मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 631–640

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 631–640

पृष्ठ 631

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 631 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५५५ तदनाद्यमनिर्दशं दशाहानि यावत् । तेन यद्यपि क्षत्रियादीनां दशाहादूर्ध्वमाशौचं तथापि दशाहानि न भोज्यम् । पाठान्तरं सूतकान्नमिति । सूतकशब्देन च तद्वन्तः पुरुषा लक्ष्यन्ते । येषां कुले सूतकं ते दशाहं न भोज्यान्ना इति । यस्मिन्पक्षे सर्वेषां दशाहं सूतकाशौचं तत्रायं प्रति-षेधः । यदा तु मातापित्रोः सूतकं मातुर्वेति पक्षस्तदा यावदाशौचं न भोज्यम् । अनिर्दशग्रहणमाशौचनिवृत्त्युपलक्षणार्थम् । क्षत्रियादीनां यस्य यावदाशौचकालः म् । तेन स तावत्कालमभोज्यान्नः । “ सूतिकान्नमनिर्दशमिति ” पठितव्ये वृत्तानुरोधात्पर्याचान्तपदेन व्यवधानम् । अन्यैस्तु स्वतन्त्रमनिर्दशग्रहणं व्याख्यातम् । सूतकशब्देन आशौचकालोऽनुद्योत्यते । अनिर्दशं गवादीनां पयः । पर्याचान्तं शौचाचमनव्यपेतमर्धभुक्ते केनचित्कारणेन यथाचामति तदा पुनर्भुक्तोज्झितं नाशितव्यम् ॥२१२ ॥

हिन्दी – वैद्य, शिकारी या व्याधा, क्रूर, जूठा खाने वाला, उग्र स्वभाव वाला; इनके अन्न को एवं सूतिका के उद्देश्य से पकाये हुए अन्न को, पर्याचान्त अन्न को और सूतक के अन्न को न खावे ॥ २१२ ॥

विमर्श - वैद्य – जो वैद्य जीविका के लिये चिकित्सा करता है, उसके अन्न को खाने का इस वचन से निषेध है, किन्तु इसके विपरीत परोपकार की भावना से जो चिकित्सा करता हो उस वैद्य के अन्न को खाने में दोष नहीं? मृगयु — जो वधिक या शिकारी मांस बेचने के लिए प्राणिवध करता हो । पर्याचान्तान्न — एक पंक्ति में, अनेक लोगों के भोजन करते रहने पर बीच में ही यदि कोई आचमन करने ( मुख धोने ) लगे, वह अन्न ‘ पर्याचान्त ' है । अनिर्दश- जिस सूतक ( मरण शौच ) को दश दिन नहीं बीते हों, उसके अन्न को नहीं खावे ।

अनर्चितं वृथामांसमवीरायाश्च योषितः ।

द्विषदन्नं नगर्यन्नं पतितान्नमवक्षुतम् ॥ २१३ ॥

॥ भाष्य - अर्चार्हस्य यदवज्ञया दीयते तदनर्चितम् । न तु सुहृदादेः । वृथामांसं देवाद्यर्चनशिष्टं यन्त्र भवत्यात्मार्थं यत्साधितम् । अवीरा स्त्री यस्या न भर्ता नापि पुत्रः । द्विषञ्छत्रुः ।

नगरी नगरस्वाभ्यराजाऽपि ।

अवक्षुतमुपरि यस्मिन्क्षवशुः कृतः ॥२१३ ॥

पृष्ठ 632

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 632 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५६ मनुस्मृतिः [ चतुर्थ: हिन्दी — बिना सत्कारपूर्वक दिया गया अन्न, देवतादि के उद्देश्य के बिना बधा हुआ मांस; पतिपुत्रहीन स्त्री, शत्रु, नागरिक ( नगरपति ) और पतित – इनका अन्न तथा जिसके ऊपर छींक दिया गया हो; वह अन्न नहीं खावे ॥२१३ ॥

पिशुनानृतिनोश्चान्नं क्रतुविक्रयकस्य च ।

शैलूषतुन्नवायान्नं कृतघ्नस्यान्नमेव च ॥ २१४ ॥

भाष्य- - पिशुनो यो विश्रब्धमर्थं कथितं भिनत्ति परच्छिद्रवादी वा परोक्षम् । अनृती कृतकौटसाक्ष्यः । क्रतुविक्रयकः क्रतुर्यज्ञस्तं कृत्वा विक्रीणीते क्रतुफलं मदीयं तवास्त्विति मूल्येन ददाति । यद्यपि परमार्थतः क्रतोर्विक्रयो नास्ति तथापि यस्यैवंविधा यात्राऽन्यविप्रलम्भेन वा प्रवृत्तिस्तस्य प्रतिषेधः । शैलूषो नटः । भार्यापण्य इत्यपरे । तुन्नवायः सौचिकः । कृतघ्नः कृतमुपकारं यो नाशयति प्रत्युतोपकर्तुरपकारे वर्तते न च शक्तः सन्प्रत्युपकारेऽपि ॥२१४ ॥

