मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 581–590

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 581–590

पृष्ठ 581

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 581 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता

सर्वशः सर्वस्मिन् । शवगन्धेऽपि ॥१०७ ॥

५०५ हिन्दी — धर्म - निपुणता के इच्छुकों के लिये ग्राम तथा नगर में नित्य अनध्याय है और दुर्गन्धि आने पर सर्वदा ( विधाननिपुणता के इच्छुक तथा धर्म - निपुणता के इच्छुक दोनों के लिए ) अनध्याय है ॥१०७ ॥

विमर्श - शिष्य दो प्रकार के होते हैं— प्रथम ' धर्मनैपुण्यकाम ' अर्थात् वेदाध्ययनजन्य अदृष्ट फल के इच्छुक, तथा द्वितीय ' विद्यानैपुण्यकाम ' अर्थात् विद्या की अधिकता के इच्छुक । इन दोनों में प्रथम प्रकार के ( धर्म- नैपुण्य - काम ) शिष्य के लिये ग्राम या नगर में कभी भी वेदाध्ययन करने का निषेध है और द्वितीय प्रकार के ( विद्या- नैपुण्य - काम ) शिष्य के लिये दुर्गन्धि आने पर वेदाध्ययन करने का निषेध है ।

मृतकयुक्त ग्रामादि में अनध्याय-अन्तर्गतशवे ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ ।

अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च ॥ १०८ ॥

भाष्य — अन्तर्गत: शवो यस्मिन्ग्राममध्ये स्थितो, यावन्न निर्हतः । वृषलस्य । नात्र शूद्रो वृषलस्तस्य प्रागेव निषिद्धत्वात् ‘ न शूद्रजनसंनिधा-विति ', किं तर्हि, तत्प्रायिकेणधर्मेणाधार्मिकत्वं लक्ष्यते । तेन यः पापाचारस्तत्संनिधानाच्च तेन निषेधः । रुद्यमाने रुदनशब्दे सति । भावमात्रे रुद्यमानशब्दः । समवायः जनस्य । यत्र बहवो जनाः कार्यार्थमेकत्र संघटिता भवन्ति तादृशे देशे नाध्येयम् । अथवा ‘ जनस्य समवाये रुद्यमाने ' रुदतीत्यर्थः । बहुषु रुदत्सु प्रतिषेधः । छान्दसं कर्तर्यात्मनेपदम् ॥१०८ ॥

हिन्दी - ग्राम में मृतक के रहने पर, अधार्मिक के पास में, रोने का शब्द होने पर और बहुत लोगों के ( कार्यवश ) एकत्रित होने पर ( अनध्याय माने ) ॥१०८ ॥

जलादि में अनध्याय-उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रस्य विसर्जने ।

उच्छिष्टः श्राद्धभुक्चैव मनसाऽपि न चिन्तयेत् ॥ १० ९ ॥

भाष्य — चतुर्मुहूर्तोऽर्धरात्रः । सैव महानिशा । प्रथमादर्धरात्राद्द्वौ मुहूर्तावुत्तराद्द्वौ । उदके नदीतडागादिस्थः । अन्तर्जले जपस्त्वनध्यायरूपत्वादघमर्षणादिर्न निषिध्यते । ‘ उदये ’ इत्यन्ये पठन्ति । प्रथमोदयकाले सूर्यस्यानध्यायः । उच्छिष्टो भुजिसम्बन्धेनाकृताचमनो यावत् । कृतमूत्रपुरीषोऽपि प्रागाचमनादुच्छिष्ट

पृष्ठ 582

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 582 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५०६ मनुस्मृतिः [ चतुर्थ: उच्यत एव । आचमनार्हाप्रायत्यमात्रवचन इत्यन्ये । तेन कृतनिष्ठोवनादिरपि गृह्यते । मनसाऽपि । नान्यत्रानध्याये मनसा चिन्तनमभ्यनुज्ञायते । किं तर्हि दोषगौरवार्थ-मेतेषां निमित्तानाम् ॥ १० ९ ॥ हिन्दी - जल में, आधी रात में— मध्य रात्रि की ८ घड़ियों में, गोविन्दराज के मत से ( मध्यरात्रि के दो प्रहरों में ), मल - मूत्र करने में, उच्छिष्टावस्था में ( भोजन के बाद जब तक मुख धोकर शुद्ध न हो जाय तब तक ) और श्राद्ध के भोजन में ( निमन्त्रण के समय से लेकर श्राद्ध भोजन वाली दिन - रात तक ) । मन मन से भी चिन्तन न करे ( वेदाध्ययन का ) सर्वथा त्याग करे ॥१० ९ ॥ एकोद्दिष्ट के निमन्त्रण लेने आदि में अनध्याय-प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोद्दिष्टनिकेतनम् । त्र्यहं न कीर्तयेद्ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके ॥ ११० ॥

