मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 621–630

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 621–630

पृष्ठ 621

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 621 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५४५ नीचे की ओर देखता हुआ अपने मतलब ( मछलियों को पकड़कर खाना ) में तत्पर बगुला झूठा विनीत के समान दीखता है, उसी प्रकार इस ' बकव्रतिक ' को समझना चाहिए । इसी प्रकार के मनुष्य को लोग " बगुला भगत ” कहते हैं । कव्रतिक तथा बैडालव्रतिक को नरकप्राप्ति-ये बकव्रतिनो विप्रा ये च मार्जारलिङ्गिनः । ते पतन्त्यन्धतामिस्त्रे तेन पापेन कर्मणा ॥ १ ९ ७ ॥ भाष्य – स्वशब्दैश्च व्याख्यातः श्लोकः ॥ १ ९ ७ ॥ हिन्दी - जो ब्राह्मण बकव्रतिक ( ४।१ ९ ६ ) तथा बैडालव्रतिक ( ४।१ ९ ५ ) हैं, वे उस पाप कर्म से ‘ अन्धतामिस्र ' नाम के नरक में गिरते हैं ॥१ ९ ७ ॥

प्रायश्चित्त में वञ्चना का निषेध-न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् ।

व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन् स्त्रीशूद्रदम्भनम् ॥ १ ९ ८ ॥

भाष्य – पापं कृत्वा व्रतं प्रायश्चित्तं न कुर्यात् । धर्मस्यापदेशेन धर्ममपदिश्य लोके ख्यापयति धर्मार्थमहं व्रतं करोमि न मे प्रायश्चित्तनिमित्तमस्तीति परमार्थतस्तु प्राय-श्चित्तार्थमेव करोति । एवं न कर्तव्यम् । पापं प्रच्छाद्यापह्नुत्य तेन व्रतेन स्त्रीशूद्रदम्भनं न कुर्यात् । प्रकटं प्रायश्चित्तं कर्तव्यमन्यत्र रहस्यात् ॥। १ ९ ८ ॥ हिन्दी - धर्म से पाप को छिपाकर ( मेरा पाप चान्द्रायण, सन्तापन आदि व्रतरूप प्रायश्चित्तों से छूट जायेगा ऐसा समझकर ) स्त्रियों तथा शूद्रों ( धर्म के अनभिज्ञों ) के सामनें पाखण्ड करता हुआ मनुष्य धर्म के बहाने से ( मैं धर्म के लिये इन चान्द्रायणादि व्रतों को कर रहा हूँ, यह प्रायश्चित्त नहीं है, इस प्रकार के बहाने से ) पाप को न करे || १ ९ ८ ॥

कपट से व्रताचरण की निन्दा-प्रेत्येह चेदृशा विप्रा गर्ह्यन्ते ब्रह्मवादिभिः ।

छद्मना चरितं यच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति ॥ १ ९९ ॥

भाष्य — इह पदार्थस्वाभाव्येनान्योद्देशेनापि कृतं यत्फलं ततो भवत्येव । तथाहि गुरुनियोगे प्रवृत्तो धर्मोद्देशेन गुरुवचनं करोमीति न कामहेतोः, अर्थस्वाभाव्यात्तु कामं प्रतिजनयति । एवं कश्चिन्मन्यते— “ व्रतानि पापापनोदार्थानि । तानि अन्योद्देशेनापि क्रियमाणानि न स्वभावं जहति । एवमेतन्मम प्रायश्चित्तमुभयार्थं भविष्यति । लोके तपस्वीति ख्यातो भविष्यामि पापं चापनोत्स्यते ” ।

पृष्ठ 622

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 622 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५४६ मनुस्मृतिः [ चतुर्थः तस्यैवं बुद्धिमतो निवृत्त्यर्थमिदमारभ्यते । तदेतदव्रतं छद्मना चरितमनुष्ठितं रक्षांसि गच्छति निष्फलं भवति न पापम-पनुदतीत्यर्थः न केवलं कार्याकरणं भवति यावदीदृशो विप्रा व्रतचारिणो गर्ह्यन्ते निन्द्यन्ते ब्रह्मवादिभिः वेदप्रमाणज्ञैः शिष्टैः । १ ९९ ॥ हिन्दी – ब्रह्मवादी लोग ऐसे ( धर्म के बहाने प्रायश्चित्त चान्द्रायणादि व्रत करने वाले ) ब्राह्मणों की इस लोक में और परलोक में भी निन्दा करते हैं तथा कपट से किया गया जो व्रत है, वह राक्षसों को प्राप्त होता है ॥ १ ९९ ॥