हिन्दी — चुगलखोर, असत्यभाषी, यज्ञ बेचने वाला ( अपने यज्ञ का फल दूसरे को देकर उसके बदले में मूल्य लेने वाला ), नट ( बहुरूपिया ), दर्जी और कृतघ्न; इनके अन्न को न खावे ॥२१४ ॥

भाष्य-कर्मारस्य निषादस्य रङ्गावतरकस्य च ।

सुवर्णकर्तुर्वेणस्य शस्त्रविक्रयिणस्तथा ॥ २१५ ॥

-कर्मारोऽयस्करः निषादो दशमे वक्ष्यते । रङ्गावतरको नटगायनकेभ्योऽन्यो मल्लादिः । अथवा प्रतिरङ्गमुपतिष्ठते कुतूहली ।

वेणुः वादित्रजीवितः ।

शस्त्रविक्रयी कृतस्य खङ्गादेरकृतस्य वाऽयसो विक्रेता ॥२१५ ॥

हिन्दी - लोहार, मल्लाह, रङ्गसाज, सोनार, बँसफोर ( बांस के बर्तन बनारक जीविका करने वाला ) और शस्त्र को बेचने वाला; इनके अन्न को न खावे ॥२१५ ॥

श्ववतां शौण्डिकानां च चैलनिर्णेजकस्य च ।

रजकस्य नृशंसस्य यस्य चोपपतिर्गृहे ॥ २१६ ॥

भाष्य — आखेटकाद्यर्थं ये शुनो बिभ्रति ते श्ववन्तः । शौण्डिका मद्यव्यसनि-नस्तत्पण्यजीविनो वा । चैलं वस्त्रं तन्निर्नेनक्ति प्रक्षालयति । कारुकनामधेयमेतत् ।

पृष्ठ 633

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 633 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता. रजको वाससां नीलादिरागकारकः । ५५७ नृशंसो नॄन्मनुष्याञ्छंसति स्तौति यो लोके बन्दीति प्रसिद्धः । अथवा निर्दयो

नृशंसः ।

उपपतिर्जारो भार्याया गृहे जारो यस्य वर्तते ॥ २१६ ॥

हिन्दी — शिकार के लिये कुत्ते को पालने वाला; मद्य बेचने वाला, धोबी, रङ्गरेज, नृशंस ( निर्दय ) और जिसके घर में उपपति ( स्त्री का जार बिना जानकारी के ) हो वह, इनके अन्न को न खावे ॥२१६ ॥

मृष्यन्ति ये चोपपतिं स्त्रीजितानां च सर्वशः ।

अनिर्दशं च प्रेतान्नमतुष्टिकरमेव च ॥ २१७ ॥

भाष्य – पूर्वोऽविदितभार्याजारः । अयं तु विदित्वा क्षमते न भार्याया निग्रहं करोति 1 । नापि तस्य अविदुषोऽन्यत्र गृहाज्जारिणो भोज्यान्नं नैव । स्त्रीजिताः । येषां भार्यैव गृहे कर्त्री हर्त्री च स्वयं परिजनस्य च नेशस्तेन सर्वत्र तद्वशवर्तिनः । प्रेतान्नं मरणाशौचे तत्कुलीना अभोज्यान्नाः । अनिर्दशग्रहणं कालोपलक्षणार्थम् । यदाऽनिर्दशग्रहणं पूर्वत्र स्वतन्त्रमाशैचसम्बन्धिनामविशेषेणान्नं प्रतिषेधति तदिह प्रेतान्नकृतं यस्याप्याशौचं नास्ति सुहृद्वान्धवादेः । कारुण्याच्चतुर्थीश्राद्धादिप्रवृत्तस्य यदन्नं तन्न भोज्यम् । “ दशाहिकं नावमिकं चतुर्थीश्राद्धमष्टमी " इत्यादिरामायणे वर्णितमन्यैरपि गृह्यकारैः । अतुष्टिकरं यस्मिन्भुज्यमाने चित्ततुष्टिर्न भवेत् ॥२१७ ॥