भाष्य — एक उद्दिश्यते यस्मिंस्तत् एकोद्दिष्टं ' नवश्राद्धम् । तत्र ' निकेतनं ' निमन्त्रणं प्रतिगृह्य, अङ्गीकृत्य त्र्यहमनध्याय आमन्त्रणात्प्रभृति । एवं ‘ राजा ’ चन्द्रमास्तस्य सूतकं, राहुं प्रत्यमृतस्रवणम् । ' च ' शब्दात्सूर्यस्य च । अथवा जनपदेश्वरस्य ‘ राज्ञः सूतकं ' पुत्रजन्मोत्सवः । राहोः सूतकं चन्द्रसूर्ययोरुपरागः, ग्रहणमिति प्रसिद्धम् ॥११० ॥

हिन्दी — एकोद्दिष्ट श्राद्ध का निमन्त्रण लेकर, राजा के ( पुत्रादि - जन्मादि प्रयुक्त ) सूतक में तथा राहु के सूतक ( सूर्य - चन्द्र के ग्रहणों में ) तीन दिन तक विद्वान् ब्राह्मण वेदाध्ययन न करे ॥ ११० ॥

श्राद्ध के गन्धलेप रहने तक अनध्याय —

यावदेकानुदिष्टस्य गन्धो लेपश्च तिष्ठति ।

विप्रस्य विदुषो देहे तावद्ब्रह्म न कीर्तयेत् ॥ १११ ॥

भाष्य — एकमनुदिश्य आमश्राद्धं, तस्य यावच्छ्राद्धकृतौ गन्धलेपौ तिष्ठतस्ता-वदनध्यायः । पूर्वस्माद्विधौ विध्यन्तरम् । द्वितीयस्मिन्नहनि कृतस्नानोऽपनीततद्गन्धोऽ-ध्ययनार्हः ।

उपलक्षणं चैतदसतोरपि गन्धलेपयोर्यावद्भुक्तमन्नं न जीर्णं तावन्नाधीयीत ।

विदुष इति तस्यैव श्राद्धभोजनाधिकारमनुवदति ॥१११ ॥

१. “ निशायां च चतुर्मुहूर्त्तम् " इति गौतमस्मरणात् । ( म ० मु ० )

पृष्ठ 583

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 583 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अअध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५०७ हिन्दी – जब तक विद्वान् ब्राह्मण के शरीर में एकोद्दिष्ट के कुंकुमादि का गन्ध या ल्लेप रहे, तब तक वह वेद का अध्ययन न करे ॥१११ ॥

लेटने आदि की अवस्थाओं में अनध्याय-शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् ।

नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च ॥ ११२ ॥

भाष्य – प्रसारितपादः पादारोपितपादो वा खट्वासनादौ वा संहतपादः । अवसक्थिका वस्त्रादिना जान्वोर्मध्यस्य च बन्धः ।

आमिषं मांसम् ।

‘ सूतक’ग्रहणं शावाशौचादेरपि प्रदर्शनार्थम् ॥११२ ॥

हिन्दी- ( शय्या पलंग आदि पर ) लेट कर, पैर फैलाकर, घुटनों ( टखनों ) को नीचे की ओर मोड़कर और मांस को तथा सूतक ( जन्म - मृत्यु - जन्य आशौच ) के अन्न को खाकर वेदाध्ययन न करे ॥ ११२ ॥

नीहार - पतनादि में अनध्याय—

नीहारे बाणशब्दे च सन्ध्ययोरेव चोभयोः ।

अमावास्याचतुर्दश्योः पौर्णमास्यष्टकासु च ॥ ११३ ॥

भाष्य — नीहारो दिङ्मोहो धूमिकेत्यनर्थान्तरम् । बाप्षरजोवृता इव येन दिशः क्रियन्ते । बाणशब्दः शरनिर्घोषः । दन्त्योष्ठ्यमन्ये पठन्ति व्याचक्षते च वीणा ' बाण ' इति । महाव्रते हि प्रयोगो दृश्यते । शततन्त्रीको भवति वीणा वितन्त्रीति च । चतुर्दश्याम्— उभयोरपि पक्षयोः ।

