मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 571–580

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 571–580

पृष्ठ 571

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 571 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४ ९ ५ हिन्दी – ( क्रोध से अपने या दूसरे किसी के ) शिर के बालों को न खींचे और न शिर में मारे । शिर से स्नान किए हुए किसी शरीर का तैल से स्पर्श न करे अथवा तैल से शिरःस्नात होकर ( शिर में तैल लगाकर पुन: ) तैल से किसी शरीर का स्पर्श न करे ॥८३ ॥

राजादि से दान लेने का निषेध-न राज्ञः प्रतिगृह्णीयादराजन्यप्रसूतितः ।

सूनाचक्रध्वजवतां वेशेनैव च जीवताम् ॥ ८४ ॥

भाष्य — उक्तं “ राजतो धनमन्विच्छेदिति ” ( अ ० ४ श्लो ० ३३ ) । राजशब्दश्चायं क्षत्रियजातावक्षत्रियेऽपि जनपदेश्वरे दृष्टप्रयोगो ' ब्राह्मणानां राज्यमिति ' । तत्र प्रतिग्रह-विधौ तन्निषेधे च जनपदेश्वरवचनो गृह्यते । येनाह अराजन्यप्रसूतित इति । जन-पदैश्वर्यं हि सर्ववर्णसम्भवि लिप्सया । अतो विशेष्यते । राजन्यात्क्षत्रियाद्यस्य प्रसूति-रुत्पत्तिर्नास्ति तस्माद्राज्ञो जनपदेश्वरान्न गृह्णीयात् । क्षत्रियादपि लुब्धादुच्छास्त्रवर्तिनो, वक्ष्यमाणेन प्रतिषेधेन । सूना पशुमारणं संज्ञपनपूर्वकेण मांसक्रयेण यो जीवति स सूनावान् । खटिक इति लोके प्रसिद्धः ।

ध्वजो मद्यपण्यः तत्क्रयविक्रयजीवी ।

वेशः पण्यवृत्तिस्तया यो जीवति - स्त्री वा पुमान्वा ॥ ८४ ॥

हिन्दी - अक्षत्रिय राजा, पशु मारकर मांस बेचने वाले ( वधिक कसाई आदि ), तेली, कलवार ( मद्य बेचने वाले ), वेश्या की नौकरी से जीने वाले या वेष बदलकर अपनी जीविका करने वाले इनसे दान न लेवे ॥८४ ॥

वधिकादि की उत्तरोत्तर नीचता-दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः ।

दशध्वजसमो वेशो दशवेशसमो नृपः ॥ ८५ ॥

भाष्य – उत्तरस्योत्तरस्य दोषगुरुत्वज्ञापनार्थमेतत् ।

आपद्युपायो वक्ष्यते ॥८५ ॥।

हिन्दी - दस कसाई के बराबर तेली है, दस तेली के बराबर कलवार, ( मद्य बेचने वाला ) है, दस कलवार के बराबर वेषजीवी ( वेश्या का नौकर या वेष बदलकर जीविका करने वाला बहुरूपिया आदि ) है और दस वेषजीवी के बराबर राजा है । ( कसाई, तेली, कलवार, वेषजीवी और राजा की उत्तरोत्तर नीचे श्रेणियों में गणना है ) ॥

पृष्ठ 572

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 572 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४ ९ ६ मनुस्मृतिः [ चतुर्थः विमर्श— गोविन्दराज ने ' दसवेश्यासमो नृप: ' पाठ माना है, तदनुसार ‘ दस वेश्याओं के समान राजा है ' ऐसा अर्थ प्रकृत श्लोक के चतुर्थपादक होगा; मूलोक्त पाठ ( “ दसवेशसमो नृप: ’ ” ) प्राचीन मेधातिथि आदि के मतानुसार है । दान में राजा की अत्यधिक निम्नश्रेणी—

दशसूनासहस्राणि यो वाहयति सौनिकः ।

तेन तुल्यः स्मृतो राजा घोरस्तस्य प्रतिग्रहः ॥८६ ॥

भाष्य - सूनया चरति सौनिकः ।

वाहयति स्वार्थसाधने व्यापारयति ।

घोरः भीषणोऽयं, नरकादिहेतुत्वात् ॥८६ ॥।

हिन्दी – जो वधिक ( कसाई आदि ) दस हजार पशुओं को ( जीविका के लिए ) मारता है, उसके बराबर राजा ( मनु आदि महर्षियों से ) कहा गया है, ( इस कारण ) उस ( क्षत्रिय राजा ) का भी प्रतिग्रह ( दान ) लेना ( नरक का कारण होने से ) भयानक है ॥८६ ॥

