मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 551–560
मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 551–560
पृष्ठ 551
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४७५ हिन्दी - वायु, अग्नि, ब्राह्मण, सूर्य, पानी और गौओं को देखते हुए कभी मल · और मूत्र का त्याग ( पाखाना और पेशाब ) न करे ॥ ४८ ॥
विमर्श - यद्यपि वायु को रूपहीन होने से देखना असम्भव है, तथापि ' वायु ' शब्द से अधिक वायु आँधी से उड़ते हुए तृण, पत्ते आदि का ग्रहण करना चाहिये ।
मल - मूत्र त्याग की विधि-तिरस्कृत्योच्चरेत्काष्ठलोष्ठपत्रतृणादि च ।
नियम्य प्रयतो वाचं संवीताङ्गोऽवगुण्ठितः ॥ ४ ९ ॥
भाष्य — तिरस्कृत्यांतर्धाय काष्ठादि तदुपरि मूत्रयेत् । आवरणं वा ‘ तिरस्कारः ’ काष्ठादिभिर्भूमिं छादयित्वोच्चरेत् । तृतीयान्तपाठस्तदा स्पष्टतरः । काष्ठेन लोष्ठैः पत्रेण तृणेन वा । अभ्युच्चरेत् मूत्रं पुरीषं चोत्सृजेत् । नियम्य वाचं प्रयतः अनुच्छिष्टः ।
संवीताङ्गः आच्छादितशरीरः ।
अवगुण्ठितः । शिरः प्रावृत्य । अन्यात्रोक्तं “ कर्णस्थब्रह्मसूत्रेति ” ॥४ ९ ॥
हिन्दी — लकड़ी ( सुखी ' ), मिट्टी का ढेला, पत्ता, घास आदि ( दोनों सूखे हुए ’ ) से भूमि को ढककर तथा स्वयं चुप होकर और शरीर एवं मस्तक को ढककर मल - मूत्र का त्याग ( पेशाब और पाखाना ) करे ॥ ४ ९ ॥ मल - मूत्र त्याग में समयानुसार दिग्विचार—
-मूत्रोच्चारसमुत्सर्गं दिवा कुर्यादुदङ्मुखः ।
दक्षिणाभिमुखो रात्रौ सन्ध्ययोश्च यथा दिवा ॥ ५० ॥
भाष्य – मूत्रोच्चारसमुत्सर्गं त्यागम् ॥५० ॥
हिन्दी - दिन में तथा दोनों । प्रातः काल और सायं काल की सन्ध्याओं में, उत्तर की ओर मुखकर एवं रात्रि में दक्षिण की ओर मुखकर मल - मूत्र का त्याग करे ॥ ५० ॥
विमर्श - धरणीधर ने इस श्लोक का चौथा पाद " स्वस्थोऽनाशाय चेतसः ” पढ़कर ‘ चित्त अर्थात् बुद्धि के अनाश के लिये ' ऐसी व्याख्या की है किन्तु परम्परागत तथा विद्वज्जन सम्मत पाठ के स्थान पर ( सन्ध्योश्च तथा दिवा ) धरणीधर का स्वकल्पित १-२. “ शुष्कैस्तृर्णैर्वा काष्ठैर्वा पर्णैर्वेणुदलेन वा । मृन्मयैर्भाजनैर्वापि अन्तर्धाय वसुन्धराम् ॥ ” इति वायुपुराणवचनात् ‘ शुष्कानि काष्ठपत्रतृणानि ज्ञेयानि ” इति । ( म ० मु ० )
पृष्ठ 552
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४७६ मनुस्मृतिः पाठान्तर ( स्वस्थोऽनाशाय चेतसः ) मानना व्यर्थ है । '
अन्धकारादि में दिग्विचार का त्याग-छायायामन्धकारे वा रात्रावहनि वा द्विजः ।
यथासुखमुखः कुर्यात्प्राणबाधभयेषु च ॥ ५१ ॥
