मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 611–620

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 611–620

पृष्ठ 611

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 611 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५३५ धर्मविरुद्ध अर्थ - कामादि का त्याग—

परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ ।

धर्मं चाप्यसुखोदर्कं लोकसंक्रुष्टमेव च ॥ १७६ ॥

भाष्य — उक्तस्त्रिवर्गः पुरुषार्थः । कश्चित्तुल्यतां मन्यमानः- -. “ अर्थकामपरिहारेण यथा धर्मः सेव्यते तद्विरोधी ज्योतिष्टोमादिः - स ह्यर्थविरोधी दक्षिणादिदानेन, काम-विरोधी दीक्षितस्य ब्रह्मचर्यविधानात् — एवमर्थकामावपि धर्मपरिहारेण सेवेत । तत्र “ न हिंस्याद्भूतानीति ’ यत्र कामो हिंसाया वैरानुबन्धाद्यः कश्चिद्वक्तुमिष्यते तत्र स विषय-प्रतिषेधाय, यत्र तु कस्यचिद्धिंसयाऽर्थकामाविष्येते तत्र नास्ति हिंसादोष इति’- -प्रवर्तते तद्भ्रान्तिनिवृत्त्यर्थमिदमुच्यते । परित्यजेत्परिहरेत्तादृशार्थकामौ यत्र धर्मविरोधः । एवं सर्वतो धर्मस्य बलीयस्त्वमुक्त्वा कस्मिंश्चिद्विषये तस्यापि परिहर्तव्यतामाह । धर्मं चाप्यसुखोदर्कम् । उदर्क उत्तरकालः सोऽसुखो यस्य । यथा सर्वस्वदाने वा ददाति धार्मिकोयं महापुण्य इति । यथा नदीतीरेष्वेकान्तेऽष्वपि प्राकृतजना बहवः पश्यन्ति तत्र स्नानं भवतीत्यर्थस्नानं धर्मार्जनसमक्षापेक्षा तु साधुवादाय । यथा च तीर्थकाकेभ्यो दानं भवति दानं धर्मो दातृत्वप्रसिद्ध्युत्पादनार्थत्वात्तेभ्यो भिद्यते । अथवा यद्गर्ह्यतया लोकः संक्रोशति । यथा गोरवध्यस्य वधः, मांसस्य भक्षणं च तद्विगर्हिततरं पश्वन्तरेभ्यो लोके । दृष्टमूलश्चायमहिस्पर्शवत्प्रतिषेधः । विहितोऽयमर्थ इत्यवैद्यतया प्राकृत-जना अजानाना अधार्मिकत्वं यष्टुः प्रख्यापयेयुस्तेषां च बहुत्वत: प्रसिद्ध्या शिष्टा अप्येवं प्रसिद्धमूलमनवगच्छन्तः परिवर्जयेयुः । तदुक्तं " धार्मिके सति राजनीति ” । एतदुक्तं पूर्वैर्व्याख्यातमित्यनुगतम् । न हि प्रत्यक्षश्रुतिविहितस्य स्मृत्या बाधो न्याय्यः । इदं तु युक्ततरमुदाहरणम् । नियोगधर्मः स्मृत्या विहितो लोकसंक्रुष्टत्वान्न क्रियते । तथा यः कश्चिदनाथतरुणीं स्त्रियं कारुण्याद्विभर्ति, तत्र यदि लोकसंक्रोश आशङ्क्यते— ‘ स्त्रीत्वेनौवास्मा एषा रोचते ', स लोकसंक्रुष्टधर्मः ॥१७६ ॥

हिन्दी – जो अर्थ और काम धर्मविरुद्ध अर्थ ( यथा— चोरी आदि के द्वारा धनसंग्रह करना, काम; यथा— दीक्षा के दिन यजमान का स्त्रीसंभोग करना आदि ) है, उनका त्याग करे, भविष्य में दुःख देने वाले धर्मकार्य ( यथा— स्त्रीपुत्रपौत्रादियुक्त पुरुष का सर्वस्व का दान देना आदि ) का भी त्याग करे और लोकनिन्दित धर्मकार्य ( यथा— कलियुग में अष्टकादि श्राद्ध में गोवधादि या नियोग ( ९ ।५ ९ -६१ ) द्वारा सन्तानोत्पादन आदि ) का भी त्याग करे ॥१७६ ॥

हस्तचापलादि का निषेध-न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलोऽनृजुः ।