लोभी राजा के दान लेने से प्राप्य नरकों के नाम-यो राज्ञः प्रतिगृह्णाति लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः । स पर्यायेण यातीमान्नरकानेकविंशतिम् ॥८७ ॥

भाष्य — अवयुत्यवादेन राजप्रतिग्रहे निन्दा । लुब्ध आदानशीलः सामन्तकादिभ्यः । उच्छास्त्रवर्ती । ' श्रुतशीले च विज्ञाये ' त्यादि शास्त्रमतिक्रम्य व्यवहरति असद्दण्ड-परस्त्रीहरणादिना । पर्यायेण एकत्र फलमनुभूयान्यत्र गच्छति । नरकशब्दो निरतिशयदुःखवचन: । केवल दुःखश्रवणार्थापत्त्या वाऽऽदेशविशेष-वचन: । एकविंशतिसंख्याऽर्थवादः ॥८७ || हिन्दी — जो लोभी तथा शास्त्रविरुद्ध आचरण करने वाला राजा से दान लेता है; वह क्रमशः इन ( ४।८८ - ९ ० में कथित एक्कीस ) नरकों में जाता है ॥ ८७ ॥

तामिस्त्रमन्धतामिस्त्रं महारौरवरौरवौ ।

नरकं कालसूत्रं च महानरकमेव च ॥ ८८ ॥

हिन्दी – ( उन २१ नरकों के नाम ये हैं ) १. तामिस्र, २. अन्धतामिस्र, ३. महारौरव, ४. रौरव, ५. कालसूत्र नरक ६. महानक— ॥८८ ॥

संजीवनं महावीचिं तपनं संप्रतापनम् ।

संहातं च सकाकोलं कुड्मलं प्रतिमूर्तिकम् ' ॥८९ ॥

१. पाठभेदः- पूतिमृत्तिकम् ।

पृष्ठ 573

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 573 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४ ९ ७ हिन्दी – १. संजीवन, ८. महावीचि, ९. तपन, १०. सम्प्रतापन, ११. संहात, १२. काकोल, १३. कुड्मल, १४. प्रतिमूर्तिक ॥८ ९ ॥

लोहशंकुमृजीषं च पन्थानं शाल्मलीं नदीम् ।

असिपत्रवनं चैव लोहदारकमेव च ॥ ९ ० ॥

भाष्य – श्लोकत्रयं स्पष्टार्थम् ॥८८ - ९ ० ॥

हिन्दी – १५. लोहशंकु, १६. ऋजीष, १७. पन्था, १८. शाल्मली, १ ९. वैतरणी नदी, २०. असिपत्रवन और २१. लोह दारक ( इन नरकों के स्वरूप मार्कण्डेय आदि पुराणों में सविस्तार वर्णित है, जिज्ञासुओं को वहीं से जानना चाहिये ) ॥९ ० ॥ विद्वान् को भी राजप्रतिग्रह का निषेध—

एतद्विदन्तो विद्वांसो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ।

न राज्ञः प्रतिगृह्णन्ति प्रेत्य श्रेयोऽभिकांक्षिणः ॥ ९ १ ॥

भाष्य - पूर्वस्य प्रतिग्रहनिषेधविधेरुपसंहार एषः । राज्ञः प्रतिग्रहो विविधदुःखनरकादिहेतुरिति जानन्तो विद्वांसो ब्राह्मणा न राज्ञः प्रतिगृह्णीयुः । प्रेत्य भवान्तरे, श्रेयः कल्याणम्, ये कांक्षन्ति कामयन्ते । प्रेत्येति तु ल्यवन्त-प्रतिरूपकं शब्दान्तरम् । ब्रह्म वेदस्तं वदन्ति पठन्ति । विद्वद्ग्रहणं ब्रह्मवादिग्रहणं च दुःखातिशयदर्शनार्थम् । तेषां चातीव प्रतिग्रहा-द्दोषः । वक्ष्यति ‘ “ तस्मादपि विद्वान्बिभीयादिति ” ॥९ १ ॥ हिन्दी- - यह ( लोभी और शास्त्रविरुद्धाचारी राजा का दान लेने से इन ‘ ४।८८ - ९ ० ’ में कथित नरकों में जाना पड़ता है, इस बात को ) जानते हुए ब्रह्मवादी और मरने के बाद कल्याण ( स्वर्ग - मोक्षादिजन्य सुख ) को चाहने वाले ब्राह्मण राजा का दान नहीं लेते हैं ॥९ १ ॥ विमर्श – ‘ तस्मादविद्वान् ' ( ४।१ ९ १ ) वचन से ' अविद्वान् ' ब्राह्मण को दान लेने का विशेष निषेधपरक वचन होने पर भी यहाँ प्रकृत वचन से विद्वान् तथा ब्रह्मवादी ब्राह्मण के लिये भी निषेधपरक वचन राज- प्रतिग्रह का अधिक प्रत्यवाय ( दोष ) जनक बतलाने के लिए समझना चाहिये ।