[ चतुर्थः भाष्य — छाया कुड्यकपाटादिभिः सूर्यरश्मीनामावरणम् । अन्धकारः मेघ-धूमिकास्वर्भानुरात्रिकृतो ज्योतिरन्तरायः यथासुखं मुखमस्येति । यया दिशा सुखं भवति तस्यामेवोच्चरेत् । यत्र दिग्भागो
न ज्ञायते अन्धकारे तत्रायं विधिः । प्राणबाधः प्राणपीडा । भयं चौरादिकृतम् ॥५१ ॥
केचिदिमं श्लोकमस्मिन्नध्याये नाधीयते । हिन्दी — रात्रि में, छाया में या अन्धकार में तथा दिन में निहार ( कुहरा बादल आदि ) के अन्धकार में ( दिग्ज्ञान नहीं होने पर ) और ( चोर या सिंह आदि हिंसक पशु आदि से ) प्राणों की बाधा ( या शारीरादि कष्ट का सन्देह ) होने पर द्विज इच्छानुसार किसी दिशा की ओर मुखकर मल - मूत्र का त्याग करे ॥५१ ॥
विमर्श — उक्त वचन में संडास ( पाखाना अर्थात् शौचालय ) में भी सुविधा के अनुसार मुखकर मल - मूत्र त्याग करने में दोष नहीं है । अग्नि आदि की ओर मुखकर मल - मूत्र त्याग का निषेध-प्रत्यग्निं प्रतिसूर्यं च प्रतिसोमोदकद्विजम् । प्रतिगु प्रतिवातं च प्रज्ञा नश्यति मेहतः ॥ ५२ ॥
भाष्य— अस्यार्थवादः । “ ननु चोदङ्मुखस्य मेहनविधानात्पूर्वस्यामुदयाच्च सूर्यस्य कुतस्तदाभिमुख्यं भवेद्येन प्रतिसूर्यं निषिध्यते ” । अर्थवादोऽयम् । “ नान्तरिक्षे न दिवीतिवत् " । अथवोदगयने उदीचीं दिशमाक्रमेत् स्यात्सम्भवः । प्रकृतविषयो वा प्रतिषेधः । प्रतिसन्ध्यमिति पठन्ति । तदयुक्तम् । “ सन्ध्ययोश्च यथा दिवा ”, इत्यनुज्ञानाद्वेग-धारणस्य च निषिद्धत्वात् । तस्मात्प्रतिवातमिति पठितव्यम् ।
पूर्वशेषोऽयम् ।
मेहतः । शत्रुंतस्तसन्तो वा । मेहतः पुरुषस्य, मेहनाद्वा ॥४९ ॥
व्याख्यातवान् । १. धरणीधरस्तु “ परम्परीयमाम्नायं हित्वा विद्वद्भिराहतम् ॥ पाठान्तरं व्यरचयन्मुधेह धरणीधरः । ”
पृष्ठ 553
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४७७ हिन्दी – अग्नि, सूर्य, चन्द्रमा, पानी, ब्राह्मण, गौ, हवा ( आँधी आदि । पाठ - भेद से दोनों सन्ध्या— प्रात: काल पूर्व मुख तथा सायंकाल पश्चिममुख ) की ओर ( उन्हें नहीं देखते हुए भी सामने ) मुखकर मल - मूत्र त्याग करने वाले ( द्विज ) की बुद्धि नष्ट हो जाती है ॥४९ ॥
अग्नि को मुख से फूँकने आदि का निषेध-नाग्निं मुखेनोपधमेन्नग्नां नेक्षेत च स्त्रियम् । नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ न च पादौ प्रतापयेत् ॥ ५३ ॥
भाष्य — धवित्रादिनाऽग्निर्ध्यातव्यः । नग्नां नेक्षेत स्त्रियम् । ‘ अन्यत्र मैथुनादिति ' स्मृत्यन्तरम् । नामेध्यम् । मेध्यो यज्ञस्तदर्थं मेध्यम् । अमेध्यं यदयज्ञियं पलाण्डुमूत्रपुरीषादि । तन्नाम्ग्नौ क्षिपेत् । उत्क्षित्य पादौ साक्षादग्नौ न तापयेत् । अवच्छाद्य तापयित्वा स्वेदा-द्यर्थमग्नितापनमदोषः ॥५३ ॥