न स्याद्वाक्चपलश्चैव न परद्रोहकर्मधीः ॥ १७७ ॥

पृष्ठ 612

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 612 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५३६ मनुस्मृतिः [ चतुर्थः भाष्य- - पाणिपादाभ्यां चपलः । ' तृतीयेति ' ( पा ० सू ० २ । १ । ३० ) योग-विभागात्समासः । चापलं च हस्तेनानुपयुज्यमानस्यापि वस्तुनो ग्रहणापसारणे ।

परस्त्रीप्रेक्षणचित्रसंदर्शनादि नेत्रचापलम् ।

परद्रोहार्थं कर्मबुद्धिश्च न कर्तव्या ॥ १७७ ॥

हिन्दी- - हस्तचपल ( बिना पूछे या कहे किसी की कोई वस्तु लेना या चुराना ), पादचपल ( निष्प्रयोजन इधर - उधर घूमते रहना ), नेत्रचपल ( परस्त्री आदि को बुरी दृष्टि से देखना ), कुटिल, वाक्चपल ( किसी की निन्दा या व्यर्थ बकवास करना ) और दूसरों के साथ द्रोह या हिंसा का विचार रखने वाला न बने ॥१७७ ॥

शास्त्रों के विविध विकल्पों में कर्तव्य-येनास्य पितरो याता तेन याताः पितामहाः ।

तेन यायात्सतां मार्गं तेन गच्छन्न रिष्यति ॥ १७८ ॥

भाष्य — यो धर्मः पित्रादिभिरनुष्ठितो, यैश्च सह प्रीतिर्भाविता, यै सह कन्याविवा-हादि: कृत:, यैव च शाखा अधीता, स एव पन्था आश्रयणीयः । तथा कुर्वन्न रिष्यति न बाध्यते लोके न निन्द्यते । अन्ये त्वविदुषः पुरुषधर्मेष्वहिंसादिषु प्रत्युपायोऽयं, राजपटह इव म्लेच्छादीनाम् । अग्निहोत्रादयस्तु स्वप्रत्ययापेक्षा एव । अत्र चोदयन्ति । “ यदि निर्मूलः पित्रादिभिरनुष्ठितोऽर्थः कथं तस्य धर्मत्वम्? अथास्ति मूलं, तत् पुत्रस्यापि भविष्यति । किं पित्रादिग्रहणेन ’? तदेतत्परिहृतमविदुषां मूलमजानानामुपदेशोऽयमिति । अन्ये तु “ यत्र निपुणतोऽपि निरूप्यमाणे संदेहो न निवर्तते, उभयथा वाक्यार्थ प्रतिपत्तिः, तत्र पित्राद्याचरितः पन्था आश्रयणीय ” इत्याहुः । एतदपि चिन्त्यम् । न हि नित्यसंदिग्धं नाम प्रमाणमस्ति । अवश्यं ह्येकार्थनिष्ठेन वाक्येन भवितव्यम् । विकल्पितेषु पदार्थेषु पित्राद्याचरितं कर्मानुचरणीयम् । यतोऽन्य आचरितवन्तः । सतां मार्गमिति । यदि वा पितृपितामहादिभिः । कैश्चित्कथंचिदधर्म आचरितपूर्वः स न आश्रयणीय इति सतां मार्गमित्याह ॥ १७८ ॥

हिन्दी - ( अनेक प्रकार के शास्त्रीय विकल्पों या अर्थों के कारण संदेह उपस्थित होने पर मनुष्य ) जिस मार्ग से इसके पिता और पितामह ( बाप - दादा ) चले हैं, ( उन अनेक विकल्प धर्म कार्यों में से जिस धर्म कार्य को किये हैं ), उसी सज्जनों के मार्ग से चले,

पृष्ठ 613

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 613 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५३७ ऐसा करने से मनुष्य अधर्म से हिंसित ( पीड़ित ) नहीं होता है ( उस कार्य के धर्मानुकूल होने से वह मनुष्य दुःखित नहीं होता है ) ॥ १७८ ॥

ऋत्विज आदि से बकवाद का निषेध-ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मातुलातिथिसंश्रितैः । बालवृद्धातुरैर्वैद्यर्ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवैः भाष्य — न समाचरेदित्येकैकेन सम्बध्यते । संश्रिता आश्रयागता उपजीविनः । वैद्या विद्वांसो, भिषजो वा । ज्ञातयः पितृपक्षाः ।

