मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 521–530
मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 521–530
पृष्ठ 521
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४४५ मृतामृतशब्दार्थः । विषयान्तरस्य दर्शितत्वात् । याजनाध्यापनयोरप्येतद्रूपमस्ति । कश्चिद्या-चित्वा याजकत्वं लभते, कश्चित्प्रार्थ्यते । एवमध्यापने योज्यम् ।
अतो यावता काचिद्वृत्तिर्याञ्चया सा दैन्यावहत्वात् मरणमिवेति मृतशब्देनाभिधीयते ।
कर्षणं तु मरणादपि पापीयः । लाङ्गलाकर्षणं हि भारवाहत्वं तच्च खलजनपदकर्म॥५ ।
हिन्दी — ‘ उञ्छ ' और शिल ' को " ऋत " बिना माँगे जो मिल जाय उसे " अमृत ', माँगने पर जो मिले उसे “ मृत " और कृषि ( खेती ) से प्राप्त होने वाले धन को “ प्रमृत ” जानना चाहिए ॥५ ॥
२ विमर्श – किसान के द्वारा खेत में बोये हुए अन्न को काटकर ले जाने के बाद उनसे गिरे हुए एक - एक दाने को दोनों अंगुलियों से चुनने ( उठाने ) को उञ्छ तथा उक्त खेत ' में एक - एक बाल ( धान्य के गुच्छों ) को चुँगने को ' शिल ' ' कहते हैं, इन दोनों वृत्तियों को सत्य के समान फलप्रद होने से ' ऋत् ' कहते हैं । बिना माँगी हुई वस्तु सुखपूर्वक प्राप्त होने से अमृततुल्य होने के कारण ' अमृत ' कही गयी है । किसी वस्तु के माँगने में मृत्यु के समान पीड़ा होने से वह ' मृत ' कही गयी है । भिक्षा में प्राप्त पके हुए अन्न से हवन नहीं किया जा सकता । अत एव अग्निहोत्री गृहस्थ को भिक्षारूप में प्राप्त बिना पकाया ( सिद्ध किया- रांधा ) हुआ चावल आदि समझना चाहिए । तथा खेती में अनेक जीवों की हिंसा होने के कारण उसे ' प्रमृत ' ( अधिक दुःखप्रद मृत्युतुल्य ) कहा गया है ।
सत्यानृतं तु वाणिज्यं तेन चैवापि जीव्यते ।
सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत् ॥ ६ ॥
भाष्य — नैवं मन्तव्यं सत्यानृतोभयरूपता शास्त्रेण वाणिज्येऽभ्यनुज्ञायत इति । किंतर्हि वस्तुस्वभाववादोऽयम् । लोभग्रहणमेवानृतम् । जीव्यत इतिवचनाद्वाणिज्या जीवनायैव, न धनसञ्चयाय । सेवा श्ववृत्तिः यथा हि श्वा प्रेर्यते, कृच्छ्रेण च लभते, तथा च सेवकः । ‘ सेवा ’ प्रेष्यत्वम् । यत्रकुत्रचित्कर्मणि प्रेष्यते, उचितेऽनुचिते वा, स सेवकः । अत उत्कृष्टेनायुधकर्मादिना ये राजानमुपसर्पन्ति ते न श्ववृत्तयः ॥६ ॥
१. ‘ यत्र यत्रौषधयो विद्यन्ते तत्र तत्राङ्गुलिभ्यामेकैकं कणं समुच्चयित्वा " इति बोधायन-दर्शनात् एकैकधान्यादिगुडकोच्चयनमुञ्छः, मंजर्यात्मकानेकधान्योञ्चयनं ‘ शिलम् ' इति ( म ० मु ० ) । २. तदुक्तं हेमचन्द्रेण - उञ्छो धान्यकणादानं कणिशाद्यर्ज्जर्न ' शिलम् ' इति ( अभि ० मि ०३ । ५१ ९ ) ।
पृष्ठ 522
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४४६ मनुस्मृतिः [ चतुर्थः हिन्दी – व्यापार को ‘ सत्यानृत ' कहा गया है, उससे ( व्याज से भी जीवन - निर्वाह ) किया जाता है | सेवा ‘ श्ववृत्ति ' ( कुत्ते की वृत्ति ) कही गयी है, इस कारण उस वृत्ति का त्याग कर दे ॥६ ॥