हिन्दी - अग्नि को मुख सेन फूँके ( किन्तु प्रज्वलित करने के लिये पंखा आदि से हवा करे ); नंगी स्त्री को ( मैथुन के अतिरिक्त समय में ' ) न देखे, अपवित्र ( मल, मूत्र, कूड़ा, करकट आदि ) वस्तु अग्नि में न डाले और पैर को अग्नि के ऊपर उठाकर न फेंके | ( अग्नि में गर्म करके कपड़ा आदि से पैर को सेंकने में दोष नहीं है ) || ५३ ॥
अग्नि को खाट आदि के नीचे रखने आदि का निषेध-अधस्तान्नोपदध्याच्च न चैनमभिलंघयेत् ।
न चैनं पादतः कुर्यान्न प्राणाबाधमाचरेत् ॥ ५४ ॥
भाष्य — खट्वास्थः अधस्ताद्वह्निवानीं न कुर्यात् । उपधानं स्थानम् । ' अव-लङ्घनम् ' उत्प्लुत्य गमनम् । पादतः अत्प्लुतस्य पादौ येन तदुपरि स्यात्तथा न कुर्यात् । प्राणाबाधं प्राणपीडाकरमतिश्रमवेगागमनादि नाचरेत् ॥५४ ॥
हिन्दी – आग को ( आग से युक्त अंगीठी, बरोसी आदि को ) ( खाट चारपाई आदि के ) नीचे न रखें, इस ( अग्नि ) को न लाँघे, इस ( अग्नि ) को पैर की ओर ( सोने आदि के समय में ) न करे और प्राणों की बाधा ( पीड़ा वाले कर्म ) न करे ॥५४ ॥
नाश्नीयात्सन्धिवेलायां न गच्छेन्नापि संविशेत् ।
न चैव प्रलिखेद्भूमि नात्मनोऽपहरेत्स्रजम् ॥ ५५ ॥
१. “ न नग्नां स्त्रियमीक्षेत मैथुनादन्यत्र ” इति साङ्ख्यायदर्शनाद् मैथुनव्यतिरेकेण नग्नां स्त्रियं न पश्येत् ” इति । ( म ० मु ० )
पृष्ठ 554
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४७८ सन्ध्याकालः सन्धिवेला । संवेशनं स्वापः । स्वाध्यायं निषेत्स्यति । मनुस्मृतिः [ चतुर्थ: स्मृत्यन्तरे स्त्रीसम्बन्धोऽपि प्रतिषिद्धः । “ चत्वार्येव तु कर्माणि सन्ध्याकाले तु वर्जयेत् । आहारं मैथुनं निद्रां तथा संपाठमेव च ॥ ” || १४ || न चैव प्रलिखेत् । प्रकर्षेण लेखनं विदारणं भूमेर्निषिध्यते । न तु वर्तिकादिनाऽ-क्षरविन्यासः । नात्मनोपहरेत्स्त्रजम् । ग्रथितानि पुष्पाणि ‘ स्रक् ' । तां स्वयं कण्ठे शिरसि वा प्रधृतां म्लानतया गुरुत्वेन वाऽऽत्मनो न व्यपनयेत् । अर्थादन्येनापनयेदित्युक्तं भवति । सर्व एवायं सन्ध्यायां विधिरिति केचित् ॥५५ ॥
हिन्दी — सन्धि ( प्रात: काल तथा सायंकाल के सन्ध्या ) के समय में न भोजन करे, न दूसरे गाँव में जाय और न सोवे । भूमि पर ( लकड़ी आदि से ) न लिखे ( न रेखा बनावे, न अक्षर आदि लिखे और न खरोंचे ) और ( पहनी हुई ) माला को ( स्वयं ) न निकाले ॥५५ ॥
पानी में पेशाब आदि करने का निषेध -नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत् । अमेध्यलिप्तमन्यद्वा लोहितं वा विषाणि वा ॥ ५६ ॥
भाष्य- -लोहितं रुधिरम् । विषाणीति बहुवचनं कृत्रिमाकृत्रिमभेदेन स्थावर-जङ्गमभेदेन गरादिप्रकारभेदेन वा ॥ ५६ ॥