हिन्दी – जानकारी में जो घर में उपपति ( स्त्री का जार ) के रहने को सहन करता है, जो सब बातों में स्त्री के वश में है; इन दोनों के अन्न को तथा बिना दस दिन बीते सूतक के अन्न को और अतुष्टिकारक अन्न को न खावे ॥२१७ ॥

राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् ।

आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चर्मावकर्तिनः ॥ २१८ ॥

भाष्य- अथेदानीमतिक्रमफलं दर्शयति । राजान्नभोजिनस्तेजोनाशः । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । सुवर्णकारादयः शब्दाः शिल्पिविशेषजीविनां वाचकाः । ये सुवर्णं जीविकार्थं घटयन्ति सुवर्णकारा उच्यन्ते । एवं रजकादिष्वपि द्रष्टव्यम् । चर्मावकृन्तति छिन्दति चर्मावकर्तिनः । तेन कर्मणा ये जीवन्ति तेषामेषा रूढिः । इह येषां पूर्वत्र प्रतिषेधो नास्ति केवलं दोषः श्रूयते तेषां तत एव प्रति-षेधोऽनुमेयः ॥२१८ ॥

पृष्ठ 634

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 634 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५८ मनुस्मृतिः [ चतुर्थ: हिन्दी — राजा का अन्न ( खाने वाले के ) तेज को, शूद्र का अन्न ब्रह्मवर्चस ( ब्रह्मतेज ) को, सोनार का अन्न आयु को और चमार का अन्न यश को ले लेता है ( अत: इनके अन्न को नहीं खाना चाहिये ) ॥२१८ ॥

कारुकान्नं प्रजां हन्ति बलं निर्णेजकस्य च ।

गणान्नं गणिकान्नं च लोकेभ्यः परिकृन्तति ॥ २१ ९ ॥

भाष्य — कारुकाः सूपकारादयः नातिगर्हितकर्माणः । एष एतेषां शिल्पिभ्यो भेदः । प्रजाया विधातोऽनुत्पत्तिः ॥२१९ ॥

हिन्दी — बढ़ई ( या शिल्पी ) का अन्न संतान को तथा रँगरेज ( कपड़ा रंगने वाला ) का अन्न बल को नष्ट करता है और गण ( सामूहिक ) तथा वेश्या का अन्न ( पुण्य आदि से प्राप्त होने वाले स्वर्ग आदि ) लोकों से भ्रष्ट करता है ॥२१ ९ ॥

पूयं चिकित्सकस्यान्नं पुंश्चल्यास्त्वन्नमिन्द्रियम् ।

विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम् ॥ २२० ॥

भाष्य - पूयतुल्यं चिकित्सकस्यान्नं भोजनम् ।

इन्द्रियं शुक्रम् ।

विष्ठा मलमेकमेव ॥ २२० ॥

हिन्दी - वैद्य ( ४।२१२ का विमर्श देखिये ) का अन्न पीव, व्यभिचारिणी का अन्न शुक्र ( वीर्य ), सूदखोर ( सूद से ही जीविका करने वाला ) का अन्न विष्ठा तथा शास्त्र बेचने वाले का अन्न मल ( कफ, कान का खोंट नाक का पोटा आदि ) के समान है ॥२२० ॥

य एतेऽन्ये त्वभोज्यान्नाः क्रमशः परिकीर्तिताः ।

तेषां त्वगस्थिरोमाणि वदन्त्यन्नं मनीषिणः ॥ २२१ ॥

भाष्य- - प्रतिपदनिर्दिष्टेभ्यो येन्येऽप्यभोज्यान्ना अस्मिन्प्रकरणे पठितास्तेषां यदन्नं तत्त्वगस्थिरोमादि । यस्तदीयायास्त्वचो भुक्ताया दोष: स एवान्नस्यापि ॥२२१ ॥

हिन्दी – प्रत्येक नामकथनपूर्वक इन अभोज्यान्नों ( जिनका अन्न अभोज्य है ४।२१८-२२० ) के अतिरिक्त जो अभोज्यान्न ( ४।२०५-२१७ ) क्रमश: कहे गये हैं, उनके अन्न को विद्वान् लोग उन ( अभोज्यान्नों ) को चमड़ा, हड्डी और रोम कहते हैं ( उनका अन्न खाने को उनके चमड़ा, हड्डी और रोम ( बाल ) खाने के समान कहते हैं ) ॥ २२१ ॥