ब्राह्ममुहूर्त में उठना-ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत् ।

कायक्लेशांश्च तन्मूलान्वेदतत्त्वार्थमेव च ॥ ९ २ ॥

पृष्ठ 574

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 574 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४ ९ ८ मनुस्मृतिः भाष्य — त्रियामा रात्रिस्तस्याः पश्चिमो ब्राह्मो मुहूर्तस्तत्र निद्रां त्यजेत् । [ चतुर्थः विबुद्धश्च तस्मिन्काले धर्मार्थावनुचिन्तयेत् । यस्मिंश्च धर्म आसेव्यमाने यादृशः शरीरक्लेशो भवति तमपि चिन्तयेत् । स्वल्पश्चेद्धर्मो महान्तं कायक्लेशं जनयति, यो धर्मान्तरविरोधी, तं परिहरेत् । अर्थोऽपि सेवादिः अतिक्लेशकरः, सोऽपि वर्ज्यः । सर्वत एवात्मानं गोपायेदिति । अनिश्चित्य न किंचित्कुर्यात् । न च मनोराज्यादिविकल्पान् कुर्यात् । स्वभावो ह्ययं पुरुषाणामसति बाह्ये व्यापारे मनसो विकल्पाः परद्रव्याभिलाषादिरूपाः समुद्भवन्ति । तन्निवृत्त्यर्थमिदं पुरुषार्थम् । तस्यां बेलायां साध्यसाधनभावेन चिन्त्यो वेदस्य तत्त्वार्थः । रहस्यमात्मज्ञानं चिन्तयेद्वेदान्तविधिनाऽभ्यस्येत् । अथवा कर्मकाण्डेऽपि यो वेदस्तस्यार्थस्तं निरूपयेत् । ‘ अयं विधिः ’ ‘ अयमर्थ ’ ‘ इदं कर्मैवंरूपम् ' ' इयमत्र देवता ' ' इदं द्रव्यम् ' ' अयमत्राधिकारी ’ ‘ इयमितिकर्तव्यता ’ - इत्यादि स्वबुद्ध्या निश्चिनुयात् । व्याख्यातॄणां मतभेदाद्धेतून्निरूपयेदस्य सम्यग्ज्ञानमस्यभ्रान्तिरिति ॥९ २ ॥ हिन्दी— ब्राह्ममुहूर्त्त ( रात्रि के चौथे प्रहर ) में उठे और धर्म तथा अर्थ की, तन्मूलक ( धर्म तथा अर्थ के कारणभूत ) शरीर क्लेश की और वेदतत्त्वार्थ की चिन्ता ( विचार ) करे ॥९ २ ॥ विमर्श – शरीरक्लेश के बिना धर्म या अर्थ कोई भी कार्य सिद्ध नहीं हो सकता । अतः यदि धर्म या अर्थ के अधिक होने की आशा हो तो शरीर क्लेश को करे अन्यथा ( शरीर क्लेश अधिक तथा धर्मार्थ कम होने की आशा हो तो ) उसे न करे “ रात्रेः पश्चिमे मुहूर्ते बुद्ध्येते ” इस वचनानुसार गोविन्दराज ' ब्राह्ममुहूर्त्त ' शब्द के ' मुहूर्त ' शब्द का ' मुहूर्त्त घटिकाद्वयम् ' कोषवचनानुसार रात्रि के अन्तिम ' दो घड़ी ' ऐसा कहते हैं, किन्तु “ रात्रि के आदि तथा अन्तिम के दो प्रहर ( दोनों १ - १ प्रहर ) में वेदाभ्यास तथा मध्य के दो प्रहर में सोने वाले को ब्रह्मभूयस्त्व के लिये समर्थ होने " का दक्षोक्त ' वचन होने से प्रकृत

श्लोक के ‘ ब्राह्ममुहूर्त्त ’ ' के ' मुहूर्त ' शब्द का अर्थ ' दो घड़ी ' न कर ' रात्रि का अन्तिम प्रहर ’