कपट से व्रति चिह्न धारण करने की निन्दा-अलिङ्गी लिङ्गिवेषेण यो वृत्तिमुपजीवति ।

स लिङ्गिनां हरत्येनस्तिर्यग्योनौ च जायते ॥ २०० ॥

भाष्य — प्रत्याश्रमं लिङ्गधारणम् । यथा ब्रह्मचारिणो मेखलादिधारणं गृहस्थस्य वैणवदण्डकुण्डलकमण्डल्वादि वानप्रस्थस्य चर्मचीरजटादि परिब्राजकस्य कषायवसन-दण्डादि । एतेन वेषेणानाश्रमी यो भिक्षाहेतोर्लोके चरति वृत्तिमुपजीवति स लिङ्गिनामेनः पापं हरति आनृण्यं तर्पयति । तिर्यग्योनौ तिरश्चां श्वशृगालादीनां योनौ जायते । न चात्रैतदाशङ्कनीयं “ लिङ्गिनां यत्पापं तत्तेऽभ्योऽपसृत्य तस्मिन्संचरतीत्यसंभाव्यम् । ” अकर्तव्यता परलिङ्गधारणस्य प्रतीयते । अश्रुतेऽपि प्रतिषेधे निन्दार्थवादादेव तदवगतिः ॥२०० || हिन्दी — ब्रह्मचारी या संन्यासी आदि नहीं होता हुआ भी जो उनके चिह्न ( दण्ड कमण्डलु - कषायवस्त्रादि ) को धारण कर वृत्ति ( उन चिह्नों से लोगों में विश्वास पैदाकर उनसे भिक्षादि लेता हुआ अपनी जीविका ) चलाता है, वह ब्रह्मचारी, संन्यासी आदि लिङ्गधारियों के पाप को लेता है तथा ( मर कर ) तिर्यग्योनि में उत्पन्न होता है ॥ २०० ॥

दूसरों के बनवाये हुए जलाशयों में स्नान करने में दोष—

परकीयनिपानेषु न स्नायाद्धि कदाचन ।

निपानकर्त्तुः स्नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यते ॥ २०१ ॥

भाष्य — निपिबंत्यस्मिन्नतो वेति निपानं जलाशयः । सच वापीकूपतडागादिः । तस्मिन् परकीये परेण यदात्मार्थं कृतं सर्वार्थं नोत्सृष्टं तत्र न कदाचित्स्नायात् । नित्यं चण्डालादिस्पर्शने च नैमित्तिकं धर्मस्वेदापनोदार्थं च सर्वं स्नानं प्रतिषिध्यते । अत्र व्यतिक्रमे दोषमाह । निपानस्य यः कर्ता तस्य यत्किंचिद्दुष्कृतं तस्य केनचि-दंशेन भागेन लिप्यते सम्बध्यते ।

पृष्ठ 623

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 623 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्यमणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ५४७ निन्दार्थवादोऽयं प्रतिषेधशेषः ॥२०१ ॥

हिन्दी — दूसरों के बनवाये हुए जलाशय ( पोखरा, बावड़ी, कूआँ आदि ) में कभी स्नान न करे । और स्नान कर उक्त जलाशय बनवाने वाले के पाप के ( चौथाई ) भाग से ( स्नान करने वाला मनुष्य ) युक्त होता है ॥२०१ ॥

विमर्श - प्राकृतिक बावड़ी आदि के मिलने पर यह ' निषेधवचन है, प्राकृतिक बावड़ी आदि के न मिलने पर तथा जलाशयकर्ता के द्वारा सर्वसाधारण जनके लिये जलाशय में स्नानादि के लिये त्याग न करने पर उस जलाशय में से स्नान के पहले पाँच मृत्पिण्ड को निकालकर स्नान करना चाहिये, यदि जलाशय के निर्माणकर्ता ने सर्वसाधारण के लिये स्नानादि की छूट दे दी हो तब बिना पाँच मृत्पिण्ड निकाले भी स्नान करने में दोष नहीं है । [ सप्तोद्धृत्य ततः पिण्डान्कामं स्नायाच्च पञ्चधा । उदपानात्स्वयं ग्राहाद् बहिः स्नात्वा न दुष्यति ॥ ९ ॥ ]