सम्बन्धिनो वैवाह्याः ।

बान्धवा मातृपक्षा मातृष्वस्रीयप्रभृतयः ॥१७९ ॥

॥१७९ ॥

हिन्दी — ऋत्विक् ( २।१४३ ), पुरोहित, आचार्य ( २।१४० ), मामा, अतिथि, आश्रित ( भृत्यादि ), बालक, वृद्ध, रोगी, वैद्य, जातिवाला, सम्बन्धी ( जमाता, साला आदि ), बान्धव ( मातृपक्ष वाले ) ॥१७९ ॥

मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया ।

दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत् ॥ १८० ॥

भाष्य – जामयो भगिन्यः सुवासिन्यश्च ।

-विवादो विरोधः प्रतिकूलाचरणं वाक्कलहश्च ।

एतैर्न कुर्यात् ॥१८० ॥

हिन्दी – माता, पिता, जामि, ( बहन, पुत्रवधू आदि कुलस्त्री ), भाई, पुत्र, स्त्री, पुत्री, दास - समूह से विवाद ( वाक्कलह, बकवाद आदि ) न ॥१८० ॥

उक्त कार्य की प्रशंसा-एतैर्विवादान्सन्त्यज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।

एतैर्जितैश्च जयति सर्वांल्लोकानिमान्गृही ॥ १८१ ॥

भाष्य— एतैर्विवादैः क्रियमाणैर्यः पापयोगो भवति, अकर्तुस्तेन न सम्बन्धः ।

सर्वपापैः प्रमुच्यत इत्युच्यते ।

एतैश्च जितैरुपेक्षितै: सर्वांल्लोकाञ्जयति स्वीकरोतीत्यर्थवादः ॥१८१ ॥

हिन्दी — इन ( ४।१७ ९ -१८० ) के साथ विवाद करना छोड़कर मनुष्य सब ( ( अज्ञात ) पापों से छूट जाता है और इन ( विवादों ) को जीतकर ( इन विवादों को वश

पृष्ठ 614

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 614 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५३८ मनुस्मृतिः [ चतुर्थः में करके अर्थात् इनके साथ विवाद करना छोड़कर ) गृहस्थ इन ( ४।१८२-१८४ ) सब लोकों को प्राप्त करता है ॥ १८१ ॥

आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः ।

अतिथिस्त्विन्द्रलोकेशो देवलोकस्य चर्त्विजः ॥ १८२ ॥

भाष्य — आचार्यो ब्रह्मलोकस्येशः प्रभुस्तस्मिन्परितुष्टे ब्रह्मलोकः प्राप्यते । अतो

गुणतो ब्रह्मलोकेश इत्युच्यते ।

प्राजापत्ये लोके पिता प्रभुः ॥ १८२ ॥

1 हिन्दी – आचार्य ब्रह्मलोक का, पिता प्रजापतिलोक का, अतिथि इन्द्रलोक का, ऋत्विज् देवलोक का ॥१८२ ॥

जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवस्य बान्धवाः ।

सम्बन्धिनो ह्यपां लोके पृथिव्यां मातृमातुलौ ॥ १८३ ॥

हिन्दी — जामि ( बहन या पुत्रवधू आदि कुलस्त्री ) अप्सरालोक का, बान्धव ( मातृपक्ष वाले ) वैश्वदेवलोक का, संबन्धी वरुणलोक का और माता तथा मामा भूलोक का । आकाशेशास्तु विज्ञेया

बालवृद्धकृशातुराः ।

भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः ॥ १८४ ॥

य - भार्या पुत्रः स्वकीया तनुरात्मीयमेव शरीरम् ॥ १८४ ॥

भाष्य-हिन्दी – बालक, वृद्ध, दुर्बल और रोगी आकाशलोक के स्वामी हैं ( अतएव इन आचार्य आदि ( ४।१८२ से यहाँ तक वर्णित लोगों ) के साथ वाक्कलह ( बकवाद ) नहीं करने पर वे लोग सन्तुष्ट होकर अपने - अपने लोकों ( ब्रह्मलोक आदि ) को देते हैं । बड़ा भाई पिता के समान है तथा स्त्री और पुत्र तो अपने शरीर ही हैं ( अतः इनके साथ विवाद करना सर्वथा निन्द्य है ) ॥१८४ ॥

छाया स्वो दासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम् ।

तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेतासंज्वरः सदा ॥ १८५ ॥

भाष्य — यो भृत्यवर्गः स आत्मीयाच्छाया । यथा छाया नित्यानुगता न क्रोधविषय, एवं भृत्यवर्गोऽपि ॥ दुहिता कृपणमनुकम्प्या दयनीया । एतैः पूर्वोक्तैरधिक्षिप्तः पुरुषवचनैराकृष्टः कोपितः सहेत क्षमेत । I असज्वरोऽविद्यमानज्वरः । ज्वराभावेन च चित्तस्यासंक्षोभो लक्ष्यते । ज्वरितस्य हि चित्तसंक्षोभो भवति तद्वत्क्रुद्धस्य ।