ही करना उचित है ।

नित्यक्रिया सन्ध्यादि कर्म-उत्थायावश्यकं कृत्वा कृतशौचः समाहितः ।

पूर्वां सन्ध्यां जपंस्तिष्ठेत्स्वकाले चापरां चिरम् ॥ ९ ३ ॥

१. तदुक्तम्— “ प्रदोषपश्चिमौ यामौ वेदाभ्यासेन तौ नयेत् । प्रहरद्वयं शयानो हि (? ) ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ " इति ।

पृष्ठ 575

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 575 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४ ९९ भाष्य — अनन्तरं प्रभातायां रात्रौ शयनं जह्यात् । आवश्यकं मूत्रविट्त्यागः । प्रायेण तस्यां वेलायां पुरुषास्तं कुर्वन्ति । तत्र आवश्यकस्त्याग उच्यते— मुखदन्तधावनादिश्च तं कृत्वा कृतशौचः । ' एका लिङ्गे'-त्यादिविधिनाऽऽचान्तः । समाहितो विकल्पान्तरतिरस्कारेण सन्ध्यां तिष्ठेत् । जपन्सावित्रीं भगवति सवितरि मनो दध्यात् ‘ चिरम् ' । अर्कदर्शनावधिः काल उक्तः ‘ सन्ध्यासमयः ’ । ततो-ऽप्यधिकं कालं जपेदायु: काम इत्येवमर्थमयं प्रागुक्तः सान्ध्यो विधिरन्तर्हितः । अपरां च सन्ध्यां स्वे काले अस्तमयसमयादारभ्य तारकोदयादूर्ध्वमपि ॥९ ३ ॥ हिन्दी — इसके बाद ( उषाकाल में ) उठकर शौचादि ( मल - मूत्रत्यागादि के बाद स्नानादि से शुद्ध हो ) करके एकाग्रचित हो प्रातः काल को तथा यथा समय सायंकाल की सन्ध्या को जप करता हुआ रहे ॥ ९ ३ ॥

सन्ध्योपासन से दीर्घायु की प्राप्ति -ऋषयो दीर्घसन्ध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुयुः ।

प्रज्ञां यशश्च कीर्तिं च ब्रह्मवर्चसमेव च ॥ ९ ४ ॥

भाष्य — यदर्थोऽयं पुनर्विधिस्तद्दर्शयति । आयुरादिफलकामो दीर्घकालसन्ध्याजपं कुर्यात् । सत्यपि नित्यत्वे दैर्ध्याद्गुणात्फलमिदम् । अनग्निकस्य प्रोषितस्यैतत्सम्भवति । अन्यस्य त्वग्निहोत्रकालोपरोधो दीर्घसन्ध्याविधिसम्पादनात् । ‘ दीर्घसन्ध्या ’ गुणत उच् सन्ध्यासहचरिते जपादिविधौ सन्ध्याशब्दो वर्तते ।

दीर्घा सन्ध्यैषामिति बहुव्रीहिः ।

ऋषिग्रहणमर्थवादः ॥९ ४ ॥

हिन्दी — ऋषियों ने बहुत देर तक सन्ध्या ( सन्ध्याकालिक गायत्री जप ) करने से लम्बी आयु, बुद्धि, कीर्ति, यश और ब्रह्म- तेज को प्राप्त किया । ( इसलिये आयुष्काम

पुरुष को चिरकाल तक ( २।२०१ ) सन्ध्योपासन करना चाहिये ) ॥९ ४ ॥

श्रावणी उपाकर्म-श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाऽप्युपाकृत्य यथाविधि ।

युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान्विप्रोऽर्धपञ्चमान् ॥ ९ ५ ॥

भाष्य - श्रवणयुक्ता पौर्णमासी श्रावणी । एवं प्रौष्ठपदी । तत्रोपाकृत्योपाकर्माख्यं कर्म कृत्वा । यथाविध्यधीयीत । “ प्राक्कूलान् ” इत्यादिप्रागुक्तो विधिः स्मर्यते युक्त-स्तत्परः । छन्दांसि वेदान् । छन्दः शब्दोऽयं वेदवचनो न गायत्र्यादिवचनः । तेन