चारों वर्णों के अन्नों का स्वरूप-[ अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यान्नमन्नमित्याहुः शूद्रस्य रुधिरं स्मृतम् ॥१४ ॥ ]

पृष्ठ 635

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 635 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५५ ९ [ हिन्दी - ब्राह्मण का अन्न अमृतरूप, क्षत्रिय का अन्न दूध रूप, वैश्य का अन्न अन्नरूप तथा शूद्र का अन्न रुधिर - रूप है । ( अत: शूद्र का अन्न अभोज्य है ) || १४ || ] अभोज्य अन्न खाने पर प्रायश्चित्त-भुक्त्वाऽतोऽन्यतमस्यान्नममत्या क्षपणं त्र्यहम् । मत्या भुक्त्वाऽऽचरेत्कृच्छ्रं रेतोविण्मूत्रमेव च ॥ २२२ ॥

भाष्य- - त्र्यहं क्षपणमभोजनम् । अमत्याऽबुद्धिपूर्वम् । बुद्धिपूर्वे तु कृच्छ्रं चरेत् । तच्च कृच्छ्रं स्मृत्यन्तरैकवाक्यत्वात्तप्तकृच्छ्रम् । तत्र रेतोविण्भूत्रप्राशने तप्त-कृच्छ्रमाम्नातम् । ‘ अमत्या पाने पयोघृतमुदकं वायुः प्रतित्र्यहं तप्तातिकृच्छ्रः । ततोऽस्य संस्कार इति ' । अप्रकरणे च प्रायश्चित्तवचनं दोषातिशयदर्शनार्थम् । अन्यतमस्येति षष्ठीनिर्देशात्परिग्रहणदुष्ट एवेदं प्रायश्चित्तं मन्यन्ते न काल-स्वभावसंसर्गदुष्टे । शुक्तपर्युषितादौ चतुर्विधं ह्यभोज्यम् । कालदुष्टं शुक्तपर्युषितादि । संसर्गदुष्टं मद्यानुगतादि । स्वभावदुष्टं लशुनादि । परिग्रहदुष्टं प्रकृताभोज्यान्नानां यत् ॥ अत्रोच्यते । सत्यम् । चतुर्विधमभोज्यं भवति । षष्ठीनिर्देशोऽप्यस्ति । किंतु यदि शुक्तादेर्नेदं प्रायश्चित्तं स्यात्तदिह प्रकरणे तेषामुपादानमनर्थकमेवापद्येत । पञ्चमे हि तयोः प्रतिषेधो नास्ति । तस्मादिह प्रायश्चित्तार्थमेवैवमादीनामुपादानम् । तत्र तर्हि किमर्थम्? तत्रैव वक्ष्यामः । यदपि ' गर्हिता नाद्ययोर्जग्धिः ' ( ११ । ५६ ) ' अभोज्यानां तु

भुक्त्वाऽन्नमिति ' ( ११ । १५२ ) च तत्सर्वमेकादशे विभागतो निर्णेष्यते ॥२२२ ॥

हिन्दी — इन ( ४।२०५-२२० ) में से किसी एक के अन्न को अज्ञानपूर्वक खाकर तीन दिन उपवास करे तथा ज्ञानपूर्वक शुक्र, मल और मूत्र के समान इन अन्नों को खाकर

कृच्छ्रव्रत ( ११।२११ ) करे ॥२२२ ॥

विमर्श- यहाँ पर ' किसी एक का ' ( अन्यतमस्य ) शब्द कहने से मत्तादिसम्बन्धी दूषित अन्न के ही भोजन करने पर यह प्रायश्चित्त है, कीट या केश आदि के संसर्ग से दूषित, समय से दूषित वासी आदि और निमित्त से दूषित घुन आदि लगे हुए अन्न को खाने से उक्त प्रायश्चित्त ( तीन दिन उपवास या कृच्छ्रव्रत ) करना नहीं है । एक प्रकरण में स्नातकता बतलाने के लिए कहा है, ग्यारहवें अध्याय में प्रायश्चित्त को कहेंगे । अतएव मेधातिथि अप्रकरण में प्रायश्चित्त को कहने के कारण कीटादि के संसर्ग से दूषित अन्न