पृष्ठ 615

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 615 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता अथवा पाठान्तरं ‘ असंज्वर: ' । संतापः संज्वरः ( अमरकोश स नञा प्रतिषिध्यते ॥१८५ ॥

५३ ९ १ । १ । ६० ) । हिन्दी — दासंसमूह अपनी छाया है, कन्या ( पुत्री ) अत्यन्त कृपापात्र है ( अत: ये भी विवाद के योग्य नहीं हैं ) । इस कारण इनसे तिरस्कृत होकर भी सन्ताप रहित होकर सर्वदा सहन करे, ( किन्तु विवाद न करे ) ॥ १८५ ॥

दान लेने से ब्रह्मतेज का क्षय-प्रतिग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्गं तत्र वर्जयेत् ।

प्रतिग्रहेण ह्यस्याशु ब्राह्मं तेजः प्रशाम्यति ॥ १८६ ॥

भाष्य – परस्माददृष्टप्रयुक्ताद्यल्लभ्यते स प्रतिग्रहः । तत्र समर्थः शक्तोऽपि प्रसङ्गं पुनः प्रवृत्तिं वर्जयेत् । श्रुताध्ययनशीलसंपत्तिर्द्रव्यविधिज्ञता च ' सामर्थ्यम् । तस्मादविद्वान्न विभीयादित्यत्रोक्तमप्येतदुत्तरार्थं पुनरनूद्यते ॥१८६ ॥ तद्दर्शयति ।

हिन्दी - ( विद्यातप आदि के कारण ) दान लेने में समर्थ होता हुआ भी ( यथाशक्य ) उसके प्रसङ्ग का त्याग करे ( परिवारादि के पालन चलते रहने पर भी बार - बार लोभवश दान न लेवे ); क्योंकि इस ( दान लेने वाले ) का ब्रह्म तेज दान लेने से शीघ्र शान्त हो जाता है ( दान लेने से ब्राह्मण तेजोहीन हो जाता है ) ॥१८६ ॥

विधि को न जानने वाले दान लेने का निषेध-न द्रव्याणामविज्ञाय विधिं धर्म्यं प्रतिग्रहे । प्राज्ञः प्रतिग्रहं कुर्यादवसीदन्नपि क्षुधा ॥ १८७ ॥

भाष्य - अविज्ञाय कामोपभोगाद्यर्थं न प्रतिग्रहः कर्तव्यः । एतदुक्तं भवति । आत्मनः कुटुम्बस्थित्यै नित्यकर्मसम्पत्त्यै च प्रतिग्रहः कर्तव्यो नान्यथा । अवसीदन्नपि क्षुधा । अप्रतिगृह्णन्यद्यप्यवसादं गच्छति । ‘ अवसादः ’ शरीरस्या-नभिवृद्धिः । अथवा ' द्रव्याणां विधिं धर्म्यं प्रतिग्रह ' इत्येवं सम्बन्धः क्रियते । कोऽसौ धर्यो विधिः । धर्म्यं प्रयोजनं विज्ञाय प्रतिग्रहमन्त्रद्रव्याणां च देवताः- “ अग्नये हिरण्यं रुद्राय गाम्’इत्यादिः ॥१८७ ॥

हिन्दी - द्रव्यों के दान लेने में उनकी धर्मयुक्त विधि ( ग्राह्य देवता, प्रतिग्रहमन्त्र · आदि ) को बिना जाने भूख से पीड़ित होता हुआ भी बुद्धिमान् ब्राह्मण दान को न ले ( फिर आपत्ति से हीन रहने पर तो कहना ही क्या? अर्थात् तब तो कदापि दान न ले ) ॥ १८७ ॥

पृष्ठ 616

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 616 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५४० मनुस्मृतिः [ चतुर्थः मूर्ख को स्वर्णादि - दान लेने का निषेध -हिरण्यं भूमिमश्वं गामन्नं वासस्तिलान्घृतम् । प्रतिगृह्णन्नविद्वांस्तु भस्मीभवति दारुवत् ॥ १८८ ॥

