मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 721–730

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ६४१ वाच्यम् । अवश्यं श्मश्रुकर्माणि कारयतो रोमाणि गात्राणि स्पृशन्ति, तानि शरीरात् च्युतान्यशुद्धानीति सिद्धं स्नानम् । तत्स्पृष्टिनं तस्य स्पृष्टं ‘ तत्स्पृष्टं ', तदस्यास्तीति ' तत्स्पृष्टी ' येनैते स्पृष्टास्तेषामपि स्नानमेव । इह सर्वस्याप्रत्यासत्तेः, तत्स्पृष्टिनमित्यनेन सम्बन्धः शवस्यैव केचिदाहुर्न दिवाकीर्त्यादीनाम् । अन्ये तु एकवाक्योपनिपातादन्ते श्रुतत्वात्सर्वेषां बुद्धौ सन्निधानात् तच्छब्देन सर्वनाम्ना परामर्श इति । अत्र हि शवपर्यन्तानां द्वन्द्वं कृत्वा स्पृष्टीत्यनेन सम्बन्ध: । तत्र तत्स्पृष्टीति समासार्थस्य बुद्धौ सन्निहितत्वात्तच्छब्देनविमर्शः । न हि केवलस्य शवस्य स्पृष्टिपदेन सम्बन्धो लक्ष्यते, पतितादिभिरितरेतरयुक्तत्वात् । किंतु केवलस्य पदान्तरसम्बन्धः । द्वन्द्वे ह्येकैकः शब्दः सर्वार्थाभिधायी । ततः सर्वे प्रत्या-सन्ना: । अथापि शवस्पृष्टिशब्दस्य तत्स्पृष्टिपदेन सम्बन्धं कृत्वा ततोऽन्यैरभिसम्बन्धः,

हिन्दी— चाण्डाल, रजस्वला स्त्री, पतित ( ब्रह्मघाती आदि, ११ अध्यायोक्त ), सूतिका ( जच्चा ), मुर्दा तथा मुर्दे का स्पर्श करने वालों का स्पर्श कर स्नान मात्र से शुद्धि होती है ॥८४ ॥

विमर्श - कोई व्याख्याकार स्पर्शकर्ता का सम्बन्ध केवल मुर्दे के साथ न करके चाण्डालादि सबके साथ करते हैं । गोबिन्दराज ने याज्ञवल्क्य के ' उदक्याशुचिभिः स्नायात् संस्पृष्टस्तैरुपस्पृशेत् ’ ( या॰स्मृ ० ३।३० ) वचनानुसार रजस्वला आदि का साक्षात्स्पर्श करने पर स्नान करने से तथा परम्परा से स्पर्श करने पर आचमन मात्र से शुद्धि मानी है । यह विषय याज्ञवल्क्य स्मृति के उक्त श्लोक की मिताक्षरा में बहुत विशदरूप से वर्णित है । अत: वहीं से देखना चाहिए ।

भाष्य — अशुचयः संनिधानात्पूर्वोक्ता एव । -सूर्यदैवत्या मन्त्राः सौराः “ उदुत्यं जातवेदसम् ” इत्यादयः । पावमान्यः दाशतयीषु नवमे मण्डलेऽधीताः ' स्वादिष्टयेत्याद्याः ' । यथोत्साहं शक्तित इति च एक एवार्थः । वृत्तवशाच्छब्दद्वयं पठितम् । बहुवचननिर्देशात्त्रित्वसंख्याऽवश्यं कर्तव्या । परतस्तु यदि गुरुतरकार्यात्ययो न

६४२ भवति तदा कर्तव्य एव जप: । मनुस्मृतिः [ पञ्चमः मन्त्रग्रहणात्पावमानीरिति च ऋचामुपादानादसमाप्तेऽपि सूक्ते त्रिभ्य ऊर्ध्वं भवत्येव शुद्धिः । श्वाऽप्यत्र प्रक्षेप्तव्यः । सोऽप्यशुचिरेव । पठितं च गौतमीयेऽस्मिन्नेव वर्गे “ शुनश्च । यदुपहन्यादित्येक इति ” ( अ ० १४ सू ० २ ९ ।३० ) । प्रयतः अनन्यमना मन्त्रदेवतादिध्यानपरः । अथवा ' प्रयतो ' देवतादिपूजाप्रवृत्तो यदा पश्येत्तदैव कुर्यान्नान्यदेति ॥८५ ॥