विमर्श - व्यापार में प्राय: सच्चे झूठे का व्यवहार होने से उसे " सत्यानृत " कहते हैं, ' तेन चैवापि जीव्यते ' वाक्य में ' च, अपि ' शब्दों के सामर्थ्य से कुसीद ( व्याज ) का ग्रहण होता है । ' अनापदि ' ( आपत्ति काल के बिना — ४।२ ) शब्द से खेती तथा व्यापार स्वयं किया हुआ नहीं होना चाहिए । दीनतापूर्वक कुत्ते के समान स्वामी की ओर देखने से सेवा को ‘ श्ववृत्ति ' कहकर ब्राह्मण को उसका त्याग करने के लिए विधान किया है ।
अन्नादि सञ्चय की मात्रा-कुसूलधान्यको वा स्यात्कुम्भीधान्यक एव वा ।
त्र्यहैहिको वाऽपि भवेदश्वस्तनिक एव वा॥७ ॥
भाष्य- – उक्तमात्मकुटुम्बस्थित्यै धनसञ्चयः कार्यो, न भोगाय क्लेश आश्रयणीयः । तत्तु किमन्वहमर्जनीयं, उतैकदैव चिरकालपर्याप्तमिति, नोक्तम् ॥ तत्र कालविलम्बार्थ-मिदमारभ्यते । कुसूले धान्यमस्येति गमकत्वाद्व्यधिकरणो बहुव्रीहिः । पाठान्तरं ‘ कुशूलधान्यिक ’ इति । कुसूलपरिमितं धान्यं कुसूलधान्यं, तदस्यास्तीति मत्वर्थीय इक् शब्दः । धान्या-धिकरणमिष्टकादिकृतम् ‘ कुसूल: ' ' कोष्ठ ' इति चोच्यते । तेन चात्र परिमाणं लक्ष्यते । तत्र यावन्माति तावत्संचेतव्यम् । न पुनराधारनियमोस्ति । कुसूलेन च महापरिग्रहण-स्यापि बहुभृत्यबन्धुदारदासपुत्रगवाश्वादिमतोऽपि यावता सांवत्सरी स्थितिर्भवति तावद-नुज्ञायते । यतो वक्ष्यति ( अ ० ११ श्लो ० ७ ) " यस्य त्रैवार्षिकं भक्तमिति ” । धान्यग्रहणमप्यविवक्षितम् । सुवर्णरूप्याद्यपि तावत्याः स्थितेः पर्याप्तमर्जयतो न दोषः । सर्वथाऽधिकं ततो नार्जनीयमिति वाक्यार्थः । कुम्भी उष्ट्रिका । षण्मासिको निचय एतेन प्रतिपाद्यत इति स्मरन्ति । त्र्यहमैहिकमस्येति त्र्यहैहिकः । कुटुम्बस्य नित्यकर्मार्थं च भक्तचयं करोति यः स ‘ त्र्यहैहिकः ’ । श्वो भवं ' ‘ श्वस्तनं ' भक्तं, तदस्यास्तीति पूर्ववत् मत्वर्थीयं कृत्वा नञ् समासः कर्तव्यः । सद्यस्तात्कालिको भवेत्तदहरर्जितं व्ययीकर्तव्यम् ॥७ ॥
अस्य विकल्पस्य व्यवस्थामाह— १. यथाह गौतमः— कृषिवाणिज्ये स्वयं चाकृते कुसीदं च ” इति ।
पृष्ठ 523
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४४७ हिन्दी — ब्राह्मण कुसूलधान्यक अथवा कुम्भीधान्यक अथवा त्र्याहिक अथवा ऐकाहिक अथवा अश्वस्तनिक होवें ॥ ७ ॥
विमर्श - ' कुसूलधान्यक ' – तीन वर्ष या अधिक समय तक परिवार तथा भृत्यादि के भरण - पोषण के योग्य अन्नादि का संग्रहकर्ता । इसी कारण ' यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं— ( ११।७ ) वचन आगे भगवान् मनु ने कहा है । ' कुम्भीधान्यक '? - एक वर्ष तक परिवार तथा भृत्यादि के पालन - पोषण करने योग्य अन्न का संग्रहकर्ता; मेधातिथि के मतानुसार भृत्यादि के सहित परिवार का एक वर्ष तक पालन करने योग्य अन्न के मूल्य सुवर्णादि धन का संग्रहकर्त्ता भी ‘ कुसूलधान्यक ' और छ: महीने तक पालन करने योग्य धान्यादि का संग्रह करता ‘ कुम्भीधान्यक ' कहा जाता है तथा गोविन्दराज के मत से केवल बारह दिन तक परिवार तथा भृत्यादि के पालन - पोषण के योग्य अन्न का संग्रहकर्ता ' कुसूलधान्यक ’ तथा ६ दिन तक उनका पालन करने के योग्य अन्नादि का संग्रहकर्ता ‘ कुम्भीधान्यक ’ है, सो ठीक नहीं है । [ सद्यः प्रालिको वा स्यान्माससचायिकोऽपि वा । षण्मासनिचयो वाऽपि समानिचय एव वा ॥ १ ॥ ]