भाष्य- - अविदुषो द्रव्यविशेषं प्रति प्रतिग्रहे दोषातिशयमाह I । भस्मीभवति दारुवत् । यथा दार्वग्निना दग्धं भस्मीभवति तथा यो ब्राह्मणो विद्यासम्पन्नो न भवति स एतानि हिरण्यादीनि द्रव्याणि प्रतिगृह्णन्भस्मीभवति ॥ १८८ ॥

हिन्दी – सुवर्ण, भूमि, घोड़ा, गौ, अन्न, वस्त्र, तिल और घी का दान लेता हुआ मूर्ख ब्राह्मण ( अग्नि से ) काष्ठ के समान भस्म हो जाता है । ( अत: सुवर्ण आदि का दान तो मूर्ख कभी न ले ) ॥१८८ ॥

हिरण्यमायुरन्नं च भूर्गौश्चाप्योषतस्तनुम् ।ि अश्वश्चक्षुस्त्वचं वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः ॥ १८ ९ ॥ भाष्य- - भूगौश्च तनुं शरीरम् ओषतो दहतः ।

हिरण्यमायुर्विभक्तिपरिणामः ओषतीतिकर्तव्यः ।

एवं अश्वश्चक्षुरित्यादिषु क्रियापदानुषङ्गः कर्तव्यः ॥ १८ ९ ॥

हिन्दी — दान लेने वाले मूर्ख की सुवर्ण और अन्न आयु को, भूमि और गौ शरीर को, घोड़ा नेत्र को, वस्त्र त्वचा ( चमड़े ) को, घी तेल को और तिल संतानों को भस्म कर देते हैं । ( मूर्ख द्वारा दान में लिये हुए ये सुवर्ण आदि उस दान लेने वाले मूर्ख की आयु आदि को भस्म अर्थात् नष्ट कर देते हैं ) ॥ १८ ९ ॥

उक्त विषय में दृष्टान्त-अतपास्त्वनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्द्विजः ।

अम्भस्यश्मपल्वेनेव सह तेनैव मज्जति ॥ १ ९ ० ॥

भाष्य – यस्य तपो नास्त्यनधीयानो न चाधीते । अध्ययनेन प्रकृता विद्वत्ता लक्ष्यते । समुदिते चैते विद्यातपसी प्रतिग्रहाधिकारनिमित्तम् । उभयगुणभ्रष्टः प्रतिग्रहे चाभिलाषी स तेन सह मज्जत्यधोगच्छति । केन सह? अन्यस्यानिर्देशाद्दातुश्च सन्निधानात्तेन दात्रा सहेति गम्यते । प्रतिग्रहीतारं पल्वमिवा-त्मोत्तारणायाश्रयते । यस्त्वीदृशोऽपात्रभूतः स दातारमात्मानमुभावप्यधो नयति । यथाऽ-म्भस्यश्मपल्वः अश्ममयः पल्वः अश्मप्लवः पारं तरति येन स प्लवो नावादिः । तत्र यथाऽश्मन्यारूढो नदीतरणार्थमम्भसि मज्जत्यश्मप्लवेन सह गम्यते । दाता हि ब्राह्मणाय

पृष्ठ 617

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 617 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ददानश्च तादृशो ब्राह्मण उभावपि नरकं गच्छतः ॥१ ९ ० ॥ -५४१ हिन्दी – तप और विद्या से हीन जो ब्राह्मण दान लेना चाहता है, वह उस ( दान लेने या दान लेने की इच्छामात्र ) के साथ उस प्रकार नरक में डूबता है, जिस प्रकार पत्थर की नाव ( पर चढ़ने वाला मनुष्य उस ) के साथ पानी में डूब जाता है ॥ १ ९ ० ॥ विमर्श - जिस प्रकार पत्थर की नाव पर चढ़कर पानी में जाने वाले का नाश अवश्यम्भावी है उसी प्रकार सुवर्ण आदि का दान लेने वाले तप एवं विद्या से हीन व्यक्ति का नाश अवश्यम्भावी है ।