हिन्दी— श्राद्ध या देव— पूजन करने का इच्छुक व्यक्ति स्नानादि से शुद्ध हो चाण्डाल आदि अशुद्ध व्यक्तियों को देखने पर उत्साहानुसार सूर्यमन्त्र का ' तथा यथाशक्य ' पावमानी ' मन्त्र का जप करे ॥८५ ॥

मानव की हड्डी के स्पर्श करने पर शुद्धि-नारं स्पृष्ट्वाऽस्थि सस्नेहं स्नात्वा विप्रो विशुद्ध्यति । आचम्यैव तु निःस्नेहं गामालभ्यार्कमीक्ष्य वा ॥८६ ॥

भाष्य- - नरो मनुष्यस्तस्येदं नारम् । सस्नेहं मांसमज्जादिग्धम् । गोरालम्भनं स्पर्शः । अर्कदर्शनगवालम्भौ विकल्प्येते ॥८६ ॥

हिन्दी — मनुष्य की गीली ( रक्तादि से युक्त - ताजी ) हड्डी छूकर स्नान करने से ब्राह्मण शुद्ध होता है तथा सूखी हड्डी को छूकर आचमन करने, गौ का स्पर्श करने या सूर्यदर्शन करने से शुद्ध होता है ॥८६ ॥

भाष्य- -आदेश ‘ आदिष्टम् ’ व्रतादेशनसम्बन्धाद्रूढिरूपेण ब्रह्मचार्युच्यते । तस्य ब्रह्मचर्याश्रमस्थस्य सतो ये सपिण्डाः प्रमीयन्ते तेषामयादिष्युदकदानप्रतिषेधः । प्राक्-प्रमीतानां । विहितमन्वाहिकं कुर्याद्देवपितृतर्पणमिति । आ व्रतस्येति आ समावर्तनादित्यर्थः । न पुनरान्तरालिकसाहसिकादित्यर्थः । व्रतचरणसमाप्तेः समावृत्तः स सर्वेषामेकैकस्योदकं कृत्वैकस्मिन्नहनि, त्रिरात्रमाशौचं कुर्यात् । मातुस्तूदकदानं व्रतिनोऽपीष्यते । न च व्रतलोपः । स्मृत्यन्तरमुदाहरन्ति । अपराध्य आदिष्टी नोदक इति ॥८७ ॥

हिन्दी – व्रती ब्रह्मचारी व्रत के समाप्त होने के पहले तिलाञ्जलि न दे ( तथा पूरक पिण्ड एवं षोडशी श्राद्ध आदि भी न करे ), व्रत के समाप्त हो जाने पर तिलाञ्जलि देकर १. ‘ उदित्यं जातवेदसं देवं बहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यम् । ' इत्ययं सूर्यमन्त्रः |

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता तीन रात में ( दिन - रात अशौच मनाकर ) शुद्ध होता है ॥ ८७ ॥

६४३ भाष्य — जातशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । वृथाजातो यो न देवानर्चयति न पितॄन्न मनुष्यानिति । सत्यधिकारेऽनाश्रमी, हुताहुतपरित्यक्तः । ‘ संवत्सरमनाश्रमी भूत्वा ' इत्यादि चिरकालावस्थाने महादोषश्रवणात् । ब्रह्मचारिपरिव्राजकाभ्यामन्यस्य परपाकरति-त्वम् । आत्मार्थस्तु पाको निषिद्धः । संकरजाता इतरेतरजातिव्यतिकरेण प्रतिलोमा आयोगवादयः । निन्दितत्वाद्वृथा-जातसाहचर्येण । अनुलोमास्तु सत्यपि संकीर्णयोनित्वे मातृजातीयत्वादधिकारित्वाच्च नेह गृह्यन्ते । न चानुलोमेषु संकीर्णयोनिव्यवहारः । “ संकीर्णयोनयस्त्वेताः प्रतिलोमानु-लोमजा ” इति । अनियुक्ता सुतादयश्चानेकपुरुषसंसर्गजाः वेश्याजाताश्च । पारस्त्रैणेयास्तु असत्यनेकपुरुषसंसर्गे न संकरजाताः । अयं च सपिण्डानां निषेधो, न तत्पुत्राणामिति केचित् । आत्मत्यागिनां तु पुत्राणामपि । तदयुक्तमविशेषश्रवणात् । ‘ प्रव्रज्यासु ' बाह्यासु भगालवरक्तपटाद्यासु अनधिकाराद्वहुवचननिर्देशात् व्रतादि-दर्शनभेदेन बाह्याः । आत्मनस्त्यागिनां पुरुषाणाम् — युषोऽक्षये स्वेच्छया शरीरं त्यजन्ति । वृद्धानाम-चिकित्स्यमहाव्याधीनां च भिषक्प्रत्याख्यातानामिष्यत एव । यथोक्तम्— “ वृद्धः शौचस्मृतेर्लुप्तः प्रत्याख्यातभिषक्क्रियः । आत्मानं घातयेद्यस्तु भृग्वग्न्यनशनाम्बुभिः ॥ ” " तस्य त्रिरात्रमाशौचं द्वितीयेत्वस्थिसंचयः । तृतीये तूदकं कृत्वा चतुर्थे श्राद्धमाचरेत् ॥ " इति । कुष्ठ्यादेस्तु व्याधिगृहीतस्य इष्यत एव । यथोक्तं ' लुप्तचेष्टस्य ' । गृहस्थावस्थाया-मपि— “ महाप्रस्थानगमना वृथा नेच्छन्ति जीवितुम् ” । ' लुप्तचेष्ट'श्चोच्यते यः शौचादि-ष्वसमर्थः संध्योपासनादिषु च । ‘ अपरिक्षीणशरीरो वा सादयेद्यस्त्वात्मानमलुप्तचेष्टो वा ' । अतस्तद्विपरीतस्या-नुज्ञातं भवति । स्मृत्यन्तरेष्वन्येषामप्युदकक्रियानिषेधो विहितः । यथोक्तम्—

