वचन के अनुसार ब्राह्मणों के हाथ पर पितृश्राद्ध में हवन करे ) और अग्निहोत्री अमावस्या के बिना ( कृष्णपक्ष की दशमी आदि तिथियों में ) पितृश्राद्ध न करे ( किन्तु मृतकसम्बन्धी श्राद्ध का दिन निश्चित होने से कृष्णपक्ष में दूसरी तिथि में भी करे ) ॥ २७२ ॥

पृष्ठ 515

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 515 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता तर्पण का फल -यदेव तर्पयत्यद्भिः पितॄन्स्नात्वा द्विजोत्तमः । ४३ ९ तेनैव कृत्स्नमाप्नोति पितृयज्ञक्रियाफलम् ॥ २७३ ॥

भाष्य – पाञ्चयाज्ञिकं यच्छ्राद्धं अहरहरित्युक्तं तस्य वैकल्पिकत्वमनेनोच्यते । उदकतर्पणं यत्क्रियते स्नात्वा तेनैव पितृयज्ञक्रियाफलं प्राप्नोति । यदुक्तमे-कमप्याशयेदिति तस्य नास्ति नियमेन कर्तव्यता । उदकतर्पणमवश्यं कर्तव्यम् ॥२७३ ॥

हिन्दी — जो द्विजोत्तम स्नानकर जल से पितरों को तृप्त ( पितृ - तर्पण ) करता है, उसी से वह सम्पूर्ण पितृश्राद्ध कर्म के फल को प्राप्त करता है । ( इस विधि को पञ्चमहायज्ञ के अभाव में जानना चाहिए ) ॥ २७३ ॥

पिता आदि वसु आदि देवताओं के स्वरूप—

वसून्वदन्ति तु पितॄन् रुद्रांश्चैव पितामहान् ।

प्रपितामहांस्तथादित्यान् श्रुतिरेषा सनातनी ॥ २७४ ॥

भाष्य- पितृद्वेषादप्रवर्तमानस्य प्रवृत्त्यर्थमिदम् । त्रिस्थाना वस्वाद्या देवता: पितरोपि य एव पिण्डभाजः । अतो देवतात्वेनैते द्रष्टव्याः । श्रुतिरेषा श्रूयते एतद्वेदे । अतः पुरातनी नित्यत्वाद्वेदस्य || २७४ ॥ हिन्दी— ( मनु आदि महर्षि ) पिताओं को वसु, पितामहों को रुद्र और प्रपितामहों को आदित्य ( सूर्य ) कहते हैं; क्योंकि ऐसा सनातन वेदवचन है ॥ २७४ ॥

विमर्श - पिता आदि को वसु आदि का स्वरूप होने से श्राद्ध में उनका ध्यान क्रमशः ‘ वसु, रुद्र तथा आदित्य ' के रूप में करना चाहिये । इसी कारण ‘ जो इस प्रकार पिता आदि का यज्ञ करते हैं; उनपर वसु, रुद्र तथा आदित्य प्रसन्न होते हैं ' ऐसा पैठीनसि ' कहते हैं 1 । मेधातिथि तथा गोविन्दराज के मत से पितरों में अश्रद्धा या नास्तिकता के कारण पितृश्राद्ध नहीं करने वालों को उसमें प्रवृत्त करने के लिए पितरों की प्रशंसा के लिए यह वचन है ।

विघस तथा अमृत को भोजन करना-विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं वामृतभोजनः ।

विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम् ॥ २७५ ॥

भाष्य — आद्येन श्लोकपादेनातिथ्यादिभुक्तशिष्टस्यान्नस्य यद्भोजनं विहितं तदनूद्यते । माङ्गलिकतया मङ्गलावसथानि शास्त्राणि प्रथन्ते । पित्र्याद्दैवं कर्म शस्ततरम् । यज्ञशेषम् । अनेन ज्योतिष्टोमादि हविःशेषस्य भोजनं विघसस्य तुल्यतयोच्यते । उत्तरेणार्धश्लोकेन सौहार्दमेव तस्य वेदार्थव्याख्यानम् ।