[ हिन्दी – दूसरे के बनवाये जलाशयों से पाँच या सात मृत्पिण्ड निकालकर स्नानी करे या जलाशय से पानी निकालकर बाहर स्नान करने वाला दोषभागी नही होता है ॥९ ॥ ]

दूसरों की सवारी, शय्या आदि के उपभोग का निषेध—

यानशय्यासनान्यस्य कूपोद्यानगृहाणि च ।

अदत्तान्युपयुञ्जान एनसः स्यात्तुरीयभाक् ॥ २०२ ॥

भाष्य — यानादीनि परकीयान्यदत्तान्युपयुञ्जान एनसस्तदीयस्य तुरीयभाक् चतुर्थं भागं प्राप्नुयात् । अत्र कश्चिदाह— “ अदत्तानीतिवचनात्सर्वार्थतयाऽप्युपकल्पितानि नोपयोज्यानि । ” तदयुक्तम् । परकीयाधिकारात् । न च तानि परकीयानि I । त्यक्तं हि तत्सम्यक् तुरीय-ग्रहणमविवक्षित्तमिति प्रागेव व्याख्यातम् ॥ २०२ ॥।

हिन्दी— ( दूसरों के ) सवारी ( गाड़ी, रथ और घोड़ा आदि ), शय्या ( चारपाई, पलंग और चौकी आदि ) आसन, कूँआ, उद्यान ( बगीचा, फुलवाड़ी आदि ) और घर को बिना दिये हुये उपभोग करने वाला ( उनके— सवारी आदि के स्वामी के ) चतुर्थांश पाप का भागी होता है ॥२०२ ॥

नदी आदि में स्नानादि का विधान-नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च ।

स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्तं प्रस्रवणेषु च ॥ २०३ ॥

पृष्ठ 624

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 624 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५४८ मनुस्मृतिः [ चतुर्थ: भाष्य — सर्वा नद्यो देवखाताः । अतस्तासामुभयथाऽसंभवाद्देवखातग्रहणवाच्य-त्वेन तल्लिङ्गं पठितव्यम् । तडागादीनि हि देवखातानि मनुष्यखातान्यपि सन्ति । न च देवैः खन्यन्ते । केवलं महत्त्वमस्मर्यमाणकर्तृकत्वेन लक्ष्यते ॥ २०३ ॥

हिन्दी -—– नदियों ( साक्षात् या सहायक नदियों के द्वारा समुद्रगामिनी नदियों ) में देवखात ( देव - सम्बन्ध से प्रसिद्ध ) तडागों में, सरों ( तालों या दहों ) में गर्तों में और झरनों

में सदा स्नान करे । २०३ ॥

विमर्श— इस श्लोक की व्याख्या में मन्वर्थमुक्तावलीकार ने ‘ देवखातेषु ’ शब्द को ‘ तडागेषु ’ का विशेषण माना है, किन्तु ' स्नायान्नदीदेवखातह्रदप्रश्रवणेषु च ॥ ' ( या ० स्मृ ० १।१५ ९ ) की व्याख्या में मिताक्षराकार ने ' देवखात ' शब्द की स्वतंत्र रूप से जलाशयवाचक मानकर ' देवनिर्मित पुष्करादि ' तथा वीरमित्रोदयकार मित्र मिश्र ने “ देव - सम्बन्धि भाव से प्रसिद्ध देवहदादि या सूर्यादिसमीपस्थ खात अर्थ किया है । ' गर्त — जिनकी गति ३२००० हाथ = १ ९९ / ११ मील से कम हो, उन्हें ' गर्त कहते हैं । यम सेवन की प्रधानता—