अष्टकाश्च सर्वा अष्टम्यः - स्मृत्यन्तरसमाचाराभ्याम् ।

अन्ये त्वष्टमीष्वित्येवं पठन्ति ॥११३ ॥

हिन्दी – नीहार ( कुहरा ) गिरने पर, बाणों का शब्द होने पर, दोनों ( प्रात: सायं ) सन्ध्याओं, अमावस्या, चतुर्दशी, पूर्णिमा और अष्टमी तिथियों में अध्ययन न करे ।

अमावास्यादि में अध्ययन करने से दोष-अमावास्या गुरुं हन्ति शिष्यं हन्ति चतुर्दशी ।

ब्रह्माष्टकापौर्णमास्यौ तस्मात्ताः परिवर्जयेत् ॥ ११४ ॥

भाष्य- पूर्वस्यार्थवादो नित्यार्थः । तेन यत्र नित्यत्वज्ञापकं न किंचित्स विकल्पते-ऽनध्यायः । वक्ष्यति च " द्वावेव वर्जयेत् नित्यमिति ( ४।१२७ ) ” ।

पृष्ठ 584

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 584 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५०८ मनुस्मृतिः [ चतुर्थ: ताः परिवर्जयेत् अध्ययनक्रियातः ॥११४ ॥

-हिन्दी – अमावास्या गुरु का नाश करती है, चतुर्दशी शिष्य का नाश करती है और अष्टमी तथा पूर्णिमा ब्रह्म ( वेद - शास्त्र ज्ञान ) का नाश करती है । अत: उनका त्याग करे ( उन तिथियों में न पढ़े ) ॥११४ ॥

धूल्यादि की वृष्टि में अनध्याय—

पांसुवर्षे दिशां दाहे गोमायुविरुते तथा ।

श्वखरोष्ट्रे च रुवति पङ्क्तौ च न पठेद्विजः ॥ ११५ ॥

भाष्य — गोमायुः शृगालः । तस्य विरुतं शब्दकरणम् । श्वखरोष्ट्राणां पङ्क्त्यवस्थितानां शब्दं कुर्वतामनध्यायः । एकैकस्य समान-जातीयपङ्क्तौ ॥११५ ॥

हिन्दी — धूलि की वर्षा होने पर, दिग्दाह होने पर, गीदड़, कुत्ता, गदहा और ऊँट के रोने का शब्द होने पर और उनकी पंक्ति में बैठकर द्विज वेदाध्ययन न करे ॥ ११५ ॥

श्मशानादि के पास में अनध्याय-नाधीयीत श्मशानान्ते ग्रामान्ते गोव्रजेऽपि वा ।

वसित्वा मैथुनं वासः श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च ॥ ११६ ॥

भाष्य – अन्तःशब्दः सामीप्यवचनः । श्मशानसमीपे ग्रामसमीपे च । गोव्रजे । गावो यत्र चरितुं व्रजन्ति । गोष्ठो वा ' गोव्रज: ' । स्त्रीसंप्रयोगकाले यत्प्रावृतं वासस्तदेव प्रावृत्य नाधीयीत । मैथुनशब्दः साहचर्या-त्तत्कालप्रवृत्ते वाससि वर्तते । श्राद्धिकं श्राद्धनिमित्तं शुष्कान्नाद्यमपि गृहीत्वा नाधीयीत ॥११६ ॥

हिन्दी – श्मशान के पास में, ग्राम के पास में, गोशाला में, मैथुन समय का वस्त्र पहने हुए और श्राद्ध के अन्नादि का दान लेकर अध्ययन न करे ।११६ ॥ श्राद्ध का दान लेने पर अनध्याय-प्राणि वा यदि वाऽप्राणि यत्किंचिच्छ्राद्धिकं भवेत् । तदालभ्याप्यनध्यायः पाण्यास्यो हि द्विजः स्मृतः ॥ ११७ ॥

भाष्य – श्राद्धनिमित्तं दीयमानं भक्तादि श्राद्धिकमिति प्रसिद्धं, तन्निवृत्त्यर्थमिद-मुच्यते । न केवलं व्रीहितण्डुलादिप्रतिग्रह एव श्राद्धेऽनध्यायहेतुः । यावदन्यदपि प्राणि वा गवादि तथाऽप्राणि वासोयुगादि । तदप्यालभ्य प्रतिग्रहकाले हस्तेन स्पृष्ट्वा नाधीयीत 1 । यतस्तदेव तस्य भोजनम् ।