पृष्ठ 516

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 516 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४४० मनुस्मृतिः [ तृतीयः कस्याञ्चिच्छाखायामाभ्यां शब्दाभ्यां विधानं दृष्टमतो व्यामोहं निवर्तयति । विघसमश्न-तीति विघसाशी । अमृतं भोजनमस्येत्यमृतभोजनः । भुक्तशेषं भृत्यभुक्तशिष्टमिति द्रष्टव्यम् । भुक्तशेषमिति पाठसामर्थ्यादतिथ्यादिभुक्तमिति द्रष्टव्यम् । अन्ये तु प्रकृतत्वा-च्छ्राद्धभुक्तशेषमिति द्रष्टव्यम् । तथा च स्मृत्यन्तरं भुञ्जीत पितृसेवितमिति । श्राद्धाङ्गं चैतद्भोजनं केचिदाहुः । अन्ये तु पुरुषार्थो भोजननियमोऽयमित्याहुः । वसून्वदन्तीत्यनेनैव श्राद्धप्रकरण-स्यापवृक्तत्वात् । यज्ञशेषं यज्ञोपयुक्तद्रव्यशेषमिति द्रष्टव्यम् ॥२७५ ॥

हिन्दी— द्विज सर्वदा ‘ विघस ' को भोजन करने वाला होवे या सर्वदा ' अमृत ’ को भोजन करने वाला होवे । ब्राह्मणों के भोजन से बचे हुए अन्न को ' विघस ' तथा दर्शपौर्णमासादि में बचे हुए हविष्य को ' अमृत ' कहते हैं ॥२७५ ॥

अध्याय का उपसंहार—

एतद्वोऽभिहितं सर्वं विधानं पाञ्चयज्ञिकम् ।

द्विजातिमुख्यवृत्तीनां विधानं श्रूयतामिति ॥ २७६ ॥

भाष्य - पूर्वं हि व्यवहितस्य पाञ्चयज्ञिकमिति महायज्ञविधेरुपसंहारो माङ्गलिक-तयैव 1 । उत्तरेण श्लोकार्थेन वक्ष्यमाणाध्यायार्थेकदेशोपन्यासः । तौ चोक्तप्रयोजनौ । द्विजातिमुख्या ब्राह्मणास्तेषां वृत्तयो जीविकाः कर्माणि द्विजातीनां वा मुख्यवृत्तय इति । उत्तरत्रैव दर्शयिष्याम इति प्रसिद्धम् ॥ २७६ ॥

इति श्रीभट्टमेधातिथिविरचिते मनुभाष्ये तृतीयोध्यायः ॥ ३ ॥

हिन्दी – ( भृगु मुनि महर्षियों से कहते हैं कि ) - इस पञ्चमहायज्ञ सम्बन्धी सब विधि को ( मैंने ) तुम लोगों से कहा, ( अब अगले अर्थात् चौथे अध्याय में ) ब्राह्मणों की वृत्ति के विधान को ( तुम लोग ) सुनो ॥ २७६ ॥

विमर्श — यद्यपि इस विधान में पार्वण श्राद्ध का प्रकरण आया है, किन्तु पञ्चमहायज्ञ की मुख्यता बतलाने के उद्देश्य से इस श्लोक में उसी का उल्लेख किया है । मेधातिथि तथा गोविन्दराज का कहना है कि ' पञ्चमहायज्ञ का उल्लेख मङ्गल के लिए भृगु ने किया है'- —

मानवे धर्मशास्त्रेऽस्मिन् पश्ञ्चयज्ञादिवर्णनम् ।

विश्वनाथकृपादृष्ट्या तृतीये पूर्णतामगात् ॥ ३ ॥

१. अतएव पैठीनसिः — ‘ य एवं विद्वान् पितॄन् यजते, वसवो रुद्रा आदित्याश्चास्य प्रसन्ना भवन्ति ' इति ( म ० मु ० ) ।

पृष्ठ 517

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 517 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः ॥ ब्रह्मचर्य के बाद गृहस्थाश्रम में निवास-चतुर्थमायुषो भागमुषित्वाऽऽद्यं गुरौ द्विजः । द्वितीयमायुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत् ॥ १ ॥