यमान्सेवेत सततं न नित्यं नियमान्बुधः ।

यमान्पतत्यकुर्वाणो नियमान्केवलान् भजन् ॥ २०४ ॥

भाष्य – प्रतिषेधरूपा यमा “ ब्राह्मणो न हन्तव्यः ” “ सुरा न पेया ” इत्यादयः ।

अनुष्ठेयरूपा नियमाः “ वेदमेव जपेन्नित्यं ” इत्यादयः ॥

न नित्यं नियमान् । नानेन नियमानामसेवोच्यते, किंतु यमानां नियमेभ्यो नित्य ( तर ) त्वम् । तथा चाह । यमान्पतत्यकुर्वाणः । ब्रह्महत्यादिर्यमलोपे सति । पतितत्वात्सन्ध्यो-पासनादिभिर्नाधिक्रियते । न तु तथा नियमलोपे । तथा च शिष्टस्मरणम् । १. ‘ प्रकृतश्लोकस्य व्याख्यां देवखातेष्विति तडागविशेषणम् ' इति म ० मु ० । " स्नायान्नदी – " ( या ० स्मृ ० १।१५ ९ ) इत्यस्य व्याख्या मिताक्षराकारः- “ नद्यादिषु कथन्तर्हि स्नायादित्याह— स्नायान्नदीति । साक्षात्परम्परया वा समुद्रगाः स्रवन्त्यो नद्यः, देवखातं देवनिर्मितं पुष्करादि, उदकप्रवाहाभिघातकृतसजलो महानिम्नप्रदेशो ह्रदः, पर्वता-द्युच्चप्रदेशात्प्रसूतमुदकं प्रस्रवणम् इति । तथैव मित्रमिश्रश्च – “ देवसम्बन्धितया प्रसिद्धं देवह्रदादि सूर्यादिसमोपस्थखातं वा ” इति । २. तदुक्तं छन्दोगपरिशिष्टे— “ धनुःसहस्राण्यष्टौ च गतिर्यासां न विद्यते । न ता नदीशब्दवहा गर्तास्ताः परिकीर्तिताः ॥ ” इति ( म ० मु ० ) ।

पृष्ठ 625

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 625 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता “ पतति नियमवान्यमेष्वसक्तो न तु यमवान्नियमालसोऽवसीदेत् ” । “ न नियमानसमीक्ष्य बुद्ध्या यमबहुलेष्वतिसंदधीत बुद्धिम् ' ॥ इति । येषामपि पारिभाषिका यमनियमाः— ५४ ९ “ अहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचर्यमकल्कता । अस्तेयमपि पञ्चैते यमाश्चैव व्रतानि च ” अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाचरलाघवम् । अप्रमादश्च नियमाः पञ्चैवोपव्रतानि च ”. तेषामपि गुरुलाघवमनेन श्लोकेन प्रतिपाद्यते । अतो नानेन यमानां सेवोच्यते, नापि नियमानामसेवा । उभयेषां तैः शास्त्रै-र्विहितत्वात् ॥२०४ ॥

पूर्वेण श्लोकेन व्रताधिकारी विच्छिन्नः । इदानीं प्रतिषेधप्रकरणमारभ्यते । हिन्दी - विद्वान् यमों का सर्वदा सेवन करे, नियमों का नित्य सेवन न करे । यमों के सेवन को नहीं करता हुआ केवल नियमों का ही सेवन करने वाला पतित ( भ्रष्ट - नीच ) होता है ॥२०४ ॥

विमर्श— याज्ञवल्क्य के मतानुसार “ ब्रह्मचर्य, दया, क्षमा, ध्यान, सत्य, अकुटिलता, अहिंसा, अचौर्य, मधुरता और इन्द्रिय - दमन ” - ये १० ‘ यम ’ तथा ‘ स्नान, मौन, उपवास, यज्ञ, स्वाध्याय, इन्द्रिय - निग्रह, गुरुसेवा, पवित्रता, अक्रोध और अप्रमाद ' ये १० नियम हैं । ' मेधातिथि तथा गोविन्दराज ने हिंसादि का त्याग ' यम ' और वेदाभ्यास ( मनु ४।१४७ ) ' नियम ' है, ऐसी व्याख्या इस श्लोक की की है । किसी - किसी आचार्य के मत से ‘ अहिंसा, सत्य, ब्रह्मचर्य, अकुटिलता और अचौर्य ' ये ५ “ यम ' तथा अक्रोध, गुरुसेवा, पवित्रता, स्वल्पाहार और सर्वदा ' प्रमादशून्यता ' ये ५ ' नियम ' हैं ' एवं भगवत्पतञ्जलि के मत से ' अहिंसा, सत्य, अचौर्य, ब्रह्मचर्य और अपरिग्रह ' ये ५ ‘ यम ’

१. तदुक्तम् — “ ब्रह्मचर्यं दया क्षान्तिर्दानं सत्यमकल्कता ।

अहिंसाऽस्तेयमाधुर्ये दमश्चेति ‘ यमाः ’ स्मृताः ” ॥

स्नानं मौनोपवासेज्यास्याध्यायोपस्थनिग्रहाः । ' नियमा ' गुरुशुश्रूषा शौचाक्रोधप्रमादतः ॥ ( या ० स्मृ ० ३।३१२-३१३ ) ।