हिन्दी – अथवा ( ब्राह्मण ) सद्य: प्रक्षालित ( प्रतिदिन खोजने के बाद बर्तनों को धो देने वाला अर्थात् आगे के लिए अन्न का एक दाना भी नहीं रखने वाला ) होवें, अथवा एक मास तक ( कुटुम्बादि के भरण - पोषण के योग्य ) अन्न का संचय करने वाला होवे, अथवा छ: मास तक के लिए अथवा एक वर्ष तक के लिए अन्नसंचय करने वाला होवे ॥१ ॥
कुसूलधान्यकादि में उत्तरोत्तर की श्रेष्ठता-चतुर्णामपि चैतेषां द्विजानां गृहमेधिनाम् । ज्यायान्परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः ॥८ ॥
भाष्य — यो यः स्वल्पकालसञ्चयः स स धर्मैर्ज्यायानधिकः । धर्माधिक्याच्च फलाधिक्यं भवति लोकजित्तमः । लोकाञ्जयत्याधिपत्येनाव-तिष्ठते, भोग्यतया स्वीकरोति । प्रकर्षविवक्षायां तमः । अविशेषोपादाना'ल्लोकः ’ स्वर्गः प्रतीयते । तेनेयमत्र व्यवस्था । महापरिग्रहो यो बह्वपत्योऽसंविभक्तपुत्रः अकृतकन्याविवाहश्च १.‘द्वादशाह कुसूलेन वृत्तिः कुम्भ्या दिनानि षट् । इमाममूला गोविन्दराजोक्ति नानुरुन्ध्महे ॥ ' इत्युक्तैः ।
पृष्ठ 524
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४४८ मनुस्मृतिः [ चतुर्थः स ‘ कुसूलधान्यकः ’ यस्तु परिणतवयाः अप्राप्तपुत्रः कृतकरणः स यावद्यावच्छममेति तावत्तावदितरान्कल्पानाश्रयेत् ॥८ ॥
हिन्दी - इन चारों ( कुसूलधान्यक, कुम्भीधान्यक, त्र्यहैहिक और अश्वस्तनिक ) में से पूर्व की अपेक्षा आगे वाला धर्मानुसार ( परिग्रह के कम संचय करने के कारण ) स्वर्गादि लोकों को जीतने वाला होता है ॥८ ॥
उक्त चतुर्विध ब्राह्मणों की जीविका-षट्कर्मैको भवत्येषां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते ।
द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति ॥ ९ ॥
भाष्य — एषां कुसूलधान्यकादीनां गृहस्थानामेकः षट्कर्मा भवति । यो महापरि-ग्रहः प्रागुक्तस्तस्य षड्वृत्तिकर्माणि भवन्ति । कानि पुनस्तानि । प्रकृतानि – उञ्छशिलाया-चितयाचितलाभकृषिवाणिज्यानि । अध्यापनयाजनप्रतिग्रहा: ' याचितायाचित’ग्रहणा-दन्तर्भवन्ति । बहुकुटुम्बको नित्यकर्मसम्पत्त्यर्थं च सर्वा वृत्ती: समुच्चिताः कुर्यात्— कृषिवाणिज्ये अपि । येऽप्यध्यापनमध्ययनमित्यादीनि प्रथमाध्यायपठितानि षट्कर्माणि व्याचक्षते तेषां प्रकरणविरोधो निष्प्रयोजनं वाऽध्ययनादीनामुपादानम्— अन्यत्रैव तेषां विहितत्वात् । अन्यो द्वितीयः कुम्भीधान्यस्त्रिभिः प्रवर्तते । प्रोऽनर्थको यावद्वर्तते तावत्प्रवर्तत इति । वर्तनं च स्थितिसम्पत्तिः । प्रकृतानां च यानि कानिचित् क्वचित्, कृषिवाणिज्ये विहाय । प्रशस्ततरो हि पूर्वस्मात्कुम्भीधान्यकः । यतो वक्ष्यति ‘ सा वृत्तिः सद्विगर्हिता ’ । “ गोरक्षकान्वाणिजिकानिति । यदप्युक्तं गौतमेन ( अ ० १० सू ० ५-६ ) “ कृषि-वाणिज्ये चास्वयं कृते कुसीदं चे ” त्यनापद्येव । तत्राप्यस्वयंकरणपक्षे दोषोऽस्त्येव, लघीयांस्तु भविष्यति । द्वाभ्यामेकः । अत्रापि