मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 601–610

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 601–610

पृष्ठ 601

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 601 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५२५

अग्निगृह से दूर मूत्रादि का त्याग -दूरादावसथान्मूत्रं दूरात्पादावसेचनम् ।

उच्छिष्टान्ननिषेकं च दूरादेव समाचरेत् ॥ १५१ ॥

भाष्य - पादाववसिच्येते येनोदकादिना तत्पादावसेचनं तद्दूरात्क्षिपेत् । अथवा पादप्रक्षालनमेव दूरात्कुर्यात् । निषेकः परिषेकः । तैलादिकृतस्नानोदकमपि शक्यते निषेकशब्देनाभिधातुम् । उपयुक्तशेषस्य त्याज्यस्यायं दूरतो निक्षेप उच्यते । तद्धि निषेकशब्देन प्रसिद्धतरम्॥१५१ ॥

हिन्दी — अग्निगृह अर्थात् अग्निहोत्रशाला से ( नैर्ऋत्य दिशा में छोड़ा हुआ बाण जहाँ तक जाय उतनी ' ) दूर पर मूत्र ( और मल का त्याग ) करे, पादप्रक्षालन करे, जूठे अन्न ( पत्तल आदि ) को फेंके तथा वीर्य त्याग करे ॥ १५१ ॥

शौच, दतुवन आदि पूर्वाह्न में कर्तव्य—

मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनमञ्जनम् ।

पूर्वाह्न एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम् ॥ १५२ ॥

भाष्य- -अर्थवादेषु पश्वङ्गसंस्तवे मैत्रः पायुरिति श्रूयते । तदिहाप्यभेदोपचारा-न्मित्रः पायुस्तत्र भवं शौचं मैत्रम् | प्रसाधनं केशरचनामुपलेपनादि । अथवा विशेषणविशेष्ये पदे ' मैत्रं प्रसाधनम् ' । अकृतशकृताऽपि प्रातः पायुप्र-क्षालनं कर्तव्यम् । यथा हि सुप्तस्य लालास्रावादेरवश्यं भावित्वान्मुखधावनं विहितम्, . एवमेतदपि विनैव वा निमित्तेन मुखस्य जघन्ययोरङ्गयोः प्रक्षालनमवश्यं कर्तव्यम् । अन्ये त्वाहुमित्रकार्यं ‘ मैत्रं; ’ तत्सर्वकार्येभ्योऽन्तरङ्गेभ्योऽपि पूर्वं कर्तव्यम् । तत्राप्यशुचेः क्षणमप्यवस्थाभावात्स्वकार्यापेक्षया पूर्वत्वं द्रष्टव्यम् । तदा च पूर्वाह्नशब्दः कार्यान्तरेभ्यः

पूर्वतामात्रोपलक्षणार्थः, न पुनरपराह्नप्रतिषेधार्थः ।

अथवा मित्र आदित्यस्तदुपस्थानं मैत्रम् ॥ १५२ ॥

हिन्दी- - मल त्याग, शरीर - संस्कार ( शृङ्गार ), स्नान, दतुवन, अञ्जन और देवताओं का पूजन पूर्वाह्न में ही करे ॥१५२ ॥

विमर्श- यहाँ ' पूर्वाह्न ' शब्द से रात्रि के पूर्वार्द्ध का भी ग्रहण करना चाहिये । तथा प्रकृत श्लोक में कार्य के क्रम का निर्देश न मानकर पदार्थ मात्र का निर्देश मानना चाहिये, अतएव दतुवन के बाद स्नान किया जाता है, न कि स्नान के बाद दतुवन । १. तदुक्तं विष्णुपुराणे— “ नैर्ऋत्यामिषुविक्षेपमतीत्याभ्यधिकं भुवः । ” इति ।

पृष्ठ 602

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 602 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५२६ मनुस्मृतिः

पर्वों में देवादि दर्शन-दैवतान्यभिगच्छेत्तु धार्मिकांश्च द्विजोत्तमान् ।

ईश्वरं चैव रक्षार्थं गुरूनेव च पर्वसु ॥ १५३ ॥

[ चतुर्थः हिन्दी – पर्वों ( अमावस्या, पूर्णिमा आदि तिथियों ) में अपनी रक्षा के लिए देवप्रतिमा, धार्मिक श्रेष्ठ ब्राह्मण, राजा और गुरु ( पिता- आचार्यादि गुरुजन ) के दर्शन के लिए जाया करे ॥ १५३ ॥