पृष्ठ 576

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 576 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५०० मनुस्मृतिः [ चतुर्थः ब्राह्मणादीनप्यधीयानस्यैव परमविधिः । उभयत्रापि चायं युक्त एव, प्रत्ययाविशेषात् । अयं विकल्पो व्यवस्थितः । “ छन्दोगा: प्रौष्ठपद्यामुपाकुर्वन्ति, बह्वृचा आध्वर्यवाः श्रावण्याम् ” ॥९ ५ ॥ हिन्दी— ब्राह्मण श्रावण या भाद्रपद मास की पूर्णिमा को अपने गृह्येोक्त विधि से उपाकर्म ( देवर्षि तर्पण - पूजन ) करके साढ़े चार मास तक संलग्न होकर वेदाध्ययन करे ॥९ ५ ॥

वेदोत्सर्ग कर्म-पुष्ये तु च्छन्दसां कुर्याद्बहिरुत्सर्जनं द्विजः ।

माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्णे प्रथमेऽहनि ॥ ९ ६ ॥

भाष्य- -अर्धपञ्चमेषु मासेषु गतेषु यः पुष्यो नक्षत्रं तत्रोत्सर्जनं कर्तव्यम् 1 । उत्सर्गोक्तं कर्म गृह्यकारैराम्नातम् ।

बहिरित्यनावृते देशे ।

अनयोरुपाकर्मोत्सर्गयोर्गृह्यात्स्वरूपं ज्ञातव्यम् ॥९ ६ ॥

हिन्दी— ( साढ़े चार मास पूरा होने के बाद जब पुष्य नक्षत्र हो, तब गाँव के बाहर जाकर ( अपने गृह्योक्त विधि से ) वेदोत्सर्ग कर्म करे । अथवा ( भाद्रपद मास में उपाकर्म न करने वाला ) द्विज माघ शुक्ल प्रतिपदा को पूर्वाह्न में वेदोत्सर्ग का कर्म करे ॥९ ६ ॥ पक्षिणी रात्रि में वेदाध्ययन निषेध-यथाशास्त्रं तु कृत्वैवमुत्सर्गं छन्दसां बहिः । विरमेत्पक्षिणीं रात्रिं तदेवैकमहर्निशम् ॥ ९ ७ ॥ भाष्य — उत्सर्गं कृत्वा द्वे अहनी रात्रिमियन्तं नाधीयीत । तदहर्निशम् । द्वितीयं चाहरेव न रात्रिरित्येतावन्तं कालं विरमेन्नाधीयीत । उभयतोहः पक्षा रात्रिः पक्षिणी । यद्वा यस्मिन्नहन्युत्सर्गः कृतस्तदहः सैव च रात्रिः अनध्याये । द्वितीयस्मिन्नहन्य-ध्येतव्यम् । आद्ये तु पक्षे द्वितीयमहरनध्यायो रात्रौ त्वध्ययनमुच्यते ॥९ ७ ॥ हिन्दी - इस प्रकार शास्त्रानुसार ( ग्राम के ) बाहर वेदोत्सर्ग कर्म करके पक्षिणी रात्रि में अथवा उसी ( वेदोत्सर्ग कर्म के ही ) दिन - रात में विराम करे ( वेदाध्ययन न करे ) ॥९ ७ ॥ विमर्श - वेदोत्सर्ग कर्म की रात्रि पूर्वापर ( पहला तथा बाद का ) दिन मिलकर अर्थात् वेदोत्सर्ग कर्म की दिन - रात तथा अगला दिन, ' पक्षिणीरात्रि ' कहते हैं, इतने समय में वेदाध्ययन का निषेध है; किन्तु अधिक विद्या प्राप्त करने का इच्छुक वेदोत्सर्ग के दिन तथा रात्रि के बाद दूसरे दिन भी वेदाध्ययन कर सकता है, उसके लिये निषेध नहीं है ।

पृष्ठ 577

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 577 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता शुक्लपक्ष में वेद तथा कृष्णपक्ष में वेदाङ्ग अध्ययन– अत ऊर्ध्वं तु छन्दांसि शुक्लेषु नियतः पठेत् । ५०१ वेदाङ्गानि च सर्वाणि कृष्णपक्षेषु सम्पठेत् ॥ ९ ८ ॥ भाष्य- अतोऽस्मादुत्सर्गकर्मणः कृतादूर्ध्वं परतः शुक्लपक्षेषु छन्दांसि मन्त्र-ब्राह्मणसमुदायात्मकान्वेदान्पठेत् । अङ्गानि च शिक्षायज्ञसूत्रव्याकरणादीनि कृष्णपक्षेषु सम्पठेत् ॥९ ८ ॥ हिन्दी- -इसके ( वेदोत्सर्ग कर्म के ) बाद शुक्लपक्ष में ( मन्त्रब्राह्मणात्मक ) वेद को तथा कृष्णपक्ष में वेदाङ्गों को पढ़े ॥९ ८ ॥ विमर्श - शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, ज्योतिर्गति ( ज्योतिष ) और छन्द– ये ‘ वेदाङ्ग ’ हैं | अस्पष्ट अध्ययनादि का निषेध-नाविस्पष्टमधीयीत