याचितलाभं वर्जयित्वा त्रयाणां यथासम्भवं द्वे गृह्येते । अयाचितमपि तावद्गृह्यते यावत्त्र्यहपर्याप्तम् । चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति । ब्रह्मसत्रं ' शिलोञ्छयोरन्यतरा वृत्तिः । सतत-भवत्वात्सत्रमिव न तदहः परिसमापनीया वृत्तिरतः सत्रमित्युच्यते, अहरहर्नित्यमनुष्ठानात् । ब्रह्मशब्दो ब्राह्मणपर्यायस्तेषामिदं सत्रम् । अस्माद्वह्मशब्दात्पूर्वोऽयं वृत्तिप्रपञ्चो ब्राह्मणविषय एव विज्ञेयः । क्षत्रियादीनां तु तत्र तत्र वक्ष्यति । “ कथं पुनः शिलोञ्छवृत्त्या जीवनं संभवति? यावता शरद्ग्रीष्मयोरेव क्षेत्रे खले वा शिलपुलाकपातसम्भवः । अथोच्यते । ' ग्रैष्मेभ्यो ग्रैष्माणि शारदानि शारदेभ्योऽर्ज-
पृष्ठ 525
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४४ ९ यिष्यतीति ' षाण्मासिकवृत्तिरेव स्यान्नाश्वस्तनिकः । अथ ' अन्यथाऽपि संभवति यावतस्तावतो व्रीह्यादेः कथञ्चित्पतितस्योपादानम् । ' सत्यम् । न तद्भोजनाय पर्याप्तम् । ‘ सञ्चिन्वानो यदा पर्याप्तं प्राप्स्यति तदाऽशिष्यति पञ्चाहाद्यसम्भवात् । तथा च महाभारते, शिलोञ्छ-वृत्ति: पक्षान्ताशनो वर्ण्यते । सोऽयमस्यामवस्थायां गृहस्थस्तापसः संवृत्त ' इति चेत् । किंत्वेवमप्यश्वस्तनिकत्वं विरुध्यते । यथोपपादस्थितिकस्तदा स्यान्नाश्वस्तनिकः । अश्व-स्तनिको ह्यु च्यते य अहन्यहन्यर्जयति यात्रिकं तदहरेव च व्ययीकरोति, न द्वितीयेऽह्नि ' ह्यु स्थापयति । यदि च न प्रत्यहं शिलोञ्छवृत्तेर्भोजनं निवर्तते, कुतोऽश्वस्तनिको भवेत्, कथं च तथाविधस्य जीवनं पुत्रदारभरणं च । ” अत एव केचित्त्रिभिरन्यः प्रवर्तत इत्यत आरभ्यान्यथा व्याचक्षते । ‘ त्रिभि’र्याजनाध्यापनप्रतिग्रहैर्द्वाभ्यां “ प्रतिग्रहः प्रत्यवर ” इति प्रतिग्रहव्युदासेन याजनाध्यापने प्रतिगृह्येते । ब्रह्मसत्रमध्यापनम् । तद्धि वृत्तये पर्याप्तम् । यत्तु “ वर्तयंश्च शिलोञ्छाभ्यामिति ” स चतुष्टयव्यतिरिक्तोऽन्य एव । अत्रोच्यते । यः शिलपरिमाणान्दशद्वादशान्यवान्त्रीहीन्वा बहुभ्य आदत्ते यावदे-काहयात्रिकं स ‘ शिलवृत्तिः ' । यस्त्वेकैकं यात्रार्थमाहरति स ' उञ्छवृत्तिः ' स्मृत्यन्तरे चायं ‘ यायावर’वृत्तिरुक्त: । अतश्च सार्वकालिकमप्युपपद्यते । न च वैश्वदेवादिक्रियाविरोधः, न च पुत्रदाराणामभरणदोषश्च, याचितभैक्षादत्यन्ताल्पग्रहणात् ॥९ ॥
हिन्दी – इन गृहस्थों में कोई गृहस्थ षट्कर्मा ( ऋत ४।५ ), अयाचित, भैक्ष्य ( भिक्षा में प्राप्त ), खेती, व्यापार और सूद- इन छः कर्मों वाला होता है ( परिवारादि का पालन - पोषण करता है ); दूसरा कम परिग्रह वाला गृहस्थ तीन कर्मों ( जीवों के अद्रोह से ‘ यज्ञ करना, पढ़ाना और दान लेना ' ) से वृत्ति ( परिवारादि का पालन ) करता है, अन्य उससे भी कम संचय करने वाला दो कर्मों ( यज्ञ कराना और पढ़ाना ) से और चौथा गृहस्थ ब्रह्मसत्र ( केवल वेदाध्यापन ) से जीवों ( परिवार का पालन करता ) है ॥९ ॥