तस्मादविद्वान्बिभियाद्यस्मात्तत्प्रतिग्रहात् ।

स्वल्पकेनाप्यविद्वान्हि पङ्के गौरिव सीदति ॥ १ ९ १ ॥

भाष्य – अतो नरकभयादविद्वान्मूर्खः प्रतिग्रहात् बिभियात् त्रस्येत् न प्रतिगृह्णीया-दिति यावत् । तिष्ठतु तावद्धिरण्यादीनि द्रव्याणि, स्वल्पकेनापि त्रपुसीसादिना असारेण स्वल्पया मात्रया प्रतिगृहीतेनाविद्वान्पङ्के कर्दमे गौरिव सीदति ॥१९ १ ॥ हिन्दी - इस प्रकार मूर्ख ब्राह्मण जिस किसी ( सुवर्ण भूमि आदि से न्यून सीसा, पीतल आदि ) वस्तु का भी दान लेने से डरे ( न लेवे ); क्योंकि थोड़े दान के लेने से मूर्ख ब्राह्मण कीचड़ में ( फँसी ) गौ के समान दुःखित होता है ॥१ ९ १ ॥ बैडालव्रतिक आदि को दान देने का निषेध-न वार्यपि प्रयच्छेत्तु बैडालव्रतिके द्विजे । न बकव्रतिके पापे नावेदविदि धर्मवित् ॥ १ ९ २ ॥ भाष्य – प्रतिग्रहीतुर्धर्मं उक्तः । इदानीं दातुरुच्यते । अपिशब्दात्सर्वं देयं निवार्यते । यत्र वारि न कस्मैचिद्वार्यते तदपि नैभ्यो दातव्यं कुतोऽन्यद्द्रव्यं दीयते । अतिशयोक्त्या द्रव्यान्तरदाननिषेधोऽयम् । वारिणस्तु सर्वार्थ-त्वादनिषेधः । “ ननु च ' बैडालव्रतिकान्वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ' इत्युक्तमेव ” । सत्यम् । तत्रार्चा निषिद्धा, इह तु दानम् । तच्च धनस्य नान्यस्य । एवं द्विः प्रति-षेधोऽर्थवान्भवति । तथा चोत्तरत्र वक्ष्यति “ विधिनाऽप्यर्जितं धनमिति ” ( श्लो ० १ ९ ३ ) । अत: पाषण्ड्यादिभ्यः सावज्ञमन्नदानं न निषिध्यते । अत्र कश्चिदाह । “ यद्यवेदविदीति श्रुतं तथाऽप्यनधीयान इत्यपि द्रष्टव्यम् । तथाहि केवलवेदाध्यायिभ्यो दानमुक्तम् । न च दाम्भिकेभ्यः साम्यं युक्तम् ” । स इदं प्रष्टव्यः । क्व पुनर्वेदाध्यायिमात्राय विद्यारहिताय दानमुक्तम् ।

पृष्ठ 618

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 618 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५४२ “ श्रोत्रियायैव देयानीति ” चेत् । मनुस्मृतिः [ चतुर्थः न त्वर्हत्तमायेत्यप्राप्तिकत्वादत्र विद्यया विना । वाक्यान्तराणि च " विदुषे दक्षिणे-त्यादीन्येकप्रकरणगतानि ” सन्त्येव । अतस्तत्पर्यालोचनयोभयविशेषणचेष्टया देयमिति गम्यते । अतः श्रुतार्थपरित्यागे न किंचित्कारणं पश्यामः । यत् तु साम्यमयुक्तमिति । वचनगम्येऽर्थे का नामायुक्तता ।

बिडालव्रतेन चरति बैडालव्रतिकः । बकानां व्रतं तदस्यास्तीति बकव्रतिकः ।

अधिकरणविवक्षायां ‘ बैडालव्रतिके ' । सम्प्रदानविवक्षायां चतुर्थी युक्ता ॥ १ ९ २ ॥

हिन्दी — धर्मज्ञ गृहाश्रमी बैडालव्रतिक ( ४।१ ९ ५ तथा क्षे ० ४।८ ), बकव्रतिक ( ४।१ ९ ६ ) और वेद को नहीं जानने वाले ब्राह्मण के लिये पानी भी न दे ॥१९ २ ॥ विमर्श— बलिकर्म में कौवे आदि तक के लिये जो वस्तु दी जाती है, वह वस्तु भी बैडालव्रतिक आदि के लिये धर्मतत्त्व को जानने वाला दाता दानबुद्धि से न देवे, ऐसा इस श्लोक का आशय है, केवल जलदान मात्र का निषेध नहीं है । “ पाखण्डिनो विकर्मस्थान् ” ( ४।३० ) के अनुसार अतिथि मानकर जो बैडालव्रतिक आदि ब्राह्मण के लिये भी अन्न आदि देना ही चाहिये, किन्तु सत्कारपूर्वक धन नहीं देना चाहिये । अतएव अग्रिम ‘ विधिनाऽप्यर्जितं धनम् ' ( ४।१ ९ ३ ) वचन भी विरोध से रहित हो जाता है ।