न शूद्रजनसन्निधौ ।

न निशान्ते परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेत् ॥ ९९ ॥

भाष्य — यत्र वर्णस्वराभिव्यक्तिः स्फुटा न भवति तदविस्पष्टम् । तच्च द्रुतायां वृत्तौ प्रायेण भवति ।

निशान्ते पश्चिमरात्रिभागे । सुप्तोत्थितो यदाऽधीयीत पुनः श्राम्येत्तदा न शयीत ।

“ न निशान्ते परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य शयीत तु " एवं युक्तः पाठः ॥ ९९ ॥

हिन्दी — वेदों के स्वरों तथा अक्षरों का अस्पष्ट उच्चारण न करे तथा शूद्रों के समीपं में ( वेदों का ) अध्ययन न करे और रात्रि के अन्तिम प्रहर में वेदाध्ययन से थक-कर सोवे ॥९९ ॥

गायत्र्यादि का नित्य अध्ययन-यथोदितेन विधिना नित्यं छन्दस्कृतं पठेत् ।

ब्रह्मच्छन्दस्कृतं चैव द्विजो युक्तो ह्यनापदि ॥ १०० ॥

भाष्य - छन्दांसि गायत्र्यादीन्यभिप्रेतानि तैः कृतं युक्तं ब्रह्म ऋक्साम । अनेकार्थ-त्वात्करोतेरयमत्रार्थो व्याख्यायते । यथा गोमयान्कुर्विति संहारे, पृष्ठं कुर्वित्युन्मर्दने, एवमत्र युजेरर्थे वर्तते । ब्रह्म च छन्दश्च ब्रह्मच्छन्दसी ताभ्यां कृतं युक्त ब्रह्मछन्दस्कृतम् । ‘ ब्रह्म ’ ब्राह्मणम्, यजुर्वेदे ब्रह्म यजूंषि गायत्र्यादियुक्तांश्च मन्त्रान् । एकस्मिन्नेवावस्थानके पठन्ति । न यथा बाह्वृच्ये छान्दोग्ये च विभागेनैकस्मिन्प्रन्थे मन्त्रा अन्यत्र ब्राह्मणम् । एवं प्रकारभेदाद्वेदानामेवं युक्तमिति पूर्वे व्याख्यातवन्तः । मनु I- 36

पृष्ठ 578

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 578 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५०२ मनुस्मृतिः [ चतुर्थः यथोदितेन । पूर्वो विधिरनापद्युपसंह्रियते । आपदि अध्यापकस्यासंनिधानम्-बहुदेवताविभागमपेक्षमाणस्य तत्रागुणयतः विस्मृतं स्यात् । तस्मादापद्ययं विभागो नादरणीयः॥१०० ॥

हिन्दी — शास्त्रोक्त विधि से गायत्री आदि छन्दों के सहित मन्त्रमात्र का अध्ययन करे और आपत्ति रहित ( स्वस्थ ) ब्राह्मणभाग सहित वेद मन्त्रों का अध्ययन करे ॥१०० ॥

अनध्याय— इमान्नित्यमनध्यायानधीयानो

विवर्जयेत् ।

अध्यापनं च कुर्वाणः शिष्याणां विधिपूर्वकम् ॥ १०१ ॥

भाष्य — इमान्वक्ष्यमाणाननध्यायानधीयानो विवर्जयेत् । अध्यापनं च कुर्वाणः । अध्यापनग्रहणमाधीयतो ग्रहणार्थमभ्यासार्थं च ।

नित्यम् नोत्सर्गादेव प्रभृति । किंतर्ह्यर्धपञ्चमेष्वपि मासेषूपाकर्मणः प्रभृति ।

शिष्याणाम् । अनुवादः ॥१०१ ॥

हिन्दी — वेदाध्ययन करने वाला शिष्य और विधिपूर्वक वेदाध्ययन करने वाला गुरु इन ( ४।१०२-१२७ ) अनध्यायों को छोड़ दे । ( इन आगे निषेध किये हुए समयों में गुरु तथा शिष्य वेदों का पढ़ना छोड़ दे ) ॥ १०१ ॥