वृद्धजनों का अभिवादनादि-अभिवादयेद्वृद्धांश्च दद्याच्चैवासनं स्वकम् ।

कृताञ्जलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतोऽन्वियात् ॥ १५४ ॥

हिन्दी— ( गृह पर आये हुए ) बड़े - बूढ़े लोगों का अभिवादन करे, अपना आसन उनको ( बैठने के लिए ) दे, हाथ जोड़कर उनके सामने बैठे और उनके लौटने के समय ( कुछ दूर तक ) पीछे - पीछे जावे ॥१५४ ॥

श्रुति स्मृति प्रतिपादित स्व - धर्म का पालन-श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यङ्निबद्धं स्वेषु कर्मसु । धर्ममूलं निषेवेत सदाचारमतन्द्रितः ॥ १५५ ॥

हिन्दी — वेदों तथा स्मृतियों में सम्यक् प्रकार से कहे हुए, अपने कर्मों से धर्म मूलक आचार का सर्वदा निरालस होकर पालन करे ॥ १५५ ॥

आचार की प्रशंसा-आचाराल्लभते ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः ।

आचाराद्धनमक्षय्यमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ १५६ ॥

भाष्य — न चायमेष विद्वत्तादिगुणसम्पन्नः साध्यते । प्रजाया ह्येते गुणाः प्रार्थ्यन्ते । तदुक्तम् “ तया गवा किं क्रियते या न धेनुर्न गर्भिणी । कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिकः । ” अक्षय्यमपि प्रभूतं यदसद्व्यसनैरपि अक्षय्यम् ।

अलक्षणं स्कन्धोपरि तिलकादि दारिद्रयादिदौर्भाग्यसूचकम् । तदप्याचारो हन्ति ।

तेन ह्यधर्म आचारपरत्वेन नश्यति ॥१५६ ॥

हिन्दी— ( मनुष्य ) आचार से ( वेदोक्त दीर्घ ) आयु को प्राप्त करता है, आचार से अभि-लषित सन्तान ( पुत्र - पौत्रादि ) को प्राप्त करता है, आचार से क्षय रहित ( अत्यधिक ) धन को प्राप्त करता है और आचार ( शरीर आदि के ) अनिष्ट लक्षण को नष्ट कर देता है॥१५६ ॥

पृष्ठ 603

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 603 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता

दुराचार की निन्दा-दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः ।

दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च ॥ १५७ ॥

हिन्दी - दुराचारी पुरुष संसार में निन्दित, सर्वदा दुःखभागी, रोगी और होता है ॥१५७ ॥

सदाचारी की सौ वर्ष आयु-सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः ।

श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ १५८ ॥

५२७ अल्पायु हिन्दी- - सब लक्षणों से हीन भी जो मनुष्य सदाचारी, श्रद्धालु और असूया ( दूसरे के दोष के कहने ) से रहित है, वह सौ वर्ष तक जीता है ॥१५८ ॥

पराधीन कार्य का त्याग तथा स्वाधीन कार्य की कर्तव्यता-यद्यत्परवशं कर्म तत्तद्यत्नेन वर्जयेत् । यद्यदात्मवशं तु स्यात्तत्तत्सेवेत यत्नतः ॥ १५ ९ ॥ भाष्य — यत्परप्रार्थनया स्वपरहितादि क्रियते तत्परवशं वर्ज्यते, न तु यद्वृत्ति-साध्यमाविज्यादि । तद्धि स्ववशमेव । तद्विषयकमेव भृत्यादि स्वीक्रियते । च चानेन परवशमपि दीक्षितस्य निषिध्यते । स्मृत्या श्रुतिं बाधितुमन्याय्यत्वात् । उक्ते च विषये सावकाशत्वात्स्मृतेः । यत्त्वात्मनो वश्यं, स्वल्पया धनमात्रया परोपकारः स्वल्पोऽपि, स्वयं तत्कर्म कुर्यात् । नित्यकर्मासम्पत्तौ कुटुम्बोपयोगिनि धनेऽसति कर्तव्यैव याञ्चा, उपायान्तराभावे I किन्तु ' विशेषतो यक्ष्ये ' ‘ विशेषतो दास्य ' इति सत्यां कस्याञ्चिद्धनमात्रायां सन्तोषपरेण भवितव्यमित्येवमस्य तात्पर्यम् ॥१५ ९ ॥ हिन्दी — जो - जो पराधीन ( धनादि से साध्य ) कार्य है, उसका यत्नपूर्वक त्याग करे और जो - जो स्वाधीन ( अपने शरीर आदि से साध्य ) कार्य है, उसे यत्नपूर्वक करे ॥ १५ ९ ॥ उक्त विषय में हेतु कथनपूर्वक सुख दुःख का लक्षण—