भाष्य - संक्षेपेणातिक्रान्तस्याध्यायद्वयस्यार्थं कथयत्यनुस्मरणाय । गार्हस्थ्यधर्म-स्यायं वृत्तिविधिरिति द्वितीयं श्लोकप्रयोजनम् । अनियतपरिमाणत्वादायुषश्चतुर्थभागव्यवस्थाविधानमाश्रमिणामनुपपन्नमतः श्लोको-ऽयं विहिताश्रमकालानुवादार्थः । यद्यपि च “ शतायुर्वै पुरुष ” इत्येतदपेक्षया कथंचिदुप-पद्येतापि, तथापि स्वप्रकरणे ' ग्रहणान्तिकमिति ' अवध्यन्तरस्य ब्रह्मचर्यविहितत्वात्, “ गृहस्थस्तु यदा पश्येत् ” इति गार्हस्थ्येऽपि कालान्तरप्रतिपत्तेरनुवादतैवानुमीयते । चतुर्थमाद्यमायुषो भागम् । जन्मापेक्षमाद्यत्वम् । गुरौ उषित्वा ब्रह्मचर्यं कृत्वा ततो द्वितीयं चतुर्थमायुषो भागं कृतविवाहो गृहे वसेत् । गृहस्थाश्रममनुतिष्ठेत् ॥१ ॥ तत्र वसन्—

हिन्दी — द्विज अपनी आयु के प्रथम चतुर्थांश भाग में गुरुकुल ( ब्रह्मचर्याश्रम ) में रहकर द्वितीय चतुर्थांश भाग में गृहस्थाश्रम में रहे ॥ १ ॥

विमर्श— यद्यपि प्राणिमात्र को आयु का वास्तविक ज्ञान नहीं होने से उसके चतुर्थांश का भी निर्णय करना असम्भव है, तथापि आश्रम के समुच्चय - काल का आश्रयकर्ता द्विज जन्मादि की अपेक्षा यथाशक्ति ब्रह्मचर्यपालन करके गृहस्थाश्रम में भी यथाशक्ति अवस्था का द्वितीय भाग बितावे । “ शतायुर्वै पुरुषः ” ( पुरुष सौ वर्ष की आयु वाला है ) इस श्रुति - वचन के अनुसार यद्यपि उसका चतुर्थांश पच्चीस वर्ष ब्रह्मचर्य पालन का विधान प्राप्त होता है, किन्तु " षट्त्रिंशताब्दिकं चर्यं - ( २।१ ) मनुवचन का विरोध होने से वैसा मानना असंगत है ।

' शिलोञ्छ ' आदि वृत्तियों से जीवन-अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः ।

या वृत्तिस्तां समास्थाय विप्रो जीवेदनापदि ॥ २ ॥

पृष्ठ 518

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 518 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४४२ मनुस्मृतिः [ चतुर्थः ‘ देहि देहीति ’ याच्यमानस्य यः परस्य चित्तविकारः खेदात्मको जायते स ' द्रोहो'-ऽभिप्रेतः, न पुनर्हिंसैव । तस्या: सर्वसामान्येनैव प्रतिषेधात् । अल्पद्रोहेणेति । याञ्चया विना यदि न वर्त्यते तदा स्वल्पं याचितव्यम्, एषोऽ‘ल्पद्रोहः ’ । या वृत्तिर्जीवनोपायः, कृषिसेवादि । यस्यां वृत्तौ परस्य पीडा न भवति सा आश्रयितव्या । सामान्योपदेशोऽयम् । समास्थाय आश्रित्य जीवेत् । आपदि दशमे विधिर्भविष्यति । अस्माच्चोपदेशाद्वक्ष्यमाणाभ्य अन्यापि वृत्तिर्भवतीति गम्यते । अन्यथा वक्ष्यमाण-विशेषनिष्ठत्वे सामान्यस्योपदेशस्यानर्थक्यमेव स्यात् । तेन च याजनाध्यापने कुसीदम् अमृतादिमध्ये अपठितमपि लभ्यते । अल्पीयसी या उञ्छवृत्तिर्गृहीता असौ हि ' अल्पद्रोह: ' तथा च गौतमः ( अ ० १०

सू ०, ५,६ ) “ कृषिवाणिज्ये चास्वयं कृते । कुसीदं च ’ ” ।

जीवनमात्रोऽयं विधिर्धनसञ्चयस्तु वक्ष्यमाणैरेव नियतैः कर्मभिः ॥२ ॥

हिन्दी - ब्राह्मण विपत्ति में नहीं रहने पर जीवों को बिना पीड़ित किये ( शिलोञ्छ. ४।५ आदि वृत्तियों से ) अथवा थोड़ा पीड़ित कर ( भिक्षा आदि ) जो वृत्ति है, उसका आश्रयकर जीवे ( जीवन - यात्रा करे ) ॥२ ॥