२. तदुक्तम्— “ अहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचर्यमकल्कता ।

अस्तेयमिति पञ्चैते ‘ यमा ' वै परिकीर्तिताः ॥

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् । अप्रमादश्च सततं पञ्चैते नियमाः स्मृताः ॥ ” इति । ( म ० मु ० ) मनु I- 39

पृष्ठ 626

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 626 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मनुस्मृतिः ५५० [ आनृशंस्यं क्षमा सत्यमस्पृहा दममस्पृहा । [ अहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचर्यमकल्कता । तथा ‘ यम ' हैं ॥११ ॥ ]

नियम के लक्षण-मौन और स्नान— [ अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् । तथा ‘ नियम ’ हैं ॥१३ ॥ ]

[ चतुर्थ: अप्रमाद ये५ उपव्रत अश्रोत्रियादि के द्वारा कराये गये यज्ञ में भोजन निषेध-नाश्रोत्रियतते यज्ञे ग्रामयाजिकते तथा । स्त्रिया क्लीबेन च हुते भुञ्जीत ब्राह्मणः क्वचित् ॥ २०५ ॥

१. “ तत्राहिंसासत्यास्त्येयब्रह्मचर्यापरिग्रहा ' यमाः ' । शौचसन्तोषतपस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि ‘ नियमाः ' । ” इति ( यो ० सू ० २।३१-३२ ) तथा ' पवित्रता, सन्तोष, तप, स्वाध्याय और ईश्वरप्रणिधान ' ये ५ ' नियम ' हैं ' । संक्षेप में ' परस्त्री - गमन न करे, मदिरा न पिये ' इत्यादि निषेध परक वचन प्रति-पादित कर्म ‘ यम ’ तथा नित्य सन्ध्योपासन करे, वेद का स्वाध्याय सर्वदा करे इत्यादि विधिपरक वचन - प्रतिपादित कर्म ' नियम ' है । प्रकृत श्लोक के द्वितीय पाद ( ‘ न नित्यं नियमान् बुद्ध: ' ) से नियमों का निषेध नहीं किया गया है, अपितु ' नियमों ' की अपेक्षा ' यमों ' की नित्यता कही गयी है । ' यम ' सेवन के अभाव में ब्राह्मणादि के पतित होने से ‘ नियम ' सेवन का उसे अधिकार ही नहीं रह जाता, किन्तु ' नियम ' सेवन के अभाव में ऐसी बात नहीं है, ऐसा ' नेनेशास्त्री ' का अभिमत है । ध्यानं प्रसादो माधुर्यमार्जवं च यमा दश ॥ १० ॥ ]

[ हिन्दी – अक्रूरता, क्षमा, सत्य, अहिंसा, इन्द्रिय - दमन, अस्पृहा, ध्यान, प्रसन्नता मधुरता और सरलता – ये ' यम ' हैं ॥ १०॥ ]

अस्तेयमिति पञ्चैके यमाश्चोपव्रतानि च ॥ ११ ॥ ]

[ हिन्दी — अहिंसा, सत्यभाषण, ब्रह्मचर्य, अकुटिलता, अचौर्य— ये ५ उपव्रत [ शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहौ । व्रतोपवासौ गानं च स्नानं च नियमा दश ॥ १२ ॥ ]

[ हिन्दी — पवित्रता, यज्ञ, तपस्या, दान, स्वाध्याय, ब्रह्मचर्य, व्रत, उपवास, ये १० ‘ नियम ’ हैं ॥१२ ॥ ]

अप्रमादश्च नियमाः पच्चैवोपव्रतानि च ॥ १३ ॥ ]

[ हिन्दी – अक्रोध, गुरुसेवा, पवित्रता, लघुभोजन और

पृष्ठ 627

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 627 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] .‘मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ५५१ भाष्य — तत्र भोजनमेव तावदर्थित्वाद्यत्रकुत्रचित्प्राप्तं निषिध्यते । अश्रोत्रियोऽनधीयानस्तेन तते प्रारब्धे यज्ञ ऋत्विग्भिर्वाऽश्रोत्रियैस्तते न भुञ्जीत ब्राह्मण: । ग्रामयाजी ग्रामयाजकस्तेन यत्र हूयते, यत्र च स्त्री होमं करोति । छान्दोग्ये हि स्त्रीणां गृह्यस्मृतिकारैरग्निहोत्रहोम उक्तोऽतस्तं पश्यन्प्रतिषेधति । अथवा यत्र यज्ञे स्त्री प्रधानं भर्ता दारिद्रयादिदोषैरुपहतः स्त्री च सौदायिकेन धनेन ज्ञातिबलेन