वर्षाकालिक अनध्याय—

कर्णश्रवेऽनिले रात्रौ दिवा पांसुसमूहने ।

एतौ वर्षास्वनध्यायावध्यायज्ञाः प्रचक्षते ॥ १०२ ॥

अनिलो वायुः । वेगेन वाति वायौ वाय्वन्तरसंघर्षाद्ध्वनिः श्रूयते यत्र स ‘ कर्णश्रवो ’ वायुः । कर्णाभ्यां श्रूयते यःस कर्णश्रवः । साधनंकृतेति समासः । अवस्थाविशेषोप-लक्षणार्थं कर्णग्रहणम् । श्रूयते कर्णाभ्यामेव । तेन यदैवं वायुशब्दः श्रूयते तदा नाध्येतव्यम् । पांसून्समूहति पांसून्समाहरति पांसुसमूहनः । पांसुधूलिः । उपलक्षणं चैतत् । तथा-भूतस्य वायोर्वा । यतस्ततश्च वृष्टे देवे यदि वायुरीदृशो वाति तावत्कालोऽनध्यायः । अध्यायज्ञा अध्यापनविधिज्ञाः ॥ १०२ ॥

" हिन्दी - वर्षा ऋतु की रात में सामान्यत: भी सुनाई पड़ने वाली ( गोविन्दराज के मत से ‘ अधिक वेग से सुनाई पड़ने वाली ' ) और दिन में धूल उड़ाने वाली हवा के बहते रहने पर इन दोनों को अध्यापन विधि के ज्ञाता वर्षाकाल का अनध्याय कहते हैं ।

आकालिक अनध्याय-विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च सम्प्लवे ।

आकालिकमनध्यायमेतेषु मनुरब्रवीत् ॥ १०३ ॥

पृष्ठ 579

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 579 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५०३ भाष्य — विद्युत्तडित् । स्तनितं गर्जितम् । द्वन्द्वनिर्देशाद्युगपदेतेषु समुञ्चितेष्वन-ध्यायः । महोल्का दिवः पततां ज्योतिषां प्रभा उक्तास्तासां सम्प्लवः अत्रामुत्र च पतनम् ।

आकालिकशब्दो निमित्तकालादारभ्यान्येद्युर्यावत्स एव कालः स उच्यते ।

मनुग्रहणं श्लोकपूरणार्थम् । विकल्पार्थमन्ये ॥१०३ ॥

हिन्दी — बिजली चमकते तथा मेघ गरजते हुए पानी बरसा रहा हो, बड़ी - बड़ी उल्कायें इधर - उधर गिरती हों तो इनमें मनु ने आकालिक ( उक्त समय से लेकर दूसरे दिन तक ) अनध्याय कहा है ॥ १०३ ॥

एतांस्त्वभ्युदितान्विद्याद्यदा प्रादुष्कृताग्निषु ।

तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चाभ्रदर्शने ॥ १०४ ॥

भाष्य — नायमनध्यायो यस्यां कस्याञ्चन वेलायामुपजातेष्वेतेषु किंतर्हि प्रादुष्कृता-ग्निषु । सन्ध्याकाल इत्यर्थः । तदा ह्यग्नयो जुहूषया नियमतः प्रादुष्क्रियन्ते । ' प्रादुः ' शब्दः प्राकाश्ये अनृतौ । ऋतुर्वर्षास्ताभ्योऽन्यः शरदादिः । तत्र वाऽभ्रदर्शने । प्रादुष्कृताग्निष्वि-त्यपेक्ष्यते ॥१०४ ॥

हिन्दी - वर्षा ऋतु में होम के लिये अग्नि को प्रज्वलित करते समय ( सन्ध्या समय ) एक साथ बिजली चमकने लगे, मेघ गरजने लगे और पानी भी बरसने लगे तब और अन्य ऋतुओं में केवल बादल के दिखलाई पड़ने पर भी अनध्याय ( काल ) जाने ॥ १०४ ॥

सर्वकालिक अनध्याय—

निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने ।

एतानाकालिकान्विद्यादनध्यायानृतावपि ॥ १०५ ॥

भाष्य — निर्घात आन्तरिक्ष उत्पातध्वनिः ।

ज्योतिषां चन्द्रादित्यगुरुप्रभृतीनां उपसर्जनं परिवेषणमितरेतरपीडनं च ।

ऋतावपि । अपिग्रहणं वर्षासु किल नोत्पाता गण्यन्त इत्यभिप्रायेण ॥१०५ ॥।

हिन्दी — जब आकाश में उत्पातसूचक ध्वनि हो, भूकम्प हो और ग्रहों का परस्पर में संघर्ष हो; तब वर्षा ऋतु के न होने पर भी ( सब समय में ) आकालिक ( उक्त समय में तथा अगले दिन ) अनध्याय जानें ॥ १०५ ॥