सर्वं परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम् ।

एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥ १६० ॥

भाष्य — याञ्चां निन्दति । यत्परवशं तत्सर्वं दुःखम् । तिष्ठतु तावत्परस्य गृह-द्वार्युपस्थानमनुवृत्तिरत्र चामुत्र च भ्रमणम् । यत्तु ।

पृष्ठ 604

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 604 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५२८ मनुस्मृतिः “ सङ्कल्प एव याञ्चायां हृदयं न प्रसह्यते । नूनं मायामसन्दिग्धां सृष्टिर्नासौ स्वयम्भुवः ॥ ” [ चतुर्थः

समासेन संक्षेपेणौतदुःखस्य लक्षणं या याञ्चा । सुखं चैतद्याऽस्पृहा ॥१६० ॥

हिन्दी — पराधीन सब कार्य दुःख का और स्वाधीन सब कार्य सुख का कारण है, संक्षेप से इसे सुख - दुःख का लक्षण जाने ॥ १६० ॥

चित्त के सन्तोषप्रद कार्य की कर्तव्यता—

यत्कर्म कुर्वतोऽस्य स्यात्परितोषोऽन्तरात्मनः ।

तत्प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीतं तु वर्जयेत् ॥ १६१ ॥

भाष्य — आत्मतुष्टेः प्रागुक्तायाः पुनर्वचनं स्मरणार्थम् । विषयश्च तस्या दर्शन एव । यत्र कर्मणि क्रियमाणे किंकथिका न भवति, तत्कर्तव्यम् । यत्र तु हृदयं न तुष्यति, तद्वर्जनीयम् ॥१६१ ॥

हिन्दी — जिस कार्य के करते रहने से अन्तरात्मा प्रसन्न हो, उस कार्य को प्रयत्नपूर्वक करे और उसके विरुद्ध कार्य का त्याग कर दे ॥१६१ ॥

आचार्यादि कि हिंसा का निषेध-आचार्यं च प्रवक्तारं पितरं मातरं गुरुम् ।

न हिंस्याद् ब्राह्मणान् गाश्च सर्वांश्चैव तपस्विनः ॥ १६२ ॥

भाष्य - आचार्य्य उपनेता । प्रवक्ता अध्यापको व्याख्याता । गुरुस्ताभ्यामन्यः पितृव्यमातुलादिः । सर्वांश्चैव तपस्विनः । प्रायश्चित्तप्रवृत्तान्पातकिनोऽपीति सर्वग्रहणम् । अविशेषेण सर्वभूतानां तत्र तत्र हिंसा निषिद्धा | पुनर्वचनमाचार्यादीनामाततायिना-मपि निषेधार्थमिति केचित् । यस्तु " गुरुं वा बालवृद्धौ वा ” ( ८.३५० ) इत्यादिरर्थ-वादोऽस्यैव प्रतिप्रसवः । उपाध्यायस्त्वाह । नायं प्रतिषेधः । पर्युदासोऽयम् । सङ्कल्पविधानार्थो “ नोद्यन्त-मादित्यमीक्षेत्त ” इतिवत् । अतः प्रयत्नेऽतिक्रान्ते भवत्ययं सङ्कल्पप्रतिषेध इति ।

अथवा दुरुक्तभाषणं ‘ हिंसा ' । “ वाग्भिस्तैस्तैर्जघान ताम् ” इति प्रयोगदर्शनात् ।

अथवा प्रतिकूलाचरणे हन्तिः प्रयुक्तः ॥१६२ ॥

हिन्दी – आचार्य ( २।१४० ), वेंदादि का व्याख्यानकर्ता, पिता, माता, गुरु ( २।१४२ ), ब्राह्मण, गौ और सब ( प्रकार के ) तपस्वी; इनकी हिंसा ( इनके प्रतिकूल आचरण ) न करे ॥१६२ ॥