हिन्दी – मूत्र, मैला, थूक, अपवित्र ( जूठा आदि से उपलिप्त अर्थात् युक्त ) अन्य कोई वस्तु, रक्त और विष ( या विषयुक्त पदार्थ ) को पानी में न छोड़े ॥५६ ॥
सूने घर में अकेले सोने आदि का निषेध-नैकः शून्यगृहे स्वप्यान्न श्रेयांसं प्रबोधयेत् । नोदक्ययाऽभिभाषेत यज्ञं गच्छेन्न चावृतः ॥ ५७ ॥
भाष्य- - शून्यं गृहं यत्र न कश्चित्प्रतिवसति । न श्रेयांसम् । कनीयान्वृत्तादिभिर्ज्येष्ठम् ' इदं ते युक्तमिदमयुक्तमिति ' हेतूपदे-शादिना न प्रबोधयेत् । उदक्या रजस्वला तया सह संभाषणं न कुर्यात् । यज्ञं गच्छेन्न चावृतः । यज्ञभूमिमनिमन्त्रितो न गच्छेत् । “ दर्शनाय तु कामम् ”
पृष्ठ 555
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४७ ९
इति गौतम: ( अ ० ९ सू ० ५५ ) । अतो यज्ञे भोजनादिप्रतिषेधोऽयमवृतस्य ॥५७ ॥
हिन्दी — सूने घर में अकेला न सोवे, ( विद्या, धन और वय आदि से ) बड़े को न जगावे, रजस्वला स्त्री से बातचीत न करे और बिना वरण किये ( ब्राह्मण ) यज्ञ में न जावे ( दर्शन की इच्छा से जा सकता है ) ॥ ५७ ॥
[ एकः स्वादु न भुञ्जीत स्वार्थमेको न चिन्तयेत् । एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ॥ ४ ॥ ]
[ हिन्दी - स्वादिष्ट पदार्थ अकेले न खावे, स्वार्थ चिन्तन अकेले न करे, अकेले मार्ग में ( लम्बे रास्ते में या रात्रि आदि में ) न जावे और ( दूसरों के ) सोते रहने पर अकेला न जागे ॥४ ॥
अग्निहोत्रादि में दाहिने हाथ को बाहर रखना-अग्न्यगारे गवां गोष्ठे ब्राह्मणानां च सन्निधौ । स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ॥ ५८ ॥
भाष्य - गोष्ठशब्दोऽयं निवासवचनः समासप्रतिरूपकात् शब्दान्तरम् । ब्राह्मणानामिति बहुवचनं विवक्षितम् ।
पाणिग्रहणं बाहूपलक्षणार्थम् ।
भोजने आत्मकर्तृके ॥५८ ॥
हिन्दी— अग्नि होत्र में, गौओं के निवास स्थान में, ब्राह्मणों के पास, स्वाध्याय ( वेद, वेदाङ्ग स्मृत्यादि पढ़ते समय ) में और भोजन में दाहिनी भुजा को कपड़े से बाहर रखे ॥५८ ॥
जलादि पीती हुई गाय आदि के मना करने का निषेध-न वारयेद्गां धयन्तीं न चाचक्षीत कस्यचित् । न दिवीन्द्रायुधं दृष्ट्वा कस्यचिद्दर्शयेद्बुधः ॥ ५ ९ ॥ भाष्य — गामात्मीयां परकीयां वा पिबन्तीं अपः पयो वा न वारयेत् । न चान्यस्मै कथयेत् । प्राग्दोहकालादयं विधिः । दोहकाले तु प्रस्रवणं विहितम् । स्त्रीलिङ्गनिर्द्देशात् पुंवत्सनिवारणे न निषेधः । इन्द्रायुधं शक्रधनुर्विज्ञानच्छायेति या काश्मीरेषु कथ्यते । दिवीत्यनुवादः । केचित्तु • पर्वतादिस्थस्य दर्शने न दोष इत्याहुस्तदर्थं दिवीति ॥५९ ॥
हिन्दी — ( दूध या पानी ) पीती हुई गौ को मना न करे या किसी से नहीं कहे ( दुहने के लिए मना करने का निषेध नहीं है ) और आकाश में इन्द्रधनुष को देखकर ( इन्द्रधनुष