विमर्श— स्त्री, भृत्य आदि से युक्त पञ्चमहायज्ञानुष्ठान करने वाले ब्राह्मण को ‘ शिलोञ्छ ’ वृत्ति के द्वारा जीवन - निर्वाह कठिन होने पर भिक्षादिवृत्ति के द्वारा जीवन - निर्वाह करना चाहिए, आपत्ति काल के लिए तो दसवें अध्याय में विधि कहेंगे । यह सामान्य वचन यज्ञ कराने, पढ़ाने और शुद्ध दान लेने के संग्रहार्थ है । आगे कहे जाने वाले केवल ‘ ऋतु - अमृत ' ( ४-४ ) आदि के सेवन में तो संकुचित स्वारस्य की क्षति, अनधिकारिता और यज्ञ कराने आदि का वृत्तिप्रकरण में निवेश नहीं होगा । उचित धनसंग्रह करना—

यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थं स्वैः कर्मभिरगर्हितैः ।

अक्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसञ्चयम् ॥ ३ ॥

भाष्य – पूर्वेणान्वाहिकजीवनविधावुपाय उक्तोऽनेन धनसञ्चये नियम उपदि-श्यते । स्वैः कर्मभिः धनसञ्चयं कुर्यात् । 1 तानि च कर्माण्युत्तरत्र वक्ष्यन्ते ।

पृष्ठ 519

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 519 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४४३ सञ्चयप्रयोजनमाह । यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थम् । न भोगाय धनसञ्चयक्लेशः कर्तव्यः, किं तर्हि यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थम् । आत्मकुटुम्बस्थितिः ‘ यात्रा ’, तत्परिमाणं ‘ यात्रामात्रं ’, तस्य ‘ प्रसिद्धिः ’ निष्पत्तिः, तदर्थस्तत्प्रयोजनम् । नित्यकर्मनिवृत्तिरात्मस्थितावेवान्तर्भूतानि तानि ह्यकुर्वतं न आत्मस्थितिः । आह च ( अ. ३ श्लो. ६२ ) “ न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति ' । अथवा सत्यपि शास्त्रीयत्वे यत्र लोको गर्हते तद्वर्ण्यमेव । यथा नरस्य महाकुलीनस्य भुक्तविभवस्य निकृष्टकुलात्प्राप्तश्रीकात् समानजातीयादपि प्रतिग्रहादिना केनचिदुपायेन जीवनम् । अक्लेशेन शरीरस्य । सेवावाणिज्ये महाक्लेशे, दूराध्वगमनादिना । तादृशे न

कर्तव्ये ।

सञ्चयो राशीकृतपरिरक्षणम् ॥३ ॥

हिन्दी – ( अपने तथा कुटुम्ब के ) पालन - पोषण मात्र के लिए अपने अनिन्दित कर्मों से शारीरिक कष्ट न उठाते हुए धनसञ्चय करे ॥ ३ ॥

ऋत, अमृत आदि से जीवन-ऋतामृताभ्यां जीवेत्तु मृतेन प्रमृतेन वा ।

सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥४ ॥

भाष्य — तानीदानीं कर्माणि नामतस्तावदाह । नाम्नैव केषाञ्चित् स्तुतिः प्रतीयते । प्रयोजनं च प्रशस्ताभावे निन्दितेषु प्रवृत्ति: । तत्र ‘ मृतप्रमृते ’ अत्यन्तनिन्दिते । ततोऽपि सत्यानृतम् । यत आह ‘ तेनैव वा

जीवितव्यम् ' इति । अपिशब्द अरुचिसूचनार्थः ॥ ४ ॥

नामतो निर्दिश्य स्वरूपतो व्याचष्टे । हिन्दी – ( अगले श्लोक में कहे जाने वाले ) ' ऋत, अमृत ' मृत या प्रमृत अथवा सत्य तथा अमृत ' नाम की वृत्तियों से जीवन - यात्रा करे; किन्तु सेवावृत्ति से ( आपत्ति-रहित होते हुए कभी भी ) जीवन यात्रा न करे || ४ || ' ऋत ' आदि के लक्षण-ऋतमुञ्छशिलं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम् ॥ मृतं तु याचितं भैक्षं, प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ ५ ॥

भाष्य — उञ्छश्च शिलश्च उञ्छशिलम् । तद्ऋतं ज्ञेयम् । सत्यव्रततुल्यम् । क्षेत्राल्लूनस्य व्रीह्यादेर्गृहं खलं वा नीयमानस्य यः पुलाकः पतितः स्वामिनोऽनपेक्षित-स्तस्योच्चयनमुञ्छ:, ‘ तत्ऋतम् ' । न तत्रेयं बुद्धिराधेया ' परकीयमेतन्न गृह्णामीति ’ ।