पृष्ठ 636

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 636 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५६० मनुस्मृतिः [ चतुर्थ: तथा समय के अतिक्रमण से दूषित बासी आदि अन्न के खाने पर भी यही प्रायश्चित्त ( अज्ञानपूर्वक खाने से तीन दिन उपवास तथा ज्ञानपूर्वक खाने से कृच्छ्रव्रत ) जो कहा है, वह ठीकनहीं । अप्रकरण में इस प्रायश्चित्त का कथन लाघव के लिये है । शूद्र से पक्वान्न लेने का निषेध— नाद्याच्छूद्रस्य पक्वान्नं विद्वानश्राद्धिनो द्विजः । आददीताममेवास्मादवृत्तावेकरात्रिकम् ॥२२३ ॥

भाष्य — अविशेषेण शूद्रान्नं प्रतिषिद्धं तस्येदानीं विशिष्टविषयतोच्यते अश्राद्धिनः । “ क्व पुनः शूद्रान्नं प्रतिषिद्धम् ” । “ शूद्रस्योच्छिष्टमेव च ” ( ४ । २११ ) इत्यत्र । ननु च तत्र शूद्रस्योच्छिष्टं प्रतिषिद्धं नान्यदन्नम् । नेति ब्रूमः । एवं तत्र सम्बन्ध: । ' शूद्रस्यान्नं नाद्यादुच्छिष्टमन्यस्यापि ' । यत्तु प्राग्व्याख्यातं तत्पूर्वेषां दर्शनमित्यस्माभिरपि संवर्णितम् । अश्राद्धिनः । श्राद्धशब्देन पाकयज्ञादिक्रिया शूद्रस्य विहिता लक्ष्यते । ततस्त-त्क्रियाननुष्ठायिनः । सच्छुद्रादन्यस्य यत्पक्वमन्नं तन्नाद्यात् । अश्रद्धिन इति वा पाठः । अश्रद्धावानित्यर्थः । तथा चोत्तरश्लोके श्रद्धायाः प्राधान्यमेवाह “ वदान्यस्येति ” ।

आमं शुष्कं धान्यं तण्डुलादि ।

. तथैकरात्रिकमेकस्मिन्नहनि पर्याप्तं न बहु ॥ २२३ ॥

1100 हिन्दी — विद्वान् ब्राह्मण श्राद्ध आदि पञ्चमहायज्ञ न करने वाले ( क्योंकि शूद्र लिये इन कर्मों को करने की शास्त्राज्ञा नहीं है ) शूद्र के पक्वान्न को न खावे, किन्तु खाने के लिए दूसरा अन्न नहीं रहने पर शूद्र से एक रात भोजन करने योग्य कच्चे अन्न को लेवे ( पक्वान्न तो कदापि न लेवे ) ॥२२३ ॥

चन्द्र - सूर्य ग्रहण में भोजन का निषेध-[ चन्द्रसूर्यग्रहे नाद्यादद्यात्स्नात्वा तु मुक्तयोः । अमुक्तयोरगतयोरद्याच्चैव परेऽहनि ॥ १५ ॥ ]

[ हिन्दी — चन्द्रमा या सूर्य के ग्रहण में भोजन न करे तथा उनके मुक्त ( मोक्ष ) हो जाने पर स्नान करने पर ही भोजन करे । बिना मोक्ष हुए यदि वे अस्त हो जावें तो दूसरे दिन भोजन करे ॥ १५ ॥

पृष्ठ 637

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 637 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ५६१ विमर्श - वृद्धगर्ग का मत है कि सूर्यग्रहण आरम्भ होने से चार प्रहर ( १२ घण्टे ) तथा चन्द्रग्रहण आरम्भ होने से तीन प्रहर ( ९ घण्टे ) पहले भोजन न करे; किन्तु बालक, वृद्ध और रोगी के लिये यह निषेध नहीं है । किसी - किसी आचार्य के मत से पुत्र वाले गृहस्थ ( गृहाश्रमी ) के लिये भी निषेध नहीं है । इस प्रकार विधवा, यति तथा वैष्णवादि विरक्त मात्र के लिए चन्द्र या सूर्य के उपराग - ( ग्रहण ) — काल में क्रमश: तीन और चार प्रहर पूर्व से भोजन करने का निषेध है । विशेष अन्य धर्म - शास्त्रों में देखना चाहिए । ] कृपण श्रोत्रिय तथा सूदखोर के अन्न की समानता—