त्रिष्वप्येतेषु दत्तं हि विधिनाऽप्यर्जितं धनम् ।

दातुर्भवत्यनर्थाय परत्रादातुरेव च ॥१९

। ३ ॥

भाष्य — धनग्रहणादन्नदानं न निषिध्यत इत्युक्तं भवति । विधिनाऽप्यर्जितं सत्प्रतिग्रहक्रयादिना शास्त्राभ्यनुज्ञातेन प्रकारेण । दातुरादातुश्च तादृशं दानं परत्रोभयोरनर्थाय ॥१९ ३ ॥ हिन्दी - इन तीनों ( बैडालव्रतिक, बकव्रतिक, और वेदज्ञानहीन ) के लिये दिया गया विधिपूर्वक भी उपार्जित धन दानकर्ता तथा दानग्रहीता के लिये परलोक में अनर्थ ( नरक प्राप्ति ) के लिये होता है ॥ १ ९ ३ ॥ उक्त विषय में दृष्टान्त—

यथा पल्वेनौपलेन निमज्जत्युदके तरन् ।

तथा निमज्जतोऽधस्तादज्ञौ दातृप्रतीच्छकौ ॥ १ ९ ४ ॥

भाष्य – औपल आश्मनः । जलसंतरणाय नावादिः पल्वस्तेन यस्तरति तरितुं प्रवर्तते सोऽधस्ताज्जलस्य मज्जत्यन्तर्धीयते । एवमज्ञौ दातृप्रतीच्छकौ । प्रतीच्छक: प्रतीच्छां करोतीति णिचं कृत्वा ण्वुल्कर्तव्यः । प्रतीप्सक इति पाठान्तरम् । तत्र सन्नन्ता-दाप्नोतेर्ज्जुल् । अर्थस्तूभयोरेक एव ॥१९ ४ ॥

पृष्ठ 619

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 619 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ५४३ हिन्दी — जिस प्रकार पानी में पत्थर की नाव से तैरता हुआ व्यक्ति उस ( नाव ) के साथ ही डूब जाता है, उसी प्रकार मूर्ख दान लेने वाला तथा दानकर्ता दोनों ( नरक में ) डूबते हैं ॥१९ ४ ॥

बैडालव्रतिका लक्षण-धर्मध्वजी सदालुब्धश्छाद्मिको लोकदम्भकः ।

बैडालव्रतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वाभिसन्धकः ॥ १ ९ ५ ॥

भाष्य — उपचारेणैतो शब्दौ प्रयुज्येते । अनेकस्मिंश्चोपचारहेतौ स एव सम्भवति यन्निमित्तं प्रयोगः तदवधारणप्रतिषेधविषयप्रक्लृप्त्यर्थम् । धर्मो ध्वजमिव । व्याघ्रादेराकृतिगणत्वात्समासः । कदाचित्कर्मधारयः सर्वधनाद्यर्थ इति । ततः सोऽस्यास्तीति मत्वर्थीयः । यः ख्यात्यर्थमेव धर्मं करोति न शास्त्रपरतया स एवमुच्यते । यस्तत्रैव धर्मं करोति यत्र जनाः पश्यन्ति स्वपुरुषैश्च ख्यापयति— ‘ धार्मिकत्वप्रसिद्ध्या प्रतिग्रहादि लप्स्ये ' इति । लुब्धो मत्सरी कृपणश्च । लोकं दभ्नोति वञ्चयति लोकदम्भकः । छद्मना चरति छाद्मिकः । ' छद्म ' व्याजः । प्रकाशं धार्मिको रहसि निक्षिप्तम-पहरत्यप्रकाश्यं प्रकाशयति । ' धार्मिकोऽयमेतस्य यत्समक्षं कथितं तन्नान्यत्र यातीति ' केनचिद्विश्वस्य कथितं दृश्यते यावद्यत एव गोप्यं तस्यैवाभिमुखे कथितमिति परद्रोहः । सर्वेषां चाभिसंधाताऽऽक्षेपकः परगुणान्न सहते । ईदृशो बैडालव्रतिको ज्ञेयः । अभिसन्धकः अभिसंधत्त इति । “ आतश्चोपसर्ग ” ( पा ० सू ० ३ । १ । १३६ )