पृष्ठ 520

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 520 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४४४ मनुस्मृतिः [ चतुर्थ: एवं च खलात्परिभ्रष्टस्य लूनस्यालूनस्य वाऽनेकप्ररोहवतो ग्रहणं ‘ शिलः ’ । अमृतं स्यादयाचितम् । अत्यन्तप्रीतिकरत्वात् । मृतमिव याचितं मैक्षमिति । ' याचित ' मित्येव सिद्धे ' भैक्ष’शब्देन सामूहिकतद्धि-तान्तेन बहवो याचितव्या इत्युच्यते, नैकः कदर्थनीयः । तदुक्तम् “ अल्पद्रोहेणेति ” । प्रायेण च मैक्षशब्दस्य ‘ भैक्ष्यस्यात्मविशुद्ध्यर्थ ' मित्येवमादौ सिद्धान्नविषये प्रयोग-सिद्धेः, सामान्यविषयार्थं ' याचित ' शब्दोपादानम् । तेन नेदं सिद्धान्नभक्षणमेव, अग्निमतः पराग्निपक्वेन वैश्वदेवादिविरोधात् । न चेदं भोजनार्थमेव भिक्षणम्, किंतर्हि स्थित्यर्थम् । स्थितिश्च न भोजनमात्रसाध्यं गृहस्थस्य, किंतर्हि यावत्किञ्चिद् गृहोपयोगि । अत एवोदकपरिधानाद्यपिभिक्षितव्यम्, गृहोपकरणं च स्थाल्यपिधानादि । ब्रह्मचारिणस्तु भोजनकाले विधिना पाकासम्भवान्निय-मतः सिद्धान्नविषयं भैक्ष्यं प्रतीयते । भिक्षाशब्दश्चायं भिक्ष्यमाणद्रव्यगतं परिमाणमप्याचष्टे । भिक्षामात्रं न ददाति याचितः । प्रसृतिमात्रं भिक्षेति । तेन गोहिरण्यादिभिक्षणं न प्रसृतशब्देनाभ्यनुज्ञायते । प्रतिग्रहाद्यर्था याञ्चेति । “ ननु भैक्षग्रहणमपि प्रतिग्रह एव ” । नैव ग्रहणमात्रं प्रतिग्रहः । विशिष्ट एव स्वीकारे प्रतिपूर्वो गृह्णातिर्वर्तते । तेन न स्वीकारमात्रे । “ प्रतिग्रहसमर्थोऽपि " ( अ ० ४ श्लो ० १८६ ) " प्रतिग्रह; प्रत्यवरः ” इति ( अ ० १० श्लो ० १० ९ ) अदृष्टबुद्ध्या दीयमानं मन्त्रपूर्वं गृह्णतः ' प्रतिग्रहो ’ भवति । न च भैक्षे ' देवस्य त्वादि ' मन्त्रोच्चारणमस्ति । न च प्रीत्यादिना दानग्रहणे । न च तत्र प्रतिग्रहव्यवहारः । अतः प्रतिग्रहादर्थान्तरमेवेदमृतामृतशब्दाभिधेयम् । अतश्च नात्र याच्यमानस्य अयाच्यमानस्य वा महासत्त्वतया उपकारान्तरापेक्षा जायते । येन वा ददतो जात्याद्यपेक्षा युक्तिमती । प्रतिग्राह्यस्यैव करुणया च प्रदीयमानं गृह्णतो न प्रतिग्रहः । " ननु च करुणया दानमदृष्टायैव ” । नेति ब्रूमः । न च तत्र दानधर्मः । किंतर्हि करुणाभ्यासात्परोपकाराद्वा । तत्र यथा हितोपदेशादावनुग्राह्यस्य विधिर्जात्यादि नापेक्षते तद्वत्करुणया दाने । तथा च शिष्टा नैवंविधे दाने ‘ वेदतत्त्वार्थविदुषे ब्राह्मणायेत्येतदनुरुध्यन्ते । अत एवाब्राह्मणा अपि दैन्यमापन्नाः परेण दत्तं गृह्णाना न ब्राह्मणवृत्तिं प्रतिग्रहमाश्रिता भवन्ति । स्थितमेतत् । प्रतिग्रहे यद्यपि याचितायाचितपूर्वकत्वं विद्यते तथापि न तेनैव