श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वार्धुषेः ।

मीमांसित्वोभयं देवाः सममन्नमकल्पयन् ॥ २२४ ॥

भाष्य- -यो ब्राह्मणः सर्वगुणोपेतः । श्रोत्रियग्रहणस्य प्रदर्शनार्थत्वात् । श्रोत्रियो विद्वान्विहितधर्मानुष्ठानपरः । किन्तु कदर्यः कृपणो मित्रं ज्ञातिमतिथिमर्थिनं नाभिनन्दति न कस्मै किंचिदपि दातुमीहते । इतरो वार्धुषिर्दुष्टकर्मा वृद्धिजीवी । अथ वदान्य उदारः श्रद्दधानो गृहागतेषु परितुष्यति श्रद्धया भोजनादिना पूजयति तयोरन्नं देवाः समं तुल्यमकल्पयन्व्यवस्थापितवन्तः । यदि नामैको गुणवान्साधुचरणस्तथापि कदर्यतयोपहतः । उक्तं हि “ लोभः सर्व-गुणानिव ” इति । इतरो यदि नाम श्रद्दधानः तथापि कर्मदोषादप्रशस्तः । एवं मीमांसि-त्वा विचार्य देवैर्व्यवस्था कृता तुल्यमेतदिति ॥२२४ ॥

हिन्दी – कृपण श्रोत्रिय तथा बहुत दानी- सूदखोर के अन्न के गुण - दोष का विचारकर देवताओं ने दोनों का अन्न बराबर कहा है ॥२२४ ॥

तान् प्रजापतिराहैत्या मा कृवं विषमं समम् । श्रद्धापूतं -वदान्यस्य हतमश्रद्धयेतरत् ॥ २२५ ॥ ·

भाष्य – देवान्प्रजापतिरागत्याचष्ट मा कृवमेवं विषमं समीकरणमन्याय्यम् । कः पुनरनयोरधिक इति देवा ऊचुः । पुनः प्रजापतिराह । वदान्यस्य श्रद्धावतो यदन्नं तत्पूतं पवित्रं श्रद्धया वार्धुषेः । इतरद्यदन्नं श्रोत्रियस्य तत्कर्मणोपहतमप्रशस्तम् । देवप्रजापतिसंवादोऽर्थवादः । अश्रद्दधानस्य गुणवतोऽपि न भोक्तव्यमादरेण शूद्र-स्यापि भोक्तव्यम् ॥२२५ ॥

हिन्दी -उन ( देवताओं ) के पास ब्रह्माजी आकर बोले कि विषम ( अन्न ) को समान मत करो ( कृपया श्रोत्रिय तथा बहुत दानी सुदखोर के अन्न को बराबर मत कहो ); किन्तु दान-शील सूदखोर का अन्न श्रद्धा से पवित्र है तथा अन्य ( कृपण अर्थात् श्रद्धाहीन श्रोत्रिय का

पृष्ठ 638

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 638 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५६२ मनुस्मृतिः [ चतुर्थ: अन्न ) अश्रद्धा से दूषित है । ( अतः श्रद्धा से ही अन्नादि का दान करना श्रेष्ठ है ) ॥२२५ ॥

श्रद्धा से किये गये इष्ट तथा पूर्त का अक्षयफल-श्रद्धयेष्टं च पूर्तं च नित्यं कुर्यादतन्द्रितः । श्रद्धाकृते ह्यक्षये ते भवतः स्वागतैर्धनैः ॥ २२६ ॥

भाष्य — इष्टमन्तर्वेदि यत्क्रियते यज्ञादि कर्म । पूर्तं ततोऽन्यत्र सम्मानाद्यदृष्टार्थम् । ते श्रद्धया कर्तव्ये । तथा स्वागतैश्चधनैः शोभनेनागच्छन्ति यानि धनानि श्रुतशौर्यतपः कन्यादिना । एवमक्षयेऽक्षयफले भवतः । यानि तु न स्वागतानि नाक्षयफलानि न पुनर्निष्फलानि । तथाहि तैरपि स्वाम्यमुत्पद्यते । तेन च यागादयः कर्तव्याः । न च यागदानादिप्रकरणे कुसीदादिप्रतिषेधः श्रुतो येन तदङ्गं स्यात् । तस्माद्यावन्त: स्वर्गोत्पत्तिहेतवः तैरर्जितेन

धनेन यागादयः कर्तव्याः । फलस्य तु प्रकर्षापकर्षौ भवतः ॥२२६ ॥

के पुनस्ते प्रशस्तधनोपायाः । अत उच्यते ।

श्रुतशौर्यतपः कन्यायाज्यशिष्यान्वयागतम् ।

धनं सप्तविधं शुद्धं उभयोऽप्यस्य तद्विधः ॥

तत्र ' श्रुततपसी ' प्रतिग्रहनिमित्तम् । एकोऽपि प्रतिग्रहो निमित्तभेदाद्भेदेनोक्तः । प्रतिग्राह्यगुणा अपि सामर्थ्यात्तत्र द्रष्टव्याः । यदि नात्यन्तदुष्टो दाता भवति तदा तस्मादागतं शुद्धं भवति । याज्यशिष्यशब्दाभ्यां याजनाध्यापने गृह्येते । ' अन्वयागतं ' पितृपैतामहादि । कन्यादानकाले श्वशुरगृहाल्लब्धम् । शौर्येण क्षत्रियस्य । कन्यान्वयौ सर्वसाधारणौ ।