विमर्श— मेधातिथि का मत है कि- ' इन चार ( कुसूलधान्यक, कुम्भीधान्यक, त्र्यहैहिक और अश्वस्तनिक ) गृहस्थों में से पहला ( कुसूलधान्यक ) गृहस्थ उञ्छ, शिल ( ४।५ ), अयाचित, याचित, कृषि ( खेती ) और व्यापार इन कर्मों से षट्कर्मा ( छ: कर्मों वाला— इन कर्मों के द्वारा परिवारादि का पालन पोषण करने वाला ) होता है । दूसरा ( कुम्भीधान्यक ) गृहस्थ तीन कर्मों ( उच्छ, शिल, अयाचित और याचित में से अपनी इच्छा से किन्हीं तीन कर्मों ) से जीविका चलाता है । तीसरा ( त्र्यहैहिक ) गृहस्थ दो कर्मों ( उञ्छ, शिल और अयाचित में से अपनी इच्छा के अनुसार किन्हीं दो कर्मों ) से और चौथा ( अश्वस्तनिक ) गृहस्थ ब्रह्मयज्ञ ( शिल और उञ्छ में से किसी एक ) कर्म से जीता है, ब्राह्मण - सम्बन्धी सार्वदिक कर्म होने से उञ्छ तथा शिल कर्म भी ' ब्रह्मयज्ञ ' है । "
पृष्ठ 526
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४५० मनुस्मृतिः [ [ चतुर्थ: स्त्री पुत्रादि परिवार वालों का पालन मनुष्य मात्र के लिये आवश्यक कर्तव्य है, उसको नहीं करने वाला दोषभागी समझा जाता है । अत: उक्त वचनों ( ४।८ - ९ ) के अनुसार उत्तम जीविका चलाने वाला ब्राह्मण यदि उञ्छ तथा शिल ( जिन में धान्य काटकर गृहस्थ के द्वारा खाली किये हुए खेतों में से क्रमश: एक - एक बाल चुनने का विधान है ) वृत्तियों के भरोसे रहता है तो उसके परिवार का पालन असम्भव हो जायेगा; क्योंकि शरद् तथा ग्रीष्म ऋतुओं में ही लगभग २ - २ महीने तक इन वृत्तियों से अन्नसंग्रह किया जा सकता है, उञ्छ ( जिसमें केवल दो अंगुलियों से १-१ दाना अन्न चुनने का विधान है ) वृत्ति से तो केवल अपनी ही उदरपूर्ति असम्भवप्राय हो जायेगी, परिवार वालों की तो बात ही क्या? अतः उच्छवृत्ति वाले को महाभारत में ' पक्षान्त भोजन ' ( एक पक्ष के अन्त में भोजन करने वाला ) कहा गया है खेत के अतिरिक्त खलिहान, हाट ( बाजार ) या गृहस्थद्वार आदि से उञ्छ तथा शील वृत्ति करने का अथवा बहुत लोगों से १ बाल में होने योग्य १० - १० वा १२-१२ अन्न के दानों को लेकर संग्रह करना ' शिल ' तथा १ - १ दाना संग्रह करना ' उञ्छ ' वृत्ति कई व्याख्याकारों ने की है । अतः इन वृत्तियों द्वारा सर्वदा अन्न संग्रह किया जा सकता है । याचित भिक्षान्न की अपेक्षा अत्यन्त ही कम लेने के कारण वैश्वदेवादि क्रिया का भी इस कर्म से विरोध नहीं होता, ऐसा समझना चाहिये । अथवा कई आचार्य प्रकृत श्लोक के तृतीयादि पादों का अर्थ इस प्रकार करते हैं- " कोई गृहस्थ यज्ञ कराने, पढ़ाने और दान लेने से; कोई गृहस्थ यज्ञ कराने तथा पढ़ाने से तथा चौथे गृहस्थ केवल पढ़ाने से जीवन निर्वाह करते ( परिवारादि का पालन - पोषण करते हुए जीवन यात्रा करते ) हैं ” । इस अर्थ के आश्रय से परिवारादि का पालन यथावत् हो सकता है किन्तु इन कर्मों को नि: स्पृह होकर ही करना चाहिये ॥ शिलोञ्छजीवी का अग्निहोत्रादिमात्र कर्तव्य-वर्तयंश्च शिलोञ्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः । इष्टीः पार्वायणान्तीयाः केवला निर्वपेत्सदा ॥ १० ॥