सन्ध्याकाल में गरजने आदि पर अनध्याय—

प्रादुष्कृतेष्वग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिः स्वने ।

सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषे रात्रौ यथा दिवा ॥ १०६ ॥

पृष्ठ 580

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 580 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५०४ मनुस्मृतिः ' श [ चतुर्थ: भाष्य — त्रिसंनिपाते पूर्वेणाकालिकमुक्तम् । अनेन द्वयोः सन्निपातेऽपि सज्योति-रुच्यते । स्तनितं च तन्निः स्वनश्चासौ स्तनितनिःस्वनः । विद्युच्च स्तनितनिःस्वनश्च विद्युत्स्तनितनिःस्वनम् । समाहारद्वन्द्वः । तस्मिन्सन्ध्यायामुपजाते द्वये सज्योतिरनध्यायः । सूर्यो ‘ ज्योति: ’ दिवा । नक्तमग्नि'र्ज्योति: ' । प्रातःसन्ध्यायामुत्पन्ने दिवैवानध्यायो, रात्रौ तु नास्ति । एवं पश्चिमसन्ध्यायां रात्रावनध्यायो, न प्रातरध्ययनदोषः । विद्युत्स्तनितवर्षाणां त्रयाणां प्रकृतानां विद्युत्स्तनितयोर्विभज्य निर्देशो भवति । वर्षा शेषः, तस्मिंस्तृतीये दृश्यमाने पूर्वोक्त आकालिकोऽनध्यायः । तदपेक्षयोक्तं यथा दिवा तथा रात्रावपि । ‘ ज्योतिः ’ प्रसिद्धतरं ज्योतिष्टोमादि । शेषमिति पाठः । शेषं हूयमानमहरनध्याय-हेतुर्भवतीति । “ अथ कस्मान्नैवमुक्तं शेषं त्वाकालिकं स्मृतमिति ’ ” । विचित्रा श्लोकानां कृतिर्मनोः ॥१०६ ॥

हिन्दी - हवन के लिये अग्नि प्रज्वलित करने पर बिजली के चमकने और बादल के गरजने पर ( पानी बरसने पर नहीं ) जब तक ( दिन में सूर्य का तथा रात्रि में चन्द्र का ) प्रकाश रहे; तब तक अनध्याय माने । रात्रि में बिजली के चमकने, मेघ के गरजने तथा पानी बरसने पर दिन के समान ( रात्रि में भी ) अनध्याय माने ॥ १०६ ॥

विमर्श — यहाँ समय का तीन विभाग किया गया है । प्रथम विभाग में, प्रात: कालीन हवन कर्म के लिये अग्निहोत्र की अग्नि को प्रज्वलित करने पर बिजली चमके, बादल गरजे किन्तु पानी न बरसे तो सूर्य के दर्शन होने तक ( केवल दिन मात्र का ) अनध्याय माने । द्वितीय विभाग में— सन्ध्याकालिक हवन कार्य के लिये अग्निहोत्र की अग्नि को प्रज्वलित करने पर बिजली चमके, बादल गरजे किन्तु पानी नहीं बरसे तो ताराओं के दर्शन होने तक ( केवल रात्रि मात्र ) अनध्याय माने । तृतीय विभाग में— रात्रि में यदि शेष तीनों कार्य हों ( बिजली चमके, बादल गरजे तथा पानी बरसे तो दिन-रात अनध्याय माने ) । ग्राम - नगरादि में नित्य अनध्याय—

नित्यानध्याय एव स्याद्ग्रामेषु नगरेषु च ।

धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च सर्वशः ॥ १०७ ॥

भाष्य — निपुणं धर्मं ये कामयन्ते ते ग्रामनगरयोर्नाधीयीरन् । धर्मशब्दश्च स्वर्गादौ धर्मफले वर्तते । यदि वाऽधर्मेणाननुवेधा ' धर्मस्य नैपुण्यं ', तेन सुपरिपूर्णो विध्यर्थोऽ-नुष्ठितो भवति । अतश्चाशक्तस्यानुज्ञानं भवति । पूतिगन्धः कुत्सितगन्धस्तस्मिन्नासिकापथं गच्छत्यनध्यायः ।