पृष्ठ 605

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 605 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५२ ९ विमर्श - गोविन्दराज का मत है कि- — सामान्यत: हिंसा का निषेध करने से आततायी ( श्लो ० ८।२३-२५ ) के लिए भी इन ( आचार्य आदि ) की हिंसा का निषेध है, किन्तु यह अर्थ “ गुरुं वा बालवृद्धौ वा ” ( ८।३५० ) वचन के विरुद्ध होने से अग्राह्य 1 नास्तिक्यादि का निषेध—

नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् ।

द्वेषं स्तम्भं च मानं च क्रोधं तैक्ष्ण्यं च वर्जयेत् ॥ १६३ ॥

भाष्य- -वेदप्रमाणकानामर्थानां मिथ्यात्वाध्यवसायो ' नास्तिक्यम् ' । शब्देन प्रति-पादनं निन्दा | ‘ पुनरुक्तोवेदोऽन्योऽन्यव्याहतो नात्र सत्यमस्तीति ' भावदोषेण, न पूर्वपक्षभङ्गया । अग्न्यादयो ‘ देवता’स्तासां ' कुत्सनं ' निन्दैव । यथा ' दग्धदैवेन हताः स्म ’ इति दैवे भवन्ति वक्तारः । द्वेषो मात्सर्यादिहेतुकाऽप्रीतिः । स्तम्भोऽहङ्कारादनम्रता । मानोऽहङ्कार आत्माभिमानः ' पण्डितोऽहमाढ्योऽहमिति ' । अमर्षः क्रोधस्तैक्ष्ण्यं पारुष्यम् । द्वेषपूर्वकः क्रोधः ॥१६३ ॥

हिन्दी – नास्तिकता ( ईश्वर - परलोकादि को न मानना ), वेदनिन्दा, देवनिन्दा, द्वेष, दम्भ, अभिमान, क्रोध और क्रूरता का त्याग करे ॥ १६३ ॥

दूसरे को मारने आदि का निषेध-परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रुद्धो नैनं निपातयेत् ।

अन्यत्र पुत्राच्छिष्याद्वा शिष्ट्यर्थं ताडयेत्तु तौ ॥ १६४ ॥

भाष्य - येन दम्यते स ' दण्डः ' करलगुडशिफारज्जुविदलादि । तं परस्य क्रुद्धः सन्नोद्यछेन्नोत्क्षिपेत् । प्रहारार्थं तिर्यगपि न निपातयेत् । निपातनं वेगेन तदङ्गसंयोगः । पुत्रशिष्यावनुताडयेच्छिफावेणुदलचपेटाभिर्यथाऽष्टमे वक्ष्यति, न दण्डेन । तौ च न क्रोधेन, किं तर्हि ' शिष्ट्यर्थ ' मनुशासनार्थं, बाल्याद्यदि चापलमाचरतः । तथा “ पृष्ठतस्तु

शरीरस्य ” ( २ ९९ ) इतीषत्ताड्यौ ।

शिष्यग्रहणं दासीदासस्यापि प्रदर्शनार्थम् । समानकार्यत्वात् ॥१६४ ॥

हिन्दी — दूसरे के ऊपर डण्डा न उठावे तथा क्रोधकर डण्डे से न मारे और पुत्र तथा शिष्य ( और भार्या तथा दास आदि ) को शिक्षा देने के लिए ( ' रज्ज्वा वेणुदलेन वा ' ) ( ८।२ ९९ ) के अनुसार ताड़न करे ॥१६४ ॥

पृष्ठ 606

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 606 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५३० मनुस्मृतिः ब्राह्मण पर डण्डा उठाने का निषेध-[ चतुर्थः ब्राह्मणायावगुर्यैव द्विजातिर्वधकाम्यया । ए ), शिला शतं वर्षाणि तामिस्त्रे नरके परिवर्तते ॥ १६५ ॥