भाष्य – पर्व चायनान्तश्च तयोर्भवा: पार्वायणान्तीयाः । स्वार्थिकमणं कृत्वा वृद्धाच्छः ( पा ० सू ० ४। २ । ११४ ) कर्तव्यः । पर्वेष्टिर्दर्शपूर्णमासौ, अयनांते च यज्ञ आग्रयणाख्यः । ‘ केवल’ग्रहणात्काम्यां इष्टया निषिध्यन्ते । वैश्वदेवहोमबलिहरणेऽपि तस्य नान्वहं भवतः । न हि तस्य सर्वदा तावद्धनं भवति । अतः केवलग्रहणान्महायज्ञनिवृत्तिः । “ ननु चाग्निहोत्रमपि तत्तस्य नैव भवति । तदपि द्रव्यासाध्यमेव ” । पक्षहोमान्होष्यति ।
पृष्ठ 527
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४५१ “ भार्याभरणं कथमिति ” चेत्साऽपि तां वृत्तिमाश्रयिष्यति । यदा च भार्या व्रतमेत-द्धारयितुमशक्ता तदा भर्तुरपि नास्त्यधिकारः । अथ “ चन्द्रायणादिषु प्रवृत्तस्य कथं भार्याया जीवनमिति ” चेत् | अचोद्यमेत-द्विद्यमानत्वात्– ‘ अतिथ्यादिशिष्टमशिष्यत् ' इति । ननु “ वैश्वदेवहोमाभावात् विद्यमानेऽपि स्त्रीधने न भोजनं युक्तम्, उभयोर्विघ-साशित्वविधानात् । अतः स्त्रीधनेन वैश्वदेवं करिष्यति, धर्मकार्येऽनुज्ञानात्स्त्रीधनग्रहणस्य ” । नैवम् । तस्यामवस्थायामग्निहोत्रमात्रं ध धर्मः, न वैश्वदेवहोमः । भवतु वा । यस्यास्तर्हि धनं नास्ति कथं जीवतु ।
तस्माद्यस्यासमर्था भार्या नासौ शिलोञ्छवृत्तावधिक्रियते ।
वर्तयन्नात्मानं जीवयन् ॥१० ॥
हिन्दी — शिल तथा उञ्छ ( ४।५ ) वृत्ति से जीने वाला ब्राह्मण अग्निहोत्र में तत्पर रहता हुआ पर्व तथा अयन के अन्त में होने वाले यज्ञों ( दर्शपौर्णमास्य तथा आग्रहायण रूप यज्ञ ) को करे ॥१० ॥
जीविका के लिये निन्दित वृत्ति का निषेध -न लोकवृत्तं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथञ्चन ।
अजिह्मामशठां शुद्धां जीवेद्ब्राह्मणजीविकाम् ॥ ११ ॥
भाष्य- -लोकवृत्तं नामोच्यते येन प्राकृतजनोऽल्पसत्त्वो वर्तते, दम्भेनासत्प्रिया-ख्यानेन च त्वं विष्णुस्त्वं ब्रह्मा जय जीवेति ' । तथा विचित्रपरिहासकथाभिः । वृत्तिहेतोर्जीविकार्थतया न कर्तव्यमेतत् । यस्तु नर्मशीलस्तस्य न दोषः । अजिह्माम् । यस्यान्यञ्च हृदयेऽन्यच्च बहिः स ' जिह्म ' उच्यते । द्वेषमत्सरात्मा दर्शयत्यप्रियं वदताम् । अशठाम् । अग्निहोत्रकर्मानुष्ठानं, लोकार्जनेन प्रतिग्रहादिलाभार्थं, न शास्त्रार्थश्रद-धानतया कुर्यात्स ' शठः ’ । आत्मधर्मत्वेऽपि जैयशाठ्ययोः, जीविकाऽप्यभेदोपचाराद्व्यपदिश्यते । अजिह्मामशठां शुद्धामिति । शुद्धिर्वृत्त्यन्तरेणामिश्रीकरणं पूर्वदोषद्वयेन च । एकपदलभ्योऽप्ययमर्थो वृत्तानुरोधाद्गोबलीवर्दवद्बहुपदैः प्रतिपाद्यते । " अथ कथं ब्राह्मणजीविकां जीवेदिति द्वितीया? यावता जीवतिरकर्मकः । कथं चैकस्यैव धातोरेकत्र द्विप्रयोग:? न हि भवति गमनं गच्छेदिति साध्यसाधनभावः ” । उच्यते । सामान्यविशेषभावात्साध्यसाधनभावो न विरुद्धः । यथाऽश्वपोषं पुष्ट
पृष्ठ 528
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४५२ मनुस्मृतिः चतुर्थः इति । अनुष्ठानाङ्गे च वर्तनार्थे जीवतिर्वर्तते । तेन सकर्मकत्वमिति न दोषः । जीवेत् जीवनार्थमनुतिष्ठेत् ॥११ ॥
हिन्दी - ब्राह्मण जीविका के लिये निन्दित लोकवृत्त ( विचित्र परिहास कथा आदि ) का आश्रय किसी प्रकार भी न करे । ( किन्तु ) कुटिलता और शठता से रहित शुद्ध ब्राह्मण की जीविका का आश्रयणकर जीवे ॥। ११ ॥