च दर्पिता तत्रायं प्रतिषेधः ।

क्लीबो नपुंसकम् ॥२०५ ॥

हिन्दी — बिना वेदज्ञाता के द्वारा बहुतों को यज्ञ कराने वाला ( वेदज्ञाता ) के द्वारा कराये गये यज्ञ में और स्त्री तथा नपुंसक जिसमें हवन कर्ता हों; ऐसे यज्ञ में ब्राह्मण कभी

भी भोजन न करे । २०५ ॥

अश्लीलमेतत्साधूनां यत्र जुह्वत्यमी हविः ।

प्रतीपमेतद्देवानां तस्मात्तत् परिवर्जयेत् ॥ २०६ ॥

भाष्य – पूर्वस्य प्रतिषेधविधेरर्थवादोऽयम् ।

अश्लीलमश्लाध्यं साधूनां शिष्टानाम् । यत्र ह्येते हविर्जुह्वति यज्ञं कुर्वन्ति ।

देवानां प्रतीपं प्रतिकूलम् । तस्मादीदृशे गमनं परिवर्जयेत् ॥ २०६ ॥

हिन्दी — जिस यज्ञ में ये लोग ( स्त्री, नपुंसक, बहुयाजक आदि ) हवन करते हैं; वह यज्ञ - कर्म सज्जनों की श्री का नाशक और देवताओं के प्रतिकूल है । अत: उसे छोड़ देना चाहिये ॥२०६ ॥

अभक्ष्य अन्न-मत्तक्रुद्धातुराणां च न भुञ्जीत कदाचन ।

केशकीटावपन्नं च पदा स्पृष्टं च कामतः ॥ २०७ ॥

भाष्य — यावन्मदादियोग एतेषां तावदभोज्यता । अन्ये बाहुल्यं मन्यन्ते । बाहुल्येन यः क्षीबो भवति मद्यशौण्डस्तदन्नं न भोक्तव्यम् । एवं क्रोधप्रधानस्य भृशंकोपनस्य च प्रायेण चातुरस्य रोगामयाव्यादेः । केशकीटैरवपन्नं संसर्गेण दूषितम् । कीटाश्च केचिन्मृता दूषयन्ति न जीवन्तो यथा मक्षिका गृहगोधाश्च । अन्ये तु जीवन्त एव । कीटग्रहणं क्षुद्रजन्तूनां कृमिपतङ्गानामपि

प्रदर्शनार्थम् । केशग्रहणं नखरोम्णां दूषिकादीनां मलानां, समाचारात् ।

पादेन बुद्धिपूर्वं कामकारेण स्पृष्टम् । प्रमादतस्तु न दोषः ॥२०७ ॥

पृष्ठ 628

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 628 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५२ मनुस्मृतिः [ चतुर्थ: हिन्दी — मतवाले, क्रुद्ध ( क्रोधयुक्त ) और रोगी के अन्न को, एवं केश या कीट ( कीड़े ) से दूषित अन्न को तथा इच्छापूर्वक पैर से छुए गये अन्न को कभी न खावे ॥२०७ ॥

भ्रूणनावेक्षितं चैव संस्पृष्टं चाप्युदक्यया ।

पतत्रिणाऽवलीढं च शुना संस्पृष्टमेव च ॥ २०८ ॥

भाष्य- -भ्रूणहा ब्रह्मनस्तेनावेक्षितं निपुणतो दृष्टम् । प्रदर्शनं चैतदन्येषामपि पातकिनाम् । पातकिभिः अवेक्षितस्य निषेधः । तैः स्पृष्टस्य तु प्रतिषेधः स्नानविधानादेव सिद्धः । उदक्या रजस्वला तया स्पृष्टस्य प्रतिषेधो, नावेक्षितस्य । “ ननु च तत्स्पर्शिनोऽपि यावत्स्नानं वक्ष्यति — अतस्तेनैवाशुचित्वे सिद्धे कुतस्तत्स्पृष्टस्य भोजनप्राप्ति:? ” उच्यते । प्रक्षाल्य तदन्नं भोज्यम् । अथवा भ्रूणहग्रहणं प्रदर्शनार्थमित्युक्तं— तत्र कश्चिन्मन्येत दिवाकीर्तिश्लोकपठितानां प्रदर्शनार्थमिति । तथा चोदक्यावेक्षितस्यापि प्रति-षेधः स्यात् । एतेन शुना संस्पृष्टं व्याख्यातम् । अत उक्तं पतितानामेवान्येषां प्रदर्शनार्थम् । तदत्र युक्तः पतितसूतिकेत्यादीनाम् । उदक्याग्रहणं सूतिकाया निदर्शनार्थम् । पत्रत्रिणा । पतत्रो पक्षी स च क्रव्यादो गृध्रवायसादिः समाचारारान्न तु हंसादिः ॥२०८ ॥