पृष्ठ 556
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४८० मनुस्मृतिः [ चतुर्थ: देखने के दोष को जानने वाला ) विद्वान् वह ( इन्द्रधनुष ) दूसरे को न दिखलावे || ५ ९ ॥ अधार्मिक ग्राम में निवासादि का निषेध-नाधार्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । नैकः प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत् ॥६० ॥
भाष्य — अधार्मिकाः पातकोपपातकिनो यत्र बाहुल्येन वसन्ति स ग्रामस्तत्सम्बन्धात् अधार्मिक इत्युच्यते । तत्र न वसेत् । ग्रामग्रहणं निवासदेशोपलक्षणार्थम् । तेन नगरेऽपि प्रतिषेधः । व्याधिबहुलोऽनूपो देशः । व्याधिबहुले जाङ्गलदेशे न वसेत् । यत्र दैवदोषा-दव्याधयः प्रवृत्तास्तं देशं त्यजेत् । एकः असहायो नाध्वानं प्रपद्येत ॥ ६० ॥
हिन्दी - अधार्मिक ग्राम में निवास न करे, रोग ( चेचक, हैजा, प्लेग, मलेरिया आदि सांसर्गिक रोग ) से जहाँ बहुत लोग पीड़ित हों, उस ग्राम में बिल्कुल ही निवास न करे, रास्ते में अकेले नहीं चले और बहुत देर तक पहाड़ पर निवास न करे ॥ ६० ॥
शूद्र के राज्यादि में निवास का निषेध-न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृते ।
न पाषण्डिगणाक्रान्ते नोपसृष्टेऽन्त्यजैर्नृभिः ॥ ६१ ॥
भाष्य — जनपदैश्वर्यं ‘ राज्यम् ' । योजनपदः शूद्रवशवर्ती तत्र न वसेत् । मन्त्रि-सेनापतिदण्डकारिकाद्याः सप्त प्रकृतयो ' राज्यम् ' । यत्र सर्वाः शूद्रजातीयाः तत्र निवास-निषेधोऽयम् । “ ननु च ‘ नाधार्मिके वसेत् ' इत्यनेनैव तत्सिद्धमधार्मिकजनावृत इति ” । नैष दोषः । पूर्वप्रतिषेधो यत्र ते निवसन्ति । अयं पुनरन्यत्रापि निवसन्तोऽन्यत्र सन्निहिता यदि भवन्ति तथापि तत्र प्रदेशे न वसितव्यम् । तथा च ' आवृत ' ग्रहणमत्र । यः प्रदेश एतैरावृतो न तत्र स्थातव्यम् । एवं पाषण्डिजनैर्य आक्रान्तो देशः । यद्यप्यधार्मिकास्ते वेदबाह्यत्वात्तथापि तेषां धर्मबुद्धिरिति भेदेन निर्देशः । अन्त्यैरुपसृष्टे सम्बद्धे । अथवा उपतप्ते उपसृष्टे । यथा वाह्लीका म्लेच्छैः || ६१ ॥ हिन्दी - शूद्र के राज्य में निवास न करे, अधार्मिक लोगों के निवासभूत, पाखण्डिसमूहों से व्याप्त और चाण्डाल आदि से सर्वत्र भरे - पूरे ग्राम में निवास न करे ॥ ६१ ॥
पृष्ठ 557
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता
रस आदि निचोड़कर खाने आदि का निषेध-न भुञ्जीतोद्धृतस्नेहं नातिसौहित्यमाचरेत् ।
नातिप्रगे नातिसायं न सायं प्रातराशितः ॥ ६२ ॥