६४४ तथाऽन्यत्र— मनुस्मृतिः “ नारायणबलिः कार्यो लोकगर्हाभयान्नरैः तस्मादेभ्योऽपि दातव्यमन्नमेव सदक्षिणम् ” ॥ “ चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युतादपि । दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मणाम् ” । तथा चोक्तम्– “ नृणां चैवाग्निदानां च स्नानालंकारकारिणाम् । तप्तकृच्छ्रद्वये शुद्धिरश्रुपातेऽनुयायिनाम् ।

“ अत्यन्तनरकस्थस्य तस्य पापीयसोऽधिकम् । कारणं कीर्तनं नाम सर्वं चैव भयावहम् " । [ पञ्चम: क संवर्तेन आस्वेव क्रियासु सान्तपनमाम्नातम्, पराशरेण तप्तकृच्छ्रम्, वशिष्ठेन तप्तकृच्छ्रसहितं चान्द्रायणम् । तत्रापूर्वादिविशेषा उपेक्ष्याः । यदुक्तम् ‘ चण्डालादुदकात् इत्याद्युपक्रम्य ' मरणं पापकर्मणामिति ' तत्रेदं सन्दिह्यते । किं यश्चाण्डालादिर्बुद्धिपूर्वमात्मानं घातयति तस्यायां विधिरौर्ध्वदेहिकाकरणम्, तत्करणे च प्रायश्चित्तम्, उत प्रमादहतस्यानिच्छत इति । कुतः सन्देहः । इह गौतमेन “ प्राया-नाशकशस्त्राग्निविषोदकोद्बन्धनप्रपतनैश्चेच्छता ” इत्युक्तम् ( १४ । १२ ) । इह चाविशेषेण श्रुतं “ चण्डालादुदकात् ” इति । तत्र स्मृत्यन्तरेणैकशास्त्रत्वादुदकादित्यत्र तावदवश्य-मिच्छतामिति सम्बध्यते । साहचर्यादन्यत्रापि तथैवेत्याशङ्का जायते । किंच पापकर्मणा-मिति श्रूयते । पापं च कर्म प्रतिषिद्धम् । अत्र प्रतिषिद्धं योऽनुतिष्ठति स पापकर्मेत्युप-पद्यते । अनुष्ठातृत्वं च स्वव्यापारेण परप्रयोक्तृतया च । तत्र न वैद्युतदंष्ट्रिशृङ्ग्यादयः । ते च न प्रयुज्यन्ते । नापि ते श्वभ्रोदकखङ्गादिस्थानीयाः । येन तदुपादानेनात्मानं घ्नन् स्वतन्त्रः कर्ता स्यात् । किं तर्हि यस्येदृशं मरणमुपनतं स पूर्वजन्मनि कृतपातक इति शास्त्रेण ज्ञाप्यते । यथा श्यावदन्तप्रभृतयः । तत्रापि किमेतेन ज्ञापितेन । अङ्गहीनादीनां पूर्वपापसम्बन्धित्वं ज्ञाप्यते । प्रायश्चित्तमनुष्ठेयं यथा वशिष्ठेनोक्तं कस्यचित्कृच्छ्वयचरणं कस्यचिदभ्यधिकमपि । इह मृत्युना सम्बन्धिकारस्यापहृतत्वान्नार्थोऽनेन । यदि वाऽसौ कृतपातक इत्यव-सीयते । तेन सह येन केनचित् यौनमौखस्रोवाः सम्बन्धाः कृताः सोऽपि पापकारी स्यात् । न चैवं शिष्टानामाचारः । न हि तादृशेन सम्बन्धं कृतवन्तः केनचिद्विचिकित्स्यन्ते । प्रायश्चित्तं नाचरन्ति । अत इच्छतामनुमीयते । ये तु ‘ गोब्राह्मणहतानाम् ’ इति स्मृत्यन्तरे पठित्वा ' आत्मनस्त्यागिनामिति ’ पृथक्