इति कः । ततः स्वार्थे कः । सर्वेषामभिसंधक इति षष्ठीसमासः ।

केचिदत्र श्लोकं पठन्ति ॥१९ ५ ॥

हिन्दी - धर्मध्वजी ( अपनी प्रसिद्धि के लिये धर्मरूपी ध्वजा को फहराने वाला ) लोभी कपटी, संसार को ठगने वाला ( किसी के धरोहर वापस नहीं करने वाला आदि ), हिंसक और दूसरों के गुण को सहन नहीं करने से उनकी निन्दा करने वाला को ‘ बिडालव्रतिक ’ कहा गया है ॥१९ ५ ॥ विमर्श - जिस प्रकार चूहों को पकड़ने आदि के लिये बहुत शान्त एवं ध्यानस्थ-सी रहती हुई बिल्ली अवसर पाते ही उन्हें पकड़कर खा जाती है, उसी प्रकार यह. ‘ बैडालव्रतिक ’ भी दूसरों को धोखा देकर अपना काम बनाने के लिए धर्म का स्वाङ्ग रचता है, परन्तु वस्तुतः धर्मात्मा नहीं होता ।

पृष्ठ 620

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 620 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५४४ मनुस्मृतिः [ चतुर्थः [ " यस्य धर्मध्वजो नित्यं सुरध्वज इवोच्छ्रितः । प्रच्छन्नानि न पापानि बैडालं नाम तद्व्रतमिति ' ॥८ ॥ ]

भाष्य — एष एवार्थः संक्षेपेण कथ्यते । एकैकगुणसम्बन्धे बैडालव्रतिको ज्ञेयः । अस्मादेव श्लोकादेवमनुमीयते । ' प्रच्छन्नानि च पापानीति ' विशेषाश्रवणात् सर्वेषां चैषां पापत्वादुभयथाऽऽचार्येण शिष्याः प्रतिपादिताः । केचिदिमं श्लोकमध्यापिताः केचित्पूर्वम् । उभयं च प्रमाणम् । तेन यद्यपि— ‘ अङ्गदी कुण्डली पीनस्कन्धः पृथुवक्षा देवदत्त ' इति समुदितानां लक्षणत्वं प्रतीयते-तथापीह प्रत्येकमेतानि लक्षणानि ॥८ ॥

[ हिन्दी – जिसकी धर्मरूपी ध्वजा देवध्वजा के समान ऊँची रहती है और जिसके छिपे बहुत पाप रहते हैं; वह ' बैडालव्रत ' है ॥८ ॥ ]

बकव्रतिक का लक्षण-अधोदृष्टिर्नैष्कृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः ।

शठो मिथ्याविनीतश्च बकव्रतचरो द्विजः ॥ १ ९ ६ ॥

भाष्य — बकव्रतलक्षणमधोनिरीक्षणम् । अथवा नीचदृष्टिः । ' नीचो ' दीन: । सर्वदैव व्यापारयति कथंचित्कुतश्चन लभतेऽधमादपि गृह्णाति । निष्कृतिर्निष्ठुरता— तया चरति तत्प्रधानो नैष्कृतिकोऽसभ्यग्भाषी । अलीकविनीतः श्रयति प्रश्रयं नम्रतां कार्ये तु व्याघातकः । बिडालोऽलीकनिद्रां करोत्यामिषं लिघृक्षन् । एवं सोपधो धर्मचरणो बैडालव्रतिक उक्तः । तथैव बकव्रतचरोऽपि । बका कि मत्स्यान् गृह्णन्तो जलचरेष्ववज्ञां दर्शयन्ति– अथ च मत्स्यग्रहणबुद्धय एव । ' व्रतेन ' शोलितं कर्मोच्यते । प्रदर्शितं पदानामपौनरुक्त्यम् । अथापि स्याल्लक्षणत्वाददोषः । अविज्ञातं हि लक्षणं भवति । पौनःपुन्याभिधानेन सुग्रहोऽर्थो भवति । “ कः कः पुनःबैडालव्रतिकबकव्रतिकयोर्भेदः ”? उच्यते । अयं स्वार्थसाधनपरो नान्यस्य कार्ये विहन्ति । पूर्वस्तु मात्सर्यात्स्वार्थ-सिद्धावसत्यामपि परस्य नाशयति ॥ १ ९ ६ ॥ हिन्दी - ( अपनी साधुता की प्रसिद्धि के लिए सर्वदा ) नीचे देखने वाला, निष्ठुरता का व्यवहार करने वाला, अपने मतलब को सिद्ध करने में तत्पर, शठ, कपट युक्त ( झूठा ) विनय वाला द्विज ‘ बकव्रतचर ' ( बकव्रतिक ) कहा गया है ॥१९ ६ ॥ विमर्श— जिस प्रकार मछलियों को पकड़ने के लिए ध्यानस्थ मुनि के समान