४८१ भाष्य — उपनीतः स्नेहो यस्य स नाशितव्यः । पिण्याकयूषमांसानि । तस्य क्रतु-पर्युषितानां च पयोविकाराणां प्रतिप्रसवं करिष्यति ( ५ । २४-२५ ) । तक्रकिलाटाद्य-पेक्षयैव बहुवचनम् । साक्षाद्विकारो हि दध्येव । तन्मात्रप्रतिप्रसवेऽभिप्रेते दधिग्रहण-मेवाकरिष्यत् । तेनाविधानार्थः । न हि दध्नः पर्युषितत्वमस्ति । तस्मादुदश्वित्तक्रकिलाटादि-कानां पयोविकाराणां नायं प्रतिषेधः । नातिसौहित्यं तृप्तिं न कुर्यात् । तत्र कुक्षेर्भाग एको ह्यन्नस्य अपरे हि द्रवस्योद-कादेः अपरो दोषसंचरणार्थ इत्येवं भोक्तव्यमिति – तत्कार्यम् । अतिप्रगे प्राह्णे प्रथमोदित एव सूर्ये न भुञ्जीत । प्रहरे अतीते— कृशानां पूर्वाह्णे, इतरेषां मध्याह्ने । नातिसायं अस्तमयसमये न भुञ्जीत । न सायं भुञ्जीत प्रातराशितस्तृप्तः । तस्मात्साकांक्षमशितव्यं कालद्वयेऽपि । तदुक्तम् । “ सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम् ” इति । यदि तु प्रातस्तृप्तः स्यात्सायं न भुञ्जीत ।
अथवैवं व्याख्यायते । न सायं प्रातराशितः स्यात्, उभयोरन्नकालयोर्न तृप्येत् ।
तथा च याज्ञवल्क्य: ( १।११४ ) सायमीषद्भोजनमाह ॥६२ ॥
हिन्दी – ( रसगुल्ला या दहीबाड़ा आदि के ) रस को निचोड़कर भोजन नहीं करे, अत्यन्त तृप्ति का आचरण न करे ( अनेक बार, पेट भरकर भोजन न करे ), बहुत सबेरे या बहुत शाम होने पर भोजन न करे, प्रात: काल ( पूर्वाह्न में ) अत्यन्त तृप्त होकर ( अच्छी तरह भरपेट भोजन कर ) पुनः सायंकाल भोजन न करे ॥ ६२ ॥
विमर्श- - - पेट का आधा भाग अन्न से, चतुर्थांश भाग जल से पूर्ण कर शेष चतुर्थांश भाग वायु संचार के लिये छोड़े ' ( अन्नादि से उसे भी न भरे ) । व्यर्थ चेष्टा तथा अंजलि से पानी पीने आदि का निषेध-न कुर्वीत वृथाचेष्टां न वार्यञ्जलिना पिवेत् । नोत्सङ्गे भक्षयेद्भक्ष्यान्न जातु स्यात्कुतूहली ॥ ६३ ॥
भाष्य – वृथाचेष्टा दृष्टादृष्टयोर्व्यापारयोरनुपकारः । यथा इतरदेशादिवार्तापर-१. ' जठरं पूरयेदर्द्धमन्नैर्भागं जलेन च । वायोः सञ्चरणार्थं तु चतुर्थमवशेषयेत् ॥ ' इति ( म ० मु ० ) ।
पृष्ठ 558
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४८२ मनुस्मृतिः [ चतुर्थः त्वम् । संहतौ पाणी अञ्जलिः । तेनोदकं न पिबेत् । वारिग्रहणात् क्षीरादीनामप्रतिषेधः । न उत्संगे । भक्ष्या धानाशष्कुल्यादयः - तानुत्सङ्ग ऊर्वोरुपरि न भक्षयेत् । भक्ष्य-ग्रहणात्फलानामपि प्रतिषेधः । सक्त्वोदनादेस्तु निरुपसेचनीयस्यानदनीयत्वादुत्सङ्गे प्राप्ति-रेव नास्ति ।
कुतूहलं असति प्रयोजने किमेतत्स्यादिति निश्चये अत्यर्थमुत्कलिका ।
न जातु कदाचित् ॥६३ ॥
हिन्दी — व्यर्थ ( प्रत्यक्ष एवं परोक्ष फल से हीन ) चेष्टा न करे, अंजलि से पानी न पीये, गोद ( दोनों जंघों के बीच ) में भोजन की वस्तु को रखकर न खावे और ( बिना प्रयोजन का ) कुतूहल ( ‘ यह क्या बात है ' इस प्रकार जानने की इच्छा ) न करे ॥६३ ॥