पृष्ठ 585

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 585 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५० ९ पाणिरेवास्यमस्येति पाण्यास्यः । श्राद्धे भोजनं तन्निमित्तं च द्रव्यग्रहणं तुल्यमिति दर्शयति ॥११७ ॥

हिन्दी — श्राद्ध - सम्बन्धी जीव ( गौ आदि ) या निर्जीव ( शय्या, वस्त्र, अन्न आदि ) को हाथ से लेने पर भी अनाध्याय होता है; क्योंकि ' ब्राह्मण पाण्यास्य ' ( हाथ ही है मुख जिसका ऐसा ) कहा गया है ॥११७ ॥

चौरादि के उपद्रव में अनध्याय-चौरैरुपप्लुते ग्रामे सम्भ्रमे चाग्निकारिते ।

आकालिकमनध्यायं विद्यात्सर्वाद्भुतेषु च ॥ ११८ ॥

भाष्य — उपप्लुत उपद्रुतः । यत्र बहवश्चौरा ग्रामे घातार्थं पतन्ति तत्र नाध्येयम् । संभ्रमे यत्राग्निना ‘ संभ्रमो ' भयं जन्यते गेहदाहादिप्रवृत्तेनादग्धेऽपि गेहादौ । आकालिकोऽनध्यायः । प्रवृत्तिकालादारभ्य यावदन्येद्युः स एव कालः । अन्येषु चाद्भुतेषूत्पातेषु दिव्यभौभान्तरिक्षेषु शिलाप्लवादिषु दिवादर्शनादिषु ॥ ११८ ॥

हिन्दी — ग्राम के चोर आदि के उपद्रव से युक्त होने पर, किसी प्रकार संभ्रम ( घबराहट होने पर ) आग लगने पर ( आकाश, अन्तरिक्ष या पृथ्वी पर ) कोई अद्भुत उत्पातादि होने पर ‘ आकालिक ' ( उस समय से लेकर अगले दिन तक ) अनध्याय जाने ॥११८ ॥

उपाकर्मादि में त्रिरात्र अनध्याय-उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षेपणं स्मृतम् । अष्टकासु त्वहोरात्रमृत्वन्तासु च रात्रिषु ॥ ११ ९ ॥ भाष्य — उत्सर्गे पक्षिण्यहोरात्रं च पूर्वमुक्तम्, अनेन त्रिरात्रेण विकल्प्यते । उपाकर्मण्यपूर्वो विधिः । अष्टका ऊर्ध्वमाग्रहायण्यास्तमिस्रपक्षेऽष्टम्यस्तिस्रश्चतस्रो वा । यद्यपि सर्वास्वष्टमीष्वहोरात्रमुक्तं तथापि नित्यार्थोऽयमारम्भो युक्त एव । विकल्पश्च सर्वत्रास्मिन्प्रकरणे कृतार्थत्वापेक्षः । ऋत्वन्तासु अहोरात्रमित्यनुषज्यते । षडृतवः । तेषां यत्र पूर्वो निवर्तते अपरश्च

प्रवर्तते तत्रानध्यायः ।

रात्रिग्रहणमुपलक्षणार्थम् ॥११ ९ ॥

हिन्दी — उपाकर्म ( श्रावणी कर्म, और उत्सर्ग ) ( वेदोत्सर्ग ४।६१ ) कर्म में तीन रात ( दिन - रात ) का अनध्याय होता है । मार्गशीर्ष मास की पूर्णिमा के बाद तीन ( या चार ) अष्टमी तिथियों और ऋतु के अन्त में एक दिन - रात का अनध्याय होता है ॥११९ ॥

पृष्ठ 586

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 586 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५१० मनुस्मृतिः [ चतुर्थः विमर्श— ‘ धर्मनैपुण्काम’- ( ४।१०७ का विमर्श देखें ) के लिए यह ( त्रिरात्र का ) निषेध है, ' विद्यानैपुण्यकाम ' के लिए ( ४।१०७ का विमर्श देखें ) तो पक्षिणी रात्रिमात्र ( ४।९ ७ का विमर्श देखें ) ही अनाध्याय होता है ।