सन्तोष की प्रशंसा -संतोषं परमास्थाय सुखार्थी संयतो भवेत् ।
संतोषमूलं हि सुखं दुःखमूलं विपर्ययः ॥ १२ ॥
भाष्य — त्र्यहैहिकाश्वस्तनवृत्तिदायर्थं प्रसंख्यानमिदमाह । सन्तोष आश्रयितव्यः, न बहूनामुजीव्यः स्यामिति याञ्चाक्लेश आस्थेयः । सुखार्थी संयतो भवेत् । ' संयमः ' यात्रिकाद्धनादधिके नाभिलाषः । सन्तोषो मनस्विनां सुखमूलम् । दुःखस्य मूलं विपर्ययः असन्तोषः । महद्विदुषां
दैन्यं, अभिलषिते वस्तुन्यसम्पत्तिः । तस्मात्सन्तोषमाश्रयेत् ॥१२ ॥
हिन्दी - सुख को चाहने वाला अत्यन्त सन्तोष धारण कर ( यथासम्भव परिवार की तथा अपनी रक्षा के साथ पञ्चमहायज्ञादि शास्त्रविहित कर्म करने के योग्य धन से अधिक का संग्रह करने की इच्छा न करे ) । ( अधिक धन के संग्रह करने में ) संयमी बने; क्योंकि सन्तोष स्वर्गादि प्राप्ति रूप सुख का कारण है और असन्तोष दुःख का कारण है ॥१२ ॥
अन्यतम व्रत का धारण-अतोऽन्यतमया वृत्त्या जीवंस्तु स्नातको द्विजः ।
स्वर्ग्यायुष्ययशस्यानि व्रतानीमानि धारयेत् ॥ १३ ॥
भाष्य – वृत्तिविषयो विधिर्वृत्तिशब्देनोक्तः । तेनान्यतमयेति न तदपेक्षमेकजीवितम् अन्यतमेन वृत्तिविधानात् । अतो वृत्तिसमुच्चयजीविनः पितृधनं प्राप्तवतश्च व्रताधिकारो न लुप्यते । अन्यथा एकवृत्तिजीवन एव स्यात् । व्रतानीमानि । मानसः सङ्कल्पो ' व्रत ' मुच्यते— ' शास्त्रविहितमिदं मया कर्तव्य-मिदं वा न कर्तव्य ' मित्येवम् । स्वर्ग्यायुष्ययशस्यानि व्रतधारणफलानि केचिदाहुः । अतश्चैतत्फलार्थिनो व्रतेष्वधिकारः । अतः तदयुक्तम् । अनित्यत्वमेव सति प्रसज्येत । तत्रोत्तरश्लोके नित्यग्रहणं बाध्येत
पृष्ठ 529
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४५३ श्रुतौ चैषां नित्यता ज्ञापिता ' यावत् हि एनसा युक्तो भवतीति ' । स्वर्गादीनां काम्यत्वे-नान्वये नाधिकृतविशेषणत्वं प्रतिपद्येरन् ॥१३ ॥
-हिन्दी – उक्त ( ४।९ ) वृत्तियों ( जीविका - साधनों ) में से किसी एक वृत्ति से जीता हुआ स्नातक ब्राह्मण स्वर्ग, आयु तथा यश के हितकर इन ( आगे कहे जाने वाले ) व्रतों
को धारण करे - ॥। १३ ॥
वेदविहित कर्मानुष्ठान—
वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः ।
तद्धि कुर्वन् यथाशक्ति प्राप्नोति परमां गतिम् ॥१४ ॥
भाष्य – वेदमूलत्वात् स्मृतीनां वेदोदितमिति श्रूयते । स्वकं कर्म वक्ष्यमाणो व्रतसमूहः । विहितत्वात् स्वकमित्युच्यते । नित्यं कुर्यात् यावज्जीवम् । अतन्द्रितोऽनलसः । एतद्व्रतधारणं कुर्वन्यथाशक्ति । अनेन सत्यां शक्तौ यथासम्भवमनुष्ठानमाह ।
तदुक्तं “ मनसा वा तत्समग्रमाचारमनुपालयन् ” ।
परमां गतिं ब्रह्मत्वप्राप्तिरूपाम् ॥१४ ॥
हिन्दी - ब्राह्मण वेद में कथित अपने कर्म को निरालस होकर करे; क्योंकि शक्ति से उसे ( अपने वेदोक्त कर्म को ) करता हुआ ( ब्राह्मण ) परमगति ( मोक्ष ) को पाता है॥१४ ॥
विमर्श- पाप कर्म के क्षय होने से पुरुष को ज्ञान होता है, दर्पण तल के समान उस ज्ञान के होने पर आत्मा ( अन्तःकरण ) में आत्मा को देखता है ' ।