भाष्य — अविशेषेण सर्वविषये ताडने निषिद्धे ब्राह्मणे तत् क्रियाया दोषातिशय-दर्शनार्थं पञ्चश्लोकी । अवगूर्य्य उद्यम्यैव दण्डादि वधकाम्यया ताडनेच्छया I । विनैव निपातेन । शतं वर्षाणि नरके पच्यते परिवर्तते तत्फलमुपभुङ्क्ते ॥ १६५ ॥

हिन्दी — द्विजाति ( भी ) ब्राह्मण को मारने के लिए केवल डण्डे को उठाकर ( बिना उसे मारे ) ही सौ वर्ष तक तामिस्र आदि नरकों में घूमता रहता है ॥१६५ ॥

ब्राह्मण के ताड़न से निकृष्ट योनि की प्राप्ति-ताडयित्वा तृणेनापि संरम्भान्मतिपूर्वकम् । एकविंशतिमाजातीः पापयोनिषु जायते ॥ १६६ ॥

भाष्य — संरंभः क्रोधावेशः, न तु नर्मणा । बुद्धिपूर्वम् । एकविंशतिमाजातीः । जातिर्जन्म । आकारोऽनर्थकः, प्रलम्बत इतिवत् । पापानां योनय इति तिर्यग्जन्तवो दुःखबहुलाः । तिष्ठतु तावद्दण्डादिः पीडाकर-पदार्थः । तृणेनापि ताडने दीर्घकालो नरकानुभवः ॥ १६६ ॥

हिन्दी - क्रोध से बुद्धिपूर्वक तृण से भी ब्राह्मण का ताड़न कर इक्कीस जन्म तक ( ताड़नकर्ता द्विजाति भी ) पाप ( कुत्ते - बिल्ली आदि की ) योनियों में उत्पन्न होता रहता है ॥१६६ ॥

ब्राह्मण के देह से रक्त गिराने पर दुःख की प्राप्ति-अयुध्यमानस्योत्पाद्य ब्राह्मणस्यासृगङ्गतः । दुःखं सुमहदाप्नोति प्रेत्याप्राज्ञतया नरः ॥ १६७ ॥

भाष्य — असृग्लोहितम् । तदङ्गतोऽङ्गाद्यत्रोत्पादयति ब्राह्मणस्य खङ्गप्रहारादिनाऽ-युद्ध्यमानस्य, न तु द्रोणाचार्यवत्क्षात्रेण युयुत्सोः । सुमहद्दुःखं नरकादि प्रेत्य मृतो जन्मान्तरे । अप्राज्ञतयेत्यनुवादः । प्राज्ञो हि शास्त्रार्थज्ञानान्न कथमप्येवं कुर्यात् ॥१६७ ॥

हिन्दी - शास्त्रज्ञान के कारण मनुष्य युद्ध नहीं करने वाले ब्राह्मण के शरीर से ( दण्डताड़नादि द्वारा ) रक्त गिराकर मरने पर बहुत भारी दुःख पाता है ॥१६७ ॥

पृष्ठ 607

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 607 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य’मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता

शोणितं यावतः पांसून्त्संगृह्णाति महीतलात् ।

तावतोऽब्दानमुत्रान्यैः शोणितोत्पादकोऽद्यते ॥ १६८ ॥

५३१ भाष्य — ईषत्प्रहारे पूर्वफलम् । अधिके तु पांसबो रजांसि धूल्यवयवास्तान्यावतो यत्परिमाणान्गृह्णाति संहन्ति ब्राह्मणाङ्गच्युतं भूमिपतितं लोहितम् । तावतोऽब्दांस्ता-वन्ति वर्षाण्यमुत्र परलोकेऽद्यते श्वशृगालैर्यः शोणितस्योत्पादकः प्रहर्ता ॥१६८ ॥

हिन्दी— ( दण्ड़ या खड्ग आदि शस्त्र से क्षत होने के कारण ) ब्राह्मण के शरीर से निकला हुआ रक्त पृथ्वी पर से जितने धूलि ( के कण— द्व्यणुक ) को ग्रहण करता है, रक्त बहाने वाले उस व्यक्ति को उतने वर्षों तक दूसरे ( शृगाल, कुत्ता, गीध आदि ) खाते हैं— ॥१६८ ॥