नाचने - गाने आदि का निषेध-न नृत्येन्नैव गायेच्च न वादित्राणि वादयेत् ।
नास्फोटयेन्न च क्ष्वेडेन्न च रक्तो विरोधयेत् ॥ ६४ ॥
भाष्य - नर्तनं गात्रविक्षेपविशेष: लोकप्रसिद्ध एव । गायनं षड्जादिस्वरतः शब्दस्य करणम् । लौकिकस्य चायं प्रतिषेधो न वैदिकस्य, विहितत्वात् । वादित्राणि वीणावंशमृदङ्गादीनि तेषां स्वयंकर्तृकं वादनं प्रतिषिध्यते । वादकैस्तु वाद्यमानानामप्रतिषेधः । न हि ण्यन्तादयं णिजन्त इति प्रमाणमस्ति । आस्फोटनं करमर्दास्फोटनादि पाणिना भूमौ बहुनिर्घातः सशब्दः । क्ष्वेडेति अव्यक्तं दन्तैः शब्दकरणं— क्ष्वेडनिकेति प्रसिद्धा । वल्गनं अन्यत् । रागी परितुष्टे न विरोधयेत् विरोधं न कुर्यात् । पीडिते न निषेधः । घञन्ताण्णिच् कर्तव्यः ॥६४ ॥
हिन्दी - ( शास्त्र - विरुद्ध ) नाच, गान और बाजा बजाना न करे; ताल ( जैसे दंगल के आरम्भ में मल्ल प्रतिपक्षी को ललकारते हुए ताल ठोकते हैं, वैसे ) न ठोकें; क्ष्वेडन ( दाँतों को परस्पर रगड़ते हुए अव्यक्त शब्द- जिसे ' दाँत पीसना ' कहते हैं, उस ) न करे और अनुरक्त होकर विपरीत शब्द ( गधे, घोड़े आदि के समान ) न करे ॥ ६४ ॥
काँसे के बर्तन में पैर धोने आदि का निषेध-न पादौ धावयेत्कांस्ये कदाचिदपि भाजने ।
न भिन्नभाण्डे भुञ्जीत न भावप्रतिदूषिते ॥ ६५ ॥
भाष्य — कांस्य भाजने पादौ न प्रक्षालयेत् ।
पृष्ठ 559
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्यमणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ४८३ भिन्नभाण्डे एकदेशभिन्नेऽपि । सर्वभिन्नेष्वर्थत एव प्रतिषेधः । पत्रपुटकादीनां तु भिन्नभाण्डाव्यवहारात् छिद्रितानामपि न दोषः ।
भावः अन्तर्हृदयाभिप्रायः । यत्र मनो न परितुष्यति । शब्ददुष्टे वा पतद्ग्रहादौ ।
तत्रापि नैवं भावप्रसादो भवति ॥६५ ॥
हिन्दी — काँसे के बर्तन में कभी पैर न धुलवावे; ( ताबाँ, चाँदी और सोने के बर्तनों को छोड़कर अन्य किसी धातु के बने हुए ' ) फूटे बर्तनों में तथा जो बर्तन अपने को न रुचे, उनमें भोजन न करे ॥६५ ॥
विमर्श- - ताँबा, चाँदी और सोने के बर्तन फूटे हों या अच्छे हों उनमें ( भोजन करने से ) दोष नहीं है ऐसा पैठीनसि का कथन है ।
दूसरे के पहने हुए जूता आदि पहनने का निषेध -उपानहौ च वासश्च धृतमन्यैर्न धारयेत् ।
उपवीतमलङ्कारं स्रजं करकमेव च ॥ ६६ ॥
भाष्य- - पित्रादिभ्योऽन्यैर्धृतं न धारयेत् । ' निर्णिज्याशक्ताविति ' गौतमः ( अ ० ९ सू ० ७ ) । करकः कमण्डलुस्तस्य पित्रादिधृतस्यापि धारणं समाचारविरुद्धम् । सम्बन्धिरूपोऽ-साविष्यते । यस्यैव सम्बन्धी तस्यैव शुचिर्नान्यस्य ।
अलङ्कारो दन्तवलयादिः ।