कुसीदकृषिवाणिज्यशिल्पसेवानुवृत्तितः ।

कृतोपकारादाप्तं च शबलं समुदाहृतम् ॥

‘ सेवां ’ प्रेष्यकरत्वं यथेच्छविनियोज्यता । ' अनुवृत्तिः ' प्रियतानुकूला । तत्र कुसीद-कृषिवाणिज्यान्यवैश्यस्य, वैश्यस्य प्रशस्तान्येव । ' सेवा ' द्विजातिशुश्रूषा शूद्रस्य प्रशस्तैव । अन्या तु तस्य निन्दिता । ' शवल ' ग्रहणेनाचिरस्थायिता फलस्योच्यते । यावज्जीवं तत्फलं भवति ॥ • पार्श्विकद्यूतचौर्यार्तिप्रातिरूपकसाहसैः व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम् ॥ ' पार्श्विकः ' पार्श्वस्थः उत्कोचादिना धनमर्जयति । ज्ञात्वा धनागमं कस्यचिदहं ते दापयामि मह्यं त्वया किंचिद्दातव्यमिति यो गृह्णाति स पार्श्विकः । न कर्ता कारयिता तटस्थो न त्वज्ञतया गृह्णाति । यथा च गृहीत्वाऽधमर्णाय प्रतिभूत्वेनावतिष्ठते । ‘ प्रति-

पृष्ठ 639

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 639 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५६३ रूपको ’ दाम्भिकः । कुसुम्भाद्युपहितकुङ्कुमादिविक्रयो ‘ व्याजः ’ । ‘ आर्तिः ’ परपीडा । प्रच्छन्नहरणं ‘ चौर्य्यम् ’ प्रसभं ‘ साहसम् ’ । ननु चौर्यसाहसाभ्यां स्वाम्यमेव नास्ति तन्निमित्तेष्वपठितत्वात् । “ स्वामी रिक्थक्रय-संविभागपरिग्रहाधिगमेष्विति'- तथा ‘ “ विद्याशिल्पं भृतिमेवे ” त्यादि— तथा “ सप्त वित्तागमा धर्म्या ” इति च । अथास्मादेव वचनात्स्वाम्यकारणत्वमनयोरिति । कथं तर्हि बलाद्भुक्तं न जीर्यतीति । केचित्तावदाहुः । नैवायं पाठोऽस्ति । " द्यूतचौर्यार्त्तीति ” अपि तु ‘ वैर्यार्तीति ’ । वैरिणः सकाशाद्यद्गृह्यते सन्धानकाले यद्येतावद्ददासि तदा त्वया सन्धिं करोमि शक्ति-विहीनतया ददाति । साहसमपि न प्रसह्य हरणं किं तर्हि यत्प्राणसंदेहेनार्ज्यते पोतयात्रतया रहसि राजप्रतिषिद्धप्रतिक्रयेण च । अन्ये तु मन्यन्ते । नैव बलादपहरणेन स्वाम्यं भोगेन वा जरणं विरुध्यते यतो बलं प्रथममपहारकाले त्वसत्यपि बल उपेक्षया भोगस्तत्र स्वाम्यम् । यत्र त्वारम्भात्प्रभृति सर्वकालिको बलोपभोगस्तत्र जीर्यतीति कथ्यते । तस्मादुभयमविरुद्धम् । इदं युक्तं यच्चौर्यसाहसाभ्यां स्वत्वानुत्पत्तिः, पाठविभागकृतत्वात् अन्यैश्च स्मृति-कारैः स्वत्वहेतुष्वपरिगणनात् ॥२२६ ॥

हिन्दी – आलस्य छोड़कर श्रद्धा से इष्ट ( मण्डप के भीतर यज्ञादि कार्य ) तथा पूर्त ( बाबली, कूप, तालाब, प्याऊ आदि ) को सदैव करना ( बनवाना ) चाहिए । न्यायोपार्जित धन से श्रद्धा के साथ किये गये वे दोनों ( इष्ट तथा पूर्त ) अक्षय ( अक्षय मोक्षरूप फल देने वाले ) होते हैं ॥२२६ ॥