न कदाचिद्विजे तस्माद्विद्वानवगुरेदपि ।

न ताडयेत्तृणेनापि न गात्रात्स्स्रावयेदसृक् ॥ १६ ९ ॥

भाष्य — पूर्वस्य क्रियात्रयप्रतिषेधविधेरुद्यमननिपातनविषयस्योपसंहारः ।

न कदाचिदापद्यतीत्यर्थः ॥१६९ ॥

हिन्दी – इस कारण विद्वान् मनुष्य ब्राह्मण के ऊपर डण्डा आदि कभी न उठावे, उसका तृण से भी ताड़न न करे और न उसके शरीर से ( शस्त्र - प्रहारादि द्वारा ) रक्त बहावे ॥१६९ ॥

अधार्मिक आदि को सुख की अप्राप्ति-अधार्मिको नरो यो हि यस्य चाप्यनृतं धनम् ।

हिंसारतिश्च यो नित्यं नेहासौ सुखमेधते ॥ १७० ॥

भाष्य — सामान्यतः सर्वहिंसाप्रतिषेधशेषोऽयम् । अधर्मः शास्त्रप्रतिषिद्धोऽगम्यागमनादिस्तं चरत्यधार्मिकः । यस्य चानृतमेव धनम् । साक्ष्ये व्यवहारनिर्णयादौ चासत्यमुक्त्वा उत्कोचधनं साधयति । यश्च हिंसारतिर्हिसायां अभिरतो, वैरानुबन्धादर्थहेतोर्वा परान्हिनस्ति ।

नासौ सुखमेधते न सुखं प्राप्नोति ।

इहास्मिल्लोके ॥१७० ॥

हिन्दी – जो अधार्मिक ( शास्त्रविरुद्ध आचरण करने वाला ) है, जिसका झूठ बोलना ही धन है ( जो झूठी गवाही देकर पैसा या घूस लेता है ) और परपीड़न में संलग्न है; वह मनुष्य इस लोक में सुखी होकर उन्नति नहीं करता है ॥१७० ॥

पृष्ठ 608

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 608 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५३२ मनुस्मृतिः

अधर्म से मन को हटाना-न सीदन्नपि धर्मेण मनोऽधर्मे निवेशयेत् ।

अधार्मिकाणां पापानामाशु पश्यन्विपर्ययम् ॥ १७१ ॥

[ चतुर्थः भाष्य — धर्मः शास्त्रमर्यादा । तेन वर्तमानः । सीदन्नप्यवसादमपि प्राप्नुवन्नाधर्मे मनो निवेशयेत् । यत अधार्मिका यद्यपि चौर्योत्कोचदम्भादिभिर्धनसमृद्धा दृश्यन्ते,

तथापि तेषामाशु विपर्य्ययो दृश्यते धननाशादि । अतो न धर्माद्विचलेत् ॥ १७१ ॥

सुहृद्भूत्वा दृष्टमर्थं दर्शितवान् । इदानीं शास्त्रार्थमाह । हिन्दी — अधार्मिक पापियों के ( धन - धान्यादि समृद्धि का ) शीघ्र ही विपर्यय ( उलटा विनाश ) देखता हुआ मनुष्य धर्म के कारण दुःखित होता हुआ भी बुद्धि को कभी भी नहीं लगावे ॥१७१ ॥

अधर्म से धीरे - धीरे समूल नाश-नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिव ।