घोड़ा आदि पर चढ़े वेदाध्ययन का निषेध-नाधीयीताश्वमारूढो न वृक्षं न च हस्तिनम् ।

न नावं न खरं नोष्ट्रं नेरिणस्थो न यानगः ॥ १२० ॥

भाष्य - ईरिणं बहिर्ग्रामं जलतृणवर्जितो देश ऊषरापरपर्यायः ।

यानं गन्त्रीशकटशिबिकादि । तेन गच्छतो निषेधः ॥ १२० ॥

हिन्दी – घोड़ा, पेड़, हाथी, नाव, गदहा और ऊँट पर चढ़कर, ऊसर स्थान में रहकर तथा गाड़ी आदि पर सवार होकर ( वेदाध्ययन न करे ) ॥ १२० ॥

न विवादे न कलहे न सेनायां न सङ्गरे ।

न भुक्तमात्रे नाजीर्णे न वमित्वा न शुक्तके ॥ १२१ ॥

भाष्य— विवादः क्रोशपूर्वको व्याक्रोशः 1 । कलहो दण्डादिनेतरेतरताडनम् । सेना हस्त्यश्वरथपदातिः । सङ्गरः सङ्ग्रामः । असङ्गरेऽपि सेनास्थस्य निषेधः । भुक्त-मात्रं ‘ “ यावदार्द्रपाणिरिति ’ ” स्मृत्यन्तरम् । अजीर्णं पूर्वेद्युर्भुक्तमपरेद्युरपरिणतमुच्यते । वमनं प्रसिद्धम् । शुक्तके उद्गारेऽसत्यप्यजीर्णे तदहरपरेद्युर्वा ॥ १२१ ॥

हिन्दी – विवाद ( वाचिक कलह - गाली - गलौज आदि ); कलह ( दण्डादिप्रहार-मारपीट ), सेना और युद्ध में, भोजन करने पर ( जब तक धोया हुआ हाथ न सुख जाय तब तक ' ) अजीर्ण होने पर, वमन करने पर और खट्टी डकार आने पर ( वेदाध्ययन न करे ) ॥१२१ ॥

अतिथिं चाननुज्ञाप्य मारुते वाति वा भृशम् ।

रुधिरे च स्रुते गात्राच्छस्त्रेण च परिक्षते ॥ १२२ ॥

भाष्य — अतिथिग्रहणं शिष्टोपलक्षणार्थम् । अनित्यागमनः शिष्टश्चातिथिस्तस्मिन्गृह आगतेऽसावध्येषितव्यः ‘ अधीमह ' इति तेनानुज्ञातोऽधीयीत । तथा च स्मृत्यन्तरं “ शिष्टे च गृहामागत ” इति । मारुते वायौ वाति वेगेन । “ ननु ‘ कर्णश्रव ' इत्याद्युक्तमेव ” । सत्यम् । ततोऽधिकतरे ततो वर्षाभ्योऽन्यत्र वाति प्रतिषेधः । अथवा ' वाति ' परि-१. “ यावदार्द्रपाणि: - ” इति वसिष्ठस्मरणात्, इति । ( म ० मु ० )

पृष्ठ 587

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 587 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५११ शुष्यति, वानः शोषणार्थत्वात् । मारुतग्रहणं च धातुमात्रोपलक्षणार्थम् । अध्ययनश्रमेण धातुषु क्षीयमाणेष्वप्यनध्यायः । मारुते वर्धमाने विधायिन्यध्येतरीति भिन्नसम्बन्धे व्यधिकरणसप्तम्यौ । रुधिरे जलौकादिना परिस्रुतेऽथवा शस्त्रेण च परिक्षते शरीरे । रुधिरे च स्रुते गात्रादितिवाक्येनैकवाक्यता ॥१२२ ॥

हिन्दी —अतिथि से बिना कहे, तेज हवा के बहते रहने पर, शरीर से रक्त बहने पर, शस्त्र से क्षत होने पर ( वेदाध्ययन न करे ) ॥१२२ ॥

सामवेदध्वनिकाल में वेदान्तर का अनध्याय—

सामध्वनावृग्यजुषी नाधीयीत कदाचन ।

वेदस्याधीत्य बाऽप्यन्तमारण्यकमधीत्य च ॥ १२३ ॥

भाष्य— ऋचो यजूंषि सामध्वनौ श्रूयमाणे नाधीयीत । ऋग्वेदयजुर्वेदब्राह्मणयो-रप्रतिषेधः । पञ्चविंशे च श्रूयमाणऋग्यजुषयोरप्ययं प्रतिषेधः । वेदस्यान्तो यत्र वेदः समाप्तिमुपैति, मन्त्रान्तो ब्राह्मणान्तश्च । आरण्यको नाम वेदैकदेशः । तमधीत्यान्यो ग्रन्थो नाध्येतव्यः ॥१२३ ॥