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ६४५ पठन्ति तेन विशेषपक्षः प्रतिभाति । अतः संशयः । किं पुनरत्र युक्तम् । इच्छतामिति । कुत: । पापकर्मवचनात् । स्वेच्छया यश्चात्मव्यापत्तिहेतौ व्यापारे प्रवर्तते तेन “ तस्मादुह न पुरायुषः स्वः कामी प्रेयादिति ” शास्त्रमतिक्रान्तं भवति । स च युक्तः पापकर्मेति व्यपदेष्टुम् । “ ननु चोक्तं न हि ते खड्गादिस्थानीयाः, येनेच्छया वधोपपत्तिः । ” उच्यते । यः प्रमादं न रक्षति तेन तत्कृतमेवेति । तेन यश्चाण्डालदस्युभूयिष्ठेऽरण्य एकाकी गच्छति, तस्य यद्यपि चण्डाला मां घ्नन्त्वितीच्छा न भवति, तथापि तत्समर्था-चरणेन प्रमादस्यापरिहृतत्वाद्भवत्येव शास्त्रातिक्रमः । एवं यो बाहुभ्यां नदीं तरति संदिग्धां वा नावमधिरोहत्यकुशलकर्णधाराधिष्ठिताम्, एवं तस्य व्यापद्यमानस्य वेगक्षयेण नौपरिवर्तनादिना व युक्तैव पापकारिता । तथा चागाधतां दण्डादिना ग्राहमकरसंगं च ज्ञात्वा स्नातारो यद्यपह्रियेरन्न दुष्येयुः । एवं यस्तु दृढबन्धनां तरिं तीव्राम्भसि कुशला-वहितसमर्थप्रेरकप्रेर्यमाणामधिरूढ़: सहसोत्पतिते जविनि पवने चक्रवातेन पिच्छलमवाप्त-वान् पल्वव्यापत्त्या म्रियेत न शास्त्रमतिक्रमेत् । एवं सर्पोपहतं देशं च अपरिहरन्दष्टो व्यापद्येत प्रत्यवेयादेव, नान्यथा । एवं तीक्ष्णशृङ्गां गां हस्तिनं वा दृष्ट्वा दूरमनपक्रामतो हन्यमानस्य युक्तोऽतिक्रमः । एवमरण्ये वर्षासूच्चरन्तीषु विद्युत्सु ग्रामनगरयोरप्रवेशे दुष्टतैव । ग्रामस्थस्योपरि कथंचिद्विद्युत्पातः स्यात्तदा न किंचिदपराध्यति । अतो युक्तमीदृशं यथा-विहितक्रियाकरणम् । तत्र चोदकक्रियानिषेधः सर्वौर्ध्वदेहिकप्रदर्शनार्थः, स्मृत्यन्तरेऽस्योदाहृतत्वाद् ॥८८ ॥

हिन्दी — मनु के अग्रिम ( ५।९ १ ) वचनानुसार तथा वसिष्ठ के वचनानुसार व्रती ब्रह्मचारी को भी अपने आचार्य ( २।१४० ), उपाध्याय ( २।१४१ ), पिता - माता और गुरु ( २।१४२ ) के अतिरिक्त मृत व्यक्ति के निमित्त तिलाञ्जलि - दान आदि कर्मों का निषेध है, अपने आचार्य आदि के लिये तिलाञ्जलि - दान आदि करने पर भी इस ( ब्रह्मचारी ) का व्रत खण्डित नहीं होता है ॥८८ ॥

तिलाञ्जलिदान के अयोग्य स्त्रियाँ—

भाष्य — शास्त्रपरित्यागेन बाह्यप्रदर्शनाश्रयं नरशिरः कपालरक्ताम्बरादिधारणं ' पाषण्डम् ' तदाश्रिताः कृततल्लिङ्गपरिग्रहाः तद्दर्शनवशवर्तिन्यः । चरन्तीनां च कामतः । तदाचारकुलस्थितित्यागेनेच्छामात्रानुवृत्त्यैकानेकपरपुरुष-मनु I- 45