श्रद्धा से दान करने का फल-दानधर्मं निषेवेत नित्यमैष्टिकपौर्तिकम् ।

परितुष्टेन भावेन पात्रमासाद्य शक्तितः ॥ २२७ ॥

भाष्य - दानधर्मश्च तडागादिः । समाहारद्वन्द्वः । अथवा दानं च तद्धर्मश्चासाविति । धर्मग्रहणेन प्रीत्यादिना नियमभावमाह । भावेन तुष्टेन प्रसन्नेन चित्तेन पात्रमासाद्य व्रतादि-दानं च । एवं पौर्तिकं बहिर्वेदिकम् ॥२२७ ॥

हिन्दी - सर्वदा सन्तुष्ट होकर इष्ट तथा पूर्त कर्म करे और याचित ( किसी के द्वारा याचना किया गया ) मनुष्य यथाशक्ति सत्पात्र को प्राप्तकर दानधर्म अवश्य करे ॥ २२७ ॥

संचयशील सत्पात्र के लिये दान का निषेध-[ पात्रभूतो हि यो विप्रः प्रतिगृह्य प्रतिग्रहम् । असत्सु विनियुञ्जीत यस्मै देयं न किञ्चन ॥ १६ ॥ ]

पृष्ठ 640

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 640 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५६४ मनुस्मृतिः [ चतुर्थः [ हिन्दी - जो ब्राह्मण दान का पात्र होकर के भी स्वयं प्रतिग्रह ( दान ) को लेकर पुनः उसे कुपात्र को दे देता है, ऐसे ब्राह्मण को कुछ भी दान रूप में नहीं देना चाहिये ॥१६ ॥ ]

[ सञ्चयं कुरुते यस्तु प्रतिगृह्य समन्ततः । धर्मार्थं नोपयुङ्क्ते च न तं तस्करमर्चयेत् ॥ १७ ॥ ]

[ हिन्दी – जो ब्राह्मण चारों ओर से ( सब जगह से ) दान लेकर केवल उसका संचयमात्र करता है किन्तु उसको किसी धर्मकार्य में नहीं लगाता है । उसे ' तस्कर ' समझ कर दानादि द्वारा सत्कार नहीं करना चाहिए || १७ || ]

यत्किञ्चिदपि दातव्यं याचितेनानसूयता ।

उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत्तारयति सर्वतः ॥ २२८ ॥

भाष्य – यत्किञ्चित्स्वल्पमपि याचितेनाभ्यर्थितेन दातव्यम् । पात्रापात्रसंदेहे असति निश्चये किञ्चिद्दातव्यं नाति बहु । वचनाच्च संदेहे न दातव्यम् । उत्पत्स्यते कदाचित्पात्रमसौ भविष्यति — किंभूतम् — यत्पात्रं तारयति रक्षति सर्वतो नरकपातहेतोः सर्वस्मादेनसः । यदुक्तं " वेदतत्त्वार्थविदुषे ब्राह्मणायेति " तत्रायं संदेहाश्रय ईषद्द्रव्यविषयो-ऽपवादः ॥ २२८ ॥

हिन्दी — याचना करने पर मनुष्य को असूयारहित होकर कुछ भी ( यथाशक्ति ) दान करना चाहिए; क्योंकि ( इस प्रकार सर्वदा दान करने वाले ) दाता के पास कभी वह पात्र आ जायेगा, जो सब ( नरक के कारणों ) से छुड़ा देगा ॥२२८ ॥

जल आदि के दान करने का पृथक् - पृथक् फल-वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षयमन्नदः ।

तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ॥ २२ ९ ॥

भाष्य – तृप्तिः क्षुत्पिपासाभ्यामपीडनम् । तच्चाढ्यस्यारोगस्य च भवति । तेन बहुधनत्वमरोगता च फलमुक्तं भवति । अक्षयं सुखम् । अविशेषितत्वादन्नोपकरणं सुखं प्रतीयते । अक्षयं यावज्जीविक-मित्यर्थः । अन्नदः सक्त्वोदनादि सिद्धमन्नमामं च तण्डुलादि । दीपस्य दानं चतुष्पथे ब्राह्मणसभायां वा ॥२२९ ॥

हिन्दी - जलदान करने वाला तृप्ति को, अन्नदान करने वाला अक्षय्य ( क्षीण नहीं हो सकने योग्य ) सुख को, तिलदान करने वाला अभिलषित सन्तान को और दीपदान