हिन्दी — सामवेद की ध्वनि सुनाई पड़ते रहने पर ऋग्वेद तथा यजुर्वेद का अध्ययन कदापि न करे और वेद को समाप्त या आरण्यक ( वेद का एक अंश विशेष ) को पढ़कर ( उस दिन - रात में दूसरे वेद का अध्ययन न करे ) ॥ १२३ ॥

तीन वेदों की देवतायें-ऋग्वेदो देवदैवत्यो यजुर्वेदस्तु मानुषः ।

सामवेदः स्मृतः पित्र्यस्तस्मात्तस्याशुचिर्ध्वनिः ॥ १२४ ॥

भाष्य — सामगीतध्वनावृग्यजुषस्यानध्याय उक्तः । तत्रायमर्थवादः । देवा देवता अस्य इति देवदैवत्यो देवतास्तुतिपर इत्यर्थः । ऋचः प्रायेण स्तुतिप्रधानाः । अत उक्तं देव-दैवत्य इति । मनुष्याणां कर्मप्रधानत्वाद्यजुर्वेदे च कर्मणां बाहुल्योपदेशादेतेन साम्येन यजुर्वेदो मानुष इत्युच्यते । मानुषशब्दो मनुष्यजातिवचनः । अभेदाध्यासाद्यजुर्वेदो मानुष इत्युक्तम् । पित्र्यः पितृभ्यो हितः । पितरो वा देवता अस्येति यथाकथंचित्पितृशब्दसम्बन्धेन श्रूयते । त्रयो लोकास्तेषां त्रय एवाधिष्ठातारः । दिवो देवता, भूमेर्मनुष्या, अन्तरिक्षस्य पितरः । एवं त्रयो वेदाः । द्वयोर्देवमनुष्यसम्बन्धोक्तत्वात्पारिशेष्यात्पित्र्यः सामवेदः । तस्याशुचिर्ध्वनिः । नात्र तदीयस्य ध्वनेरशुचित्वं परमार्थतो विज्ञेयम् ॥ किं तर्हि,

पृष्ठ 588

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 588 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५१२ मनुस्मृतिः [ चतुर्थः यथाऽशुचिसन्निधाने नाध्येतव्यं एवं तत्सन्निधान इति सामान्यमशुचित्वालम्बनम् । अयं चाध्ययनविधौ प्रकरणात्साम्नि गीयमाने ऋग्यजुः प्रतिषेधः, न यज्ञप्रयोगेः ॥ १२४ ॥

हिन्दी — ऋग्वेद की देव, यजुर्वेद की मनुष्य और सामवेद की पितर देवता हैं; इस कारण उस ( सामवेद ) का ध्वनि अपवित्र ( के समान ) है ॥१२४ ॥

विमर्श — ऋग्वेद में देवकर्म, यजुर्वेद में मनुष्य कर्म तथा सामवेद में पितृकर्म करने की विधियाँ प्राय: कही गयी हैं । पितृकर्म करने के बाद जल से आचमन कर शुद्ध होने का वचन शास्त्रों में मिलता है । अतः पितृकर्मोपदेशपरक सामवेद की ध्वनि अपवित्र-सी वस्तुतः में अपवित्र नहीं मानी गयी है, इसी ( सामवेदध्वनि के अपवित्र के समान होने के ) कारण से उस समय में ऋग्वेद तथा यजुर्वेद के अध्ययन का निषेध प्रकृत