शनैरावर्त्यमानस्तु कर्तुर्मूलानि कृन्तति ॥ १७२ ॥

भाष्य — अनियतकालत्वाद्वैदिकानां शुभाशुभफलानां कर्मणामेवमुच्यते । नाधर्मश्चरितोऽनुष्ठितः सद्यः फलति फलं ददाति । वेदे हि केवलं कर्मणां विहितप्रतिषिद्धानां सुखदुःखफलत्वं श्रुतम् । कालविशेषस्तु नावगमितः । वाक्यव्यापारो हि कर्तव्यतावगमपरत्वेऽपि कर्मफलसम्बन्धबोधमात्रे पर्यव-स्यति, न कालविशेषमाक्षिपति फलवतां कर्मणाम् । नित्यानां तु फलतः कर्तव्यताप्रति-षिद्धपरिहारेऽपि नैव नरकादिदुःखनिवृत्तिकामस्याधिकारः, किन्तु शास्त्रप्रतिषेधसामर्थ्यात् । स तु प्रतिषेधो दुःखफलत्वं प्रतिषिद्धानुष्ठानस्य बोधयति । निपुणत एतदुच्यमानमति-ग्रन्थविस्तरमाक्षिपतीत्युपरम्यते । गौरिव साधर्म्यवैधर्म्याभ्यामयं दृष्टान्तः । यथा गौः पृथिवी व्युप्तबीजा न तदैवा-नेकसस्यशालिनी भवति— किं तर्हि— परिपाकमपेक्षते— तादृशं वैदिकं कर्मेति साधर्म्यम् । वैधर्म्येणापि, यथा गौ: पशुर्वाहदोहाभ्यां सद्यः फलति । नैवं धर्माधर्मौ । अधर्मग्रहणं धर्मस्यापि फलदानं प्रति कालानियमप्रदर्शनार्थम् । आवर्त्यमानः कालेनोपचीयमानः । कर्तुः प्रतिषिद्धानुष्ठातुः मूलानि कृन्तति छिनत्ति । मूलकर्तनेन सर्वेण सर्वविनाश उपलक्ष्यते । यथा मूलच्छेदावृक्षादिस्थावरा-णामपुनर्भवस्तद्वदधर्मकारिणाम् ॥१७२ ॥

हिन्दी — किया हुआ अधर्म भूमि या गौ के समान तत्काल फल नहीं देता है किन्तु

पृष्ठ 609

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 609 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५३३ धीरे - धीरे फलोन्मुख होता हुआ ( वह अधर्म ) कर्ता की जड़ को ही काट देता है । विमर्श— यहाँ पर ‘ गौ ' शब्द का अर्थ भूमि तथा गाय आदि पशु है, पृथ्वी जैसे बोये गये बीज का फल तत्काल नहीं देती । किन्तु धीरे - धीरे फलोन्मुख होती हुई समय आने पर ही देती है । यह अधर्म के साथ ' साधर्म्य ' दृष्टान्त है । तथा जिस प्रकार गाय दूध आदि से या बैल आदि भार आदि ढोने से तत्काल ( थोड़े समय के बाद ही ) फल देते हैं ( उसी प्रकार अधर्म तत्काल फल नहीं देता ), यह ' वैधर्म्य ' दृष्टान्त है! द्व्यर्थक ' गौ ' शब्द से साधर्म्य तथा वैधर्म्य रूप यह दृष्टान्त देकर अधर्म के द्वारा तत्काल फल की अप्राप्ति कही गयी है । . अधर्मकर्ता के पुत्रपौत्रादि तक अवश्य फलप्राप्ति-यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पुत्रेषु नप्तृषु । न त्वेव तु कृतोऽधर्मः कर्तुर्भवति निष्फलः ॥ १७३ ॥

भाष्य- - “ इदमयुक्तं यदन्यकृतस्य कर्मणोऽन्यगामिता फलस्योच्यते 1 । कर्तुः फलदानि वैदिकानि कर्माणि । न वैश्वानरन्यायोऽस्ति, श्रवणाभावात् । न हि पुत्राद्यर्थताऽत्र श्रुता ” । सत्यम् । पुत्रे पीड्यमाने पीडितस्य पितुरधिकतरं दुःखं भवति । अत: कर्तुरेव दुःखम् । पुत्रस्यापि स्वकृदात्पौर्वदेहिकात्कर्मणस्तत्फलमित्यविरुद्धम् ।

एवं नप्तृष्वपि द्रष्टव्यम् । नप्तारः पौत्राः ।

कृतो धर्म इति संहितायास्तुल्यत्वाद्धर्माधर्मौ द्वावप्युपात्तौ ॥१७३ ॥

हिन्दी – यदि अधर्म का फल स्वयं ( अधर्म करने वाले को ) नहीं मिलता, तो पुत्र को मिलता है और यदि उसके पुत्र को नहीं मिलता तो पौत्रों को अवश्य मिलता है; क्योंकि किया गया अधर्म कभी निष्फल नहीं होता है ॥ १७३ ॥