करकादिभिरल्पार्थैः साहचर्यात् मणिमुक्तादेस्तु न निषेध इति केचित् ॥६६ ॥
हिन्दी — दूसरों के पहने हुए जूते, कपड़े, यज्ञोपवीत, भूषण, माला और कमण्डलु को नहीं धारण करे ॥ ६६ ॥
गमन के अयोग्य वाहन—
नाविनीतैर्व्रजेदुर्यैर्न च क्षुद्व्याधिपीडितैः ।
न भिन्नशृङ्गाक्षिखुरैर्न वालधिविरूपितैः ॥ ६७ ॥
भाष्य- . - अविनीता अदान्ता गावोऽश्ववाश्वतरादयः । धुर्या धुरं वहन्ति युज्यन्ते । गन्त्र्यादेरुपलक्षणम् । चग्रहणम्, अनियुक्तैरपि धुरि, केवलैरदान्तैः गमनं नेष्यते । भग्नं शृङ्गं यस्य अनडुहः, तस्यैव शृङ्गसम्भव:, नाश्वादेः । १. “ ताम्ररजतसुवर्णानां भिन्नमभिन्नं वेति न दोषः " इति पैठीनसिवचनात् । ( म ० मनु ० )
पृष्ठ 560
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४८४ मनुस्मृतिः ' शिक [ चतुर्थ: वालधिः पुच्छस्तेन विरूपिताः छिन्नपुच्छादयः । तादृशेन न यायात् । आरोहणमेव स्मृत्यन्तरे प्रतिषिद्धम् ॥६७ ॥
हिन्दी — अशिक्षित ( अच्छी तरह बिना सिखाये हुए ), भूख और प्यास से दुःखित, जिनके सींग आँख और खर भिन्न ( कटे आदि ) हों और बिना पूँछ वाले पशुओं ( घोड़े आदि ) से गमन न करे ॥६७ ॥
गमन के योग्य वाहन—
विनीतैस्तु व्रजेन्नित्यमाशुगैर्लक्षणान्वितैः ।
वर्णरूपोपसंपन्नैः प्रतोदेनाक्षिपन्भृशम् ॥ ६८ ॥
भाष्य – दृप्यमाना अपि केचिद्विनय न संगृह्णन्ति तदर्थमाह । विनीतैरिति । सुशिक्षितैः । आशुगैः क्षिप्रगामिभिः । लक्षणान्वितैः प्रशस्तावर्तादियुक्तैः, न शून्य-मस्तकादिभिः । वर्णरूपयुक्तैः । शोभनेन ‘ वर्णेन ', रुक्मशोणादिना, ' रूपेण’संस्थानविशेषेण । शोभनत्वं च लक्षणविद्यातो ज्ञातव्यम् । भृशमक्षिपन् अपीडयन् । पुनः पुनः प्रतोदेन अङ्कुशादिना अत्यन्तं उद्वेक्ष्यमाणा विघटयन्ति ॥६८ ॥
हिन्दी – शिक्षित, शीघ्रगामी, शुभ लक्षणों से युक्त, रंग - रूप में मनोहर घोड़े आदि सवारियों को कोड़े या चाबुक से उन्हें बहुत नहीं मारते हुए ( कभी - कभी मारते हुए ) गमन करे || ६८ ॥
बालातप तथा शवधूमादि सेवन का निषेध-बालातपः प्रेतधूमो वर्ज्यं भिन्नं तथाऽऽसनम् ।
न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि दन्तैर्नोत्पाटयेन्नखान् ॥ ६ ९ ॥
भाष्य- - प्रथमोदिते सवितरि मुहूर्तत्रयं बालातपव्यपदेशः । प्रेतधूमो दह्यमानस्य शवस्य यः । आसनं छिन्नं छिद्रितं भग्नम् । एतद्वर्ज्यम् । नखानि रोमाणि च न च्छिन्द्यात्स्वयं व्यसनेन, अतिप्रवृद्धानि तु नापितेन कारयेत् । दन्तैश्च नखान्नोत्पाटयेत् प्रवृद्धानपि । अन्ये त्वेवमभिसम्बन्ध्नन्ति - न छिन्द्यान्नखरोमाणि दन्तैरिति । नखांश्च दन्तेनापि
न पातयेत् ।
नखभङ्गयोजनासु हि कामिन्यो नाना नखान् दारयन्ति ॥६९ ॥