गीतादि से धनोपार्जन का निषेध-नेहेतार्थान्प्रसङ्गेन न विरुद्धेन कर्मणा ।
न कल्पमानेष्वर्थेषु नार्त्यामपि यतस्ततः ॥ १५ ॥
भाष्य – प्रसज्येत यत्र पुरुषः स हि प्रसङ्गोऽभिप्रेतो गीतवादित्रादिः । तत्र हि रागिणः सज्जन्तीव । अतो गीतवादित्रादिभिरर्थान्धनानि नेहेत नार्जयेत् । ‘ विरुद्धं कर्म ' प्रतिषिद्धं शास्त्रेण अकुलोचितं च । न च पित्राद्यागतेषु धनेषु कल्पमानेषु स्थितिसमर्थेषु । अन्यानि नेच्छेत् । १. तदुक्तं मोक्षधर्मे— “ ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः । तत्रादर्शतलप्रख्ये पश्येदात्मानमात्मनि ॥ ” इति ॥ ( म ० मु ० ) मनु I- 33
पृष्ठ 530
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४५४ मनुस्मृतिः [ चतुर्थ: नाय आपद्यपि यतस्ततः । प्रसह्य सत्प्रतिग्रहेण प्रवर्तितव्यमेकस्यापद्येन-मप्यनुज्ञास्यति ॥१५ ॥
हिन्दी — गाने - बजाने में आसक्त होकर तथा शास्त्र - विरुद्ध कर्म ( अयाज्य - याजन अर्थात् चाण्डालादि को यज्ञ कराना आदि ) के द्वारा, धन के रहने पर और ( नहीं रहने पर ) आपत्ति में भी जहाँ कहीं ( पतित आदि ) से धन ( संग्रह करने ) की इच्छा न करे ॥१५ ॥
इन्द्रिय - विषयों में आसक्ति का निषेध-इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसज्येत कामतः । अतिप्रसक्तिं चैतेषां मनसा सन्निवर्त्तयेत् ॥ १६ ॥
भाष्य - -‘इन्द्रियाणामर्था ' विषया रूपरसादय:, तेषु न प्रसज्येत न सक्तिमत्यंतां सेवां कुर्यात् । ननोहरा युवतयः वंशगीतं स्वादवद्रसः कर्पूरादिगन्धः रागवत्स्पर्शः-एते विषयाः । तान्नात्यन्तं सेवेत । कामतः कामप्रधानतया । सर्वेषु अयाचितोपमं तेष्वपि नित्यसेवी स्यात् । अतिप्रसक्तिश्चैवैषाम् । निवृत्त्युपायोऽनेन कथ्यते । न हि वस्तुप्रसक्तिर्निवर्तितुं शक्या- मनसा तु प्रतिपक्षभावनया निवर्त्य । आदौ तावद्दुरुपपादकत्वम् । उपस्थिते-ष्वपि भुक्तपूर्वेषु क्षणविरसतास्वभावश्च विनाशित्वं शास्त्रनिषेधाच्च सङ्गस्य नरकापात इत्येवमादि चिन्तयेत् 1 । यथोक्तं ( अ ० २ श्लो ० ९ ६ ) " न तथैतानि शक्यंत " इति ॥१६ ॥
हिन्दी - इन्द्रियों के विषयों में कामवश अधिक आसक्त न होवे और इनमें अधिक आसक्ति को मन से रोके ॥१६ ॥
विमर्श - नेत्र जिह्वा, नासिका, त्वचा – इन इन्द्रियों के क्रम से रूप, रस, गन्ध और स्पर्श— ये विषय हैं । मन की सहायता प्राप्त कर नेत्रादि इन्द्रियाँ अपने - अपने विषयों में आसक्त होती हैं । अत एव मनके द्वारा उन इन्द्रियों को रोकने के लिए ही इस
श्लोक में कहा गया है ।
वेदार्थ विरुद्ध कर्म –
सर्वान्परित्यजेदर्थान् स्वाध्यायस्य विरोधिनः ।
यथातथा यापयंस्तु सा ह्यस्य कृतकृत्यता ॥ १७ ॥
भाष्य — ‘ ये वेदाभ्यासविरोधिनोऽर्थास्ते सर्वे त्यक्तव्याः, राजामात्यगृहोपस्था-नादयः । येऽप्यनया लोकयात्रया सक्तस्य कृषिकुसीदाद्यधिकलाभो भवति तेन च पोष-यिष्यते, तदा कुटुम्बविभववतश्च दासीदासं बहु भविष्यतीति । सा ह्यस्य स्नातकस्य कृत कृत्यता कृतार्थता यं नित्यस्वाध्यायी यथाकथञ्चित्कु-टुम्बकं जीवयतीति ॥१७ ॥।