श्लोक द्वारा किया गया है । सामवेद अपवित्र न होने के कारण ही भगवान् श्रीकृष्ण ने

अर्जुन से ‘ वेदानां सामवेदोऽस्मि ' ( गीता १०।२२ ) कहकर सामवेद को सब वेदों में

श्रेष्ठतम बतलाया है । गायत्री - जप के बाद वेदपाठ—

एतद्विदन्तो विद्वांसस्त्रयीनिष्कर्षमन्वहम् ।

क्रमतः पूर्वमभ्यस्य पश्चाद्वेदमधीयते ॥ १२५ ॥

भाष्य— एएत्त्रिलोक्याधिष्ठातृसम्बन्धित्वं ' ऋग्वेदो देवदैवत्य ' इत्यादि विदन्तो विद्वांसः प्राज्ञास्त्रय्या निष्कर्षं सारभूतं पूर्वमभ्यस्य प्रणवव्याहृतिसावित्राख्यमुक्तेन क्रमेण पश्चाद्वेदमधीयते पठन्ति 1 । तेन त्रयो लोकास्तिस्रो देवता एतत्त्रिकाध्यनेन परिगृहीता भवन्ति । उक्तोऽप्ययमर्थो द्वितीयेऽध्याये पुनरुच्यते । यथाऽनध्यायेषु न पठ्यते तथा त्रयी निष्कर्षे प्रागनधीते ॥१२५ ॥

हिन्दी — यह ( ४।१२४ श्लोकोक्त वेदत्रय के देवत्रयभाव ) जानते हुए लोग तीनों वेदों के सार ( प्रणव, व्याहृति तथा सावित्री ) को पहले क्रमशः अभ्यास कर बाद में वेदाध्ययन करते हैं ॥१२५ ॥

पशु आदि बीच में आने पर अनध्याय-पशुमण्डूकमार्जारश्वसर्पनकुलाखुभिः ।

अन्तरागमने विद्यादनध्यायमहर्निशम् ॥ १२६ ॥

भाष्य - अन्तरागमनेऽध्याप्याध्यापकयोर्मध्येनाधीयानानां वा । अहर्निशमहोरात्रम् ।

पृष्ठ 589

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 589 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५१३ गौतमे तु " त्र्यहमुपवासो विप्रवासश्चोक्तः ” । श्मशानाध्ययने च एतदेव । अत्र विकल्पो विज्ञेयः ॥१२६ ॥

हिन्दी— ( वेदाध्ययन करते समय गुरु तथा शिष्य के ) बीच में गौ आदि पशु, मेढ़क; बिलार, ( या बिल्ली ), सर्प, नेवला और चूहा के आ जाने पर दिन - रात अनध्याय होता है ॥ १२६ ॥

द्वावेव दो अनध्याय मुख्यतः त्याज्य—

वर्जयेन्नित्यमनध्यायौ प्रयत्नतः ।

स्वाध्यायभूमिं चाशुद्धामात्मानं चाशुचिं द्विजः ॥ १२७ ॥

भाष्य — नित्यग्रहणात्पूर्वत्रानध्यायानां विकल्पः । तत्रापि येषां नित्यत्वमात्रं तत्प्रदर्शितमेव, यत्र नित्यग्रहणमर्थवादो वा यथा ' अमावास्या गुरुं हन्तीति ” । भूमेश्वाशुद्धिरस्थिभगलिङ्गादिकामेध्यादिसंसर्गः । आत्मनस्तु पञ्चमे वक्ष्यते । यद्यप्यध्ययनविधिप्रकरण एतावनध्यायौ तथापि नैत्यके भवतः । न ह्यशुचिरधि-क्रियते । तथा च ब्राह्मणं “ तस्य वा एतस्य यज्ञस्य द्वावनध्यायौ यदात्माऽऽशुचिर्यद्देश ” इति । ब्रह्मयज्ञश्च नित्यो जपः ॥ १२७ ॥

हिन्दी — द्विज अध्ययन के समय अपवित्र ( मल - मूत्र - उच्छिष्टादि से दूषित ) स्थान तथा अपने शरीर की अपवित्रता – इन दो अनध्यायों का प्रयत्नपूर्वक सर्वदा त्याग करे ॥१२७ ॥

विमर्श— यह विकल्प ' विद्या- नैपुण्य - काम ' ( ४।१०७ का वक्तव्य देखें ) शिष्य के लिए है । अतएव ( विद्या - नैपुण्य - काम ) शिष्य अन्य अनध्यायों को न मानकर केवल इन्हीं दो अनध्यायों को माने अथवा पूर्व ( ४।१०२-१२६ ) कथित अनध्यायों में जो नित्य अनध्याय है, उनको तथा प्रकृत श्लोक में कथित इन दो अनध्यायों को ही वेदाध्ययन के लिए त्याज्य माने, अन्य सामान्य अनध्यायों को नहीं । अमावस्यादि को स्त्री - सम्भोग सर्वथा त्याग-अमावास्यामष्टमीं च पौर्णमासीं चतुर्दशीम् । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यमप्यृतौ स्नातको द्विजः ॥ १२८ ॥