हिन्दी — गर्भहत्या ( गोहत्या, ब्रह्महत्या भी ) करने वाले से देखे हुए, रजस्वला स्त्री से छुए ( स्पर्श किए गये, पक्षी ( कौवा आदि ) से आस्वादित और कुत्ते से छुए गये ( अन्न को न खावे ) ॥ २०८ ॥

गवा चान्नमुपाघ्रातं घुष्टान्नं च विशेषतः ।

गणान्नं गणिकान्नं च विदुषा च जुगुप्सितम् ॥ २० ९ ॥

भाष्य — घुष्टान्नं यदुद्धुष्य दीयतेऽनामन्त्रिताय कस्मैचिदर्थिने मठसत्रभक्तादि-विशेषानुद्देशेन । यद्वाऽन्यस्मै प्रतिश्रुत्यान्यस्मै दीयते । प्रतिपत्तिज्ञाने ह्ययं धातुः पठ्यते । तदभावे बाधितं स्मरन्ति यज्ञविवाहादिष्व-नामन्त्रितभोजनम् । अयं च गणः संघातस्तस्माद्भ्रातृणां त्वविभक्तानां न गणव्यपदेशः । “ भ्रातॄणाम-

पृष्ठ 629

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 629 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ५५३ विभक्तानामेको धर्मः प्रवर्तते " ( ९ । २१५ ) इति वचनादेकश्च धर्मस्तेषामातिथ्यादि-क्रियैवेति नवमे दर्शितम्– “ ज्येष्ठ एव तु गृह्णीयात्पित्र्यं धनमशेषतः ” ( ९ । १०५ ) इति । तस्य च ग्रहणमवश्यकर्तव्येष्वधिकार इति दर्शयति । साधारणस्यापि अन्यस्या-तन्मध्यगतस्य प्रतिषेधः ।

गणिका वेश्या ।

जुगुप्सितं निन्दितम् । विदुषा वेदार्थविदा । भक्ष्यमपि बिसखल्यादि ॥२०९ ॥।

हिन्दी – गौ के सूँघे हुए और विशेष रूप से किसी के लिए ( ' अमुक के लिये यह अन्न है इत्यादि रूप से घोषित अत्र को, समूह ) ( शठब्राह्मण - समूह ) के अन्न को, वेश्या के अन्न को और विद्वान् से निन्दित अन्न को ( न खावे ) ॥२०९ ॥

स्तेनगायनयोश्चान्नं तक्ष्णो वार्धुषिकस्य च ।

दीक्षितस्य कदर्यस्य बद्धस्य निगडस्य च ॥ २१० ॥

भाष्य — गायनो यो गीतेन जीवति । अन्यस्य त्वपरान्तकादिगानं विहितमेव ( याज्ञवल्क्य ३।११३ ) । कदर्यः कृपण: ।

बद्धनिगडयोर्विशेषः— एको वाङ्मात्रेणावरुद्धः अपरो रज्ज्वायसनिगडैर्यन्त्रितः ।

‘ विशदस्य चे’त्यन्ये पठन्ति । कष्टं च विशदमाचक्षते ॥२१० ॥

हिन्दी – चोर, गायक ( मल्लिक, गन्धर्व आदि ), बढ़ई, व्याजखोर, यज्ञ में दीक्षित ( अग्निसोमीय के पहले ), कृपण और निगड ( कथकड़ी आदि ) से बँधे हुए-इनके ( अन्न को न खावे ) ॥२१० ॥

विमर्श - गोविन्दराज का मत है कि निगड ( लोहे की जंजीर ) से बँधे हुए या बिना लोहे के भी बँधे हुए के भी अन्न को नहीं खावे ।