अधर्मोन्नति के बाद समूल नाश-अधर्मेणैधते तावत्ततो भद्राणि पश्यति ।

ततः सपत्नान् जयति समूलस्तु विनश्यति ॥ १७४ ॥

भाष्य - अधर्मेण प्रभुद्रोहादि नैधते वृद्धिं लभते । तावत्तस्मिन्नेव काले । ततो धनं प्रामं वा प्राप्य । ततो भद्राणि बहुभृत्यगवाश्वादि सम्पत्तिलक्षणानि पश्यत्यनु-भवति । ततः सपत्नानरीन्दरिद्राञ्जयति परिभवति । तर्हि धर्मे स्थितान्कुतश्चन कुसृति-हीना लभन्ते अतस्तेषां दारिद्र्यशब्द ऐश्वर्ये परिभवः ।

समूलं च कियन्तं कालमेवं भूत्वा सपुत्रज्ञातिधनबान्धवा उच्छिद्यन्ते ।

तस्माद्धर्मो न हातव्यः ॥१७४ ॥

मनु I- 38

पृष्ठ 610

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 610 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५३४ मनुस्मृतिः [ चतुर्थः हिन्दी - मनुष्य अधर्म कर ( दूसरे से वैर बाँधकर झूठी गवाही आदि देकर ) पहले उन्नति करता है, बाद में कल्याण ( बान्धव, भृत्य, धन - धान्यादि का सुख ) देखता है फिर शत्रुओं पर विजय पाता है और ( कुछ समय के बाद ही ) समूल ( बान्धव, भृत्य और धन-धान्यादि के सहित ) नष्ट हो जाता है ॥१७४ ॥

सत्यभाषणादि तथा शिष्यशासनादि-सत्यधर्मार्यवृत्तेषु शौचे चैवारमेत्सदा ।

शिष्यांश्च शिष्याद्धर्मेण वाग्बाहूदरसंयतः ॥ १७५ ॥

सत्यं यथादृष्टार्थवादिता । धर्मः श्रुतिविषयौ विधिप्रतिषेधौ । सत्यस्य ताद्रूप्येऽपि भेदेन निर्देशोऽतिशयार्थः । अनृतं पुरुषाणां स्वभावभूतम् । अतो यत्नेन पुनः पुनः प्रतिषिध्यते । आर्य्यवृत्तं सदाचारः । आर्याः शिष्टास्तेषां वृत्तमाचरितम् । तत्र आरमेत् । ‘ रतिः ’ परितोषः । एतेष्वर्थेषु परितोषोऽनेन विधीयते । अन्यानप्येव-माचारान्दृष्ट्वा मन: प्रसादं कुर्यात् । शिष्याश्चैव भार्यापुत्रदासच्छात्रा धर्मेणानुशासनीयाः । “ पृष्ठतः तु शरीरस्येत्यादि ” ( ८.२ ९९ ) धर्माः । वाग्बाहूदरसंयतः । सत्यसति च प्रयोजने अबहुभाषिता ‘ वाक्संयमः ' । ‘ बाह्वोः संयमो ’ बाहुबलाश्रयणेन कस्यचिदपि अपीडनम् । ‘ उदरस्य संयमो’ऽनौदरिकता अबहु-भोजित्वम् । औदरिकता बहुभोजित्वं भोज्यविशेषे गर्धया परगृहे बाहुल्येन भोजनम् । उक्तोऽप्यर्थः पुनरुच्यते बहुकृत्वोऽपि पथ्यं वदितव्यमिति सर्वत्र पौनरुक्त्य-परिहारः ॥१७५ ॥

हिन्दी — सत्य, धर्म, सदाचार और पवित्रता में सर्वदा अनुराग ( श्रद्धा ) करे तथा वचन, बाहु और उदर ( पेट ) के विषय में संयत रहता हुआ शिष्यों से ( शासन के योग्य स्त्री, दास, पुत्रादि तथा छात्रों का धर्म से ८ २ ९९ ) शासन ( दण्डित ) करे || १७५ ॥ विमर्श - सत्य, मृदु, तथा प्रिय वचन कहना एवं असत्य कटु तथा अप्रिय वचन नहीं बोलना ‘ वाक्संयम ', ईर्ष्या क्रोधादि के वश में होकर दूसरे को अनुचित रूप से पीड़ित नहीं करना ‘ बाहुसंयम ' और शरीर को विशेष कष्ट पहुँचाये बिना तथा दूसरे को पीड़ित किये बिना भगवदिच्छा से भोजनकाल में जो कुछ प्राप्त हो जाय, उसे ही खाकर सन्तुष्ट करना ' उदर - संयम ' है ।