भाष्य – ब्रह्मचारी भवेत् ब्रह्मचारिधर्मो मैथुननिवृत्तिरतिदिश्यते, न पुनर्भिक्षा-चरणादिः । अप्यृताविति सम्बन्धात्तदेव प्रथमं हृदयमागच्छति । अन्ये तु मधुमांसनिवृत्तिमपीच्छन्त्येतेष्वहः सु । तत्र स्मृत्यन्तरमुदाहार्यम् ।

पृष्ठ 590

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 590 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५१४ मनुस्मृतिः “ षष्ठ्यष्टमीममावास्यामुभयत्र चतुर्दशीम् । वर्जयेत्पौर्णमासीं च तैले मांसे भगे क्षुरे ॥ ” [ चतुर्थ: अन्ये त्वाहुः– “ ब्रह्मचारीति ' विशिष्टाश्रमिणो नामधेयमेतत् । अत आश्रमान्तर-वर्तिनि गृहस्थादौ प्रयुज्यमानो वेदग्रहणार्थधर्मलक्षणयाऽतिदेशार्थो भवति । ब्रह्मचारी भवेत् । परशब्दो हि परत्र प्रयुज्यमानो वत्यर्थं गमयति । सर्वेषु ब्रह्मचारिधर्मेषु प्राप्ते-ष्वग्नीन्धनभैक्ष्यचरणादयः ‘ आ समावर्तनात्कुर्यादिति’वचनात्, ‘ गृहस्थः शेषभुगिति ’ च

प्रत्यक्षे विनिवर्तन्ते । केवलं मधुमांसमैथुनप्रतिषेधमात्रमतिदिश्यत ” इति ।

प्रसिद्धस्तु ब्रह्मचारिशब्दो मैथुननिवृत्तावेवेति यत्किंचिदेतत् ॥१२८ ॥

हिन्दी – अमावस्या, अष्टमी पूर्णिमा और चतुर्दशी तिथियों में स्त्री के होने पर भी गृही द्विज ब्रह्मचारी ही रहे ॥ १२८ ॥

ऋतुकाल विमर्श— यद्यपि पहले ( ३।४५ ) ऋतुकाल में स्त्री - सम्भोग को आवश्यक बतलाकर पुनः पर्व ( अमावस्यादि तिथि ) में उस ( स्त्री- सम्भोग ) का निषेध किया है, तथापि प्रकृत वचन स्नातक- व्रत के लोप का प्रायश्चित्त बतलाने के लिये पुन: कहा गया है । इन अमावस्यादि तिथियों के अतिरिक्त समय में ऋतुकाल होने पर गृही ( विशेषकर अनपत्य गृही ) स्त्री - सम्भोग न करने पर प्रायश्चित्त का भागी होता है । तैल - मर्दन आदि के लिए वर्ज्य काल-[ षष्ठ्यष्टम्यौ त्वमावास्यामुभयत्र चतुर्दशीम् । वर्जयेत्पौर्णमासीं च तैले मांसे भगे क्षुरे ॥७ ॥ ]

[ हिन्दी – षष्ठी, अष्टमी, अमावस्या, चतुर्दशी और पूर्णिमा को तैल लगाना, मांस खाना, स्त्रीसंग करना और क्षौर कर्म करवाना छोड़ दे || ७ || ] रागस्नानविषयक निषेध—

न स्नानमाचरेद्भुक्त्वा नातुरो न महानिशि ।

न वासोभिः सहाजस्त्रं नाविज्ञाते जलाशये ॥ १२ ९ ॥

भाष्य - नित्यस्य स्नानस्य भुक्तवतः प्राप्त्यभावान्नायं प्रतिषेधः । स्मृत्यन्तरे हि “ स्नानं महायज्ञाः शेषभोजनम् " इत्यर्थक्रमः श्रुतः । न चण्डालस्पर्शनादिनिमित्तक-स्यापि, “ नाशुचि क्षणमपि तिष्ठेदिति ” विरोधात् । अत इच्छालक्षणस्य धर्माद्यपनोद-हेतोरयं प्रतिषेधः । आतुरो व्याधिगृहीतः । तस्य सर्वप्रकारस्नानप्रतिषेधोऽशुचित्वेऽपि । “ सर्वत एवा-“ ऋतुस्नातां तु यो भार्यासन्निधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां पच्यते नात्र संशयः ॥ ” इति । १. तथा च पराशरः-