अभिशस्तस्य षण्ढस्य पुंश्चल्या दाम्भिकस्य च ।

शुक्तं पर्युषितं चैव शूद्रस्योच्छिष्टमेव च ॥ २११ ॥

भाष्य – पुंश्चली यस्य कस्यचिन्मैथुनसम्बन्धेन घटते । " ननु च गणिकान्नं प्रतिषिद्धमेव । ” नैतदेवम् । अन्या गणिकाऽन्या पुंश्चली । गणिका वेश्यावेशेन जीवति । पुंश्चली त्विन्द्रियचपला । दाम्भिको बैडालव्रतकादिः सोपधो धर्मचरणः । प्रायश्चित्तविशेषार्थं शूद्रोच्छिष्टं प्रतिषिध्यते । सर्वस्यैवोच्छिष्टभोजनप्रतिषेधात् ।

पृष्ठ 630

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 630 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५४ मनुस्मृतिः [ चतुर्थ: अन्ये तु शूद्रोच्छिष्टं स्थालीस्थं भोज्यान्नं शूद्रभुक्तशिष्टमुच्छिष्टमुच्यत इत्याहुः । पाठान्तरं तु “ उच्छिष्टमगुरोस्तथेति ” उच्छिष्टमुच्यते यत्परस्य स्पर्शनादशुद्धं भुक्तोज्झितं च । आत्मीये ह्यभुक्तोऽज्झित एकग्रासाशनमेव स्यात् । न चैष शिष्टानां समाचारो यत्सकृदन्नं दत्तं भुक्त्वा पुनराचम्य पात्रान्तरे गृहीतं भुज्यते । तथा नाद्यादन्नम् । ‘ तथा’अन्तरेऽभ्युत्थानादिक्रियान्तरस्य प्रतिषेधः । अत आतृप्तेः प्रागाचमनात् पश्चात्स्पर्शे न दोषः । सहभोजनं तु सत्यपि परस्य स्पर्शे पदार्थान्तरत्वान्नोच्छिष्टभोजनम् । अत्र पित्रा पुत्रादिभिः शिष्टं सह भुज्यते । तथा चापस्तम्बादयो देशग्रहणात्प्रसङ्गेन “ अनुपनीतेन सह भोजनं ” निन्दन्ति, नोपनीतेन ।

अस्मिंस्तु पक्षे विजातीयैः सह भोजनप्रतिषेधः । व्यवधानान्तरमाश्रयणीयम् ।

भुक्तोज्झितं तु धात्वर्थयोगादुच्छिष्टमन्यदीयमपि ॥ २११ ॥

हिन्दी – लोक में महापातक ( ११।५४-५८ ) आदि दोषों से लाञ्छित, नपुंसक, व्यभिचारिणी और दम्भी के अन्न को तथा शुक्त और बासी अन्न को एवं शूद्र तथा के किसी के भी जूठे अन्न को न खावे ॥२११ ॥

विमर्श - दम्भी कपटपूर्वक ( लोगों को दिखाने के लिये ) धर्माचरण करने वाला यथा— - बैडालव्रतिक ( ४।१ ९ ५ ), बकव्रतिक ( ४।१ ९ ६ ) आदि । शुक्त — पात्र या किसी संसर्ग से खट्टा हुआ दही आदि मधुर वस्तु, पर्युषित ( बासी ) - जैसे बनाये एक रात बीच चुकी हो नही खावे ।

। -चिकित्सकस्य मृगयोः क्रूरस्योच्छिष्टभोजिनः ।

उग्रान्नं सूतिकान्नं च पर्याचान्तमनिर्दशम् ॥ २१२ ॥

भाष्य -- स्मृत्यन्तरे विशेष: श्रूयते “ शल्या नर्तकजीविनः ” मृगयुर्मृगव्याधः । आखेटकार्थं मांसविक्रयार्थं वा यो मृगान्हन्ति । क्रूर अनृजुप्रकृतिः दुष्प्रसादः । उच्छिष्टभोजी निषिद्धोच्छिष्टभोजी । उग्रो जातिविशेषः । राजेत्येतस्य वेदे प्रयोगो दृश्यते । " उग्रो मध्यमशीरि वेति ” । ( ऋग्वेद १० । ९ ७ । १२ ) । न च तस्यान्यः प्रतिषेधोऽस्ति दोषप्रदर्शनप्रकारेण च न श्रूयते । “ राजान्नं तेज आदत्ते " इत्यर्थवादाच्च प्रतिषेधः । सूतिकान्नं सूतिकामुद्दिश्य यत्कृतं तत्कुलीनैरपि तदभोज्यम् ।