६४६ संप्रयोगः ' कामचारः ' । मनुस्मृतिः भर्तुर्विषगरादिदानेन गर्भस्य च पातनं द्रोहः । सुराप्यः यथाप्रतिषेधं प्रतिषिद्धायाः पानेन । [ पञ्चमः अत्र कश्चिदाह “ ब्राह्मणो न पिबेत्सुरामिति ” सत्यपि जात्यर्थाविशेषे लिङ्गात्पुंस एव ब्राह्मणस्य प्रतिषेधो न स्त्रिया इति । यद्यपि स्त्रीपुंसयोरेका जातिस्तथापि स्त्रीत्वपुंस्त्व-लिङ्गे भिद्येते । इह च ब्राह्मण इति पुंल्लिङ्गस्य शब्दस्य श्रवणादश्रुतायाः कः प्रसङ्गः । यथा ‘ ब्राह्मणीं पाययेत्पुत्रार्थमिति ' न पुंसः पाययेदिति, तद्वत्पुंल्लिङ्गश्रुतौ न स्त्रिय उपा-दीयन्ते । यत्रक्वचिल्लिङ्गं न विवक्ष्यते, यथा ' ब्राह्मणो न हन्तव्य ' इति स्त्रिया अपि प्रति-षेधो विज्ञायते, तत्र द्वितीयया श्रुत्या ब्राह्मणस्येप्सिततमत्वात्प्राधान्यम् । न च प्रधाने प्रातिपदिकार्थव्यतिरेकेणान्यलिङ्गसंख्यादि विवक्ष्यते । यथा ' ग्रहं संमाष्टति ' नैकस्य संमार्गः । इहपुन ' ब्रह्मणेन सुरा न पेयेति ' कर्तृतया साधनभावेन क्रियां प्रति निर्देशात् ' ब्राह्मणो न पिबेत्सुरा’मित्याख्याताभिहितेऽपि तदर्थानामपि वृत्तेः प्रातिपदिकार्थोपपत्त्या प्रथमाऽपि तृतीयानुगुण्येति गुणीभावः, गुणे च सर्वं श्रुतं विवक्ष्यते । यथा ' पशुना यजेतेति ’ पुमान्पशुरालभ्यते एकश्च । ’ अत्रोच्यते । नात्र द्वितीयातृतीये गुणप्रधानभावेनविवक्षाविवक्षयोः कारणम्, किंतर्हि प्राप्त्यप्राप्ती । यदप्राप्तं विधिविषयतयोपपद्यते तद्विवक्ष्यते, अनन्यपरशब्दावगम्यत्वात् । यत्त्वन्यतोऽवगतमर्थान्तरं विध्यर्थमुपादीयते, तद्यादृशमेव प्रमाणान्तरावगतं तादृशमेव विधेयकार्यान्तरसम्बन्धितया शब्देन प्रतिपाद्यते । ' ब्राह्मणो न हन्तव्य ' इत्यत्र वाक्ये विधिः प्रतिषेध एव पर्यवस्यति, यदन्यत्तदन्यतोऽवगतम् । प्रातिपदिकार्थविवक्षा तु श्रुत्या-नर्थक्यप्रसंगात् । लिङ्गसंख्यादेस्तु प्रत्ययार्थस्य नान्तरीयकत्वेनाप्युपादानसम्भवाद्विवक्षा-विवक्षे उच्येते । तत्रेह न ब्राह्मणादिभिः पुरुषो विधिना प्रवर्त्यः तद्द्वेषात्स्वतः प्रवृत्तेः तत्सर्वस्य चात्र स्वयं प्रसंगात् । न ह्यविधीयमानः प्रतिषेधः कथंचिदन्वेतुमलम् । अन्यतः प्राप्त्यभावात, अकारकत्वादकारकविशेषणत्वात्स्वभावानुप्रवेशेनापि सम्बन्धं न लभते । तस्मादस्यान्वयसिद्ध्यर्थं विषयभाव एषितव्यः । तस्मिंश्च विधिना विषयीकृतेन भावार्थो विषयतयाऽपेक्ष्यते । भावार्थश्च प्रतिषेधेन विषयांशस्य गृहीतत्वात्ततः प्रच्युतो लौकिक्या न प्रवृत्त्या सिद्धानुष्ठान आत्मविधिसिद्ध्यर्थमनुप्रवेशमप्यकांक्षन्नधिकारमात्रसापेक्षविधौ प्रमाणान्तरतः प्रतिपन्नहननकर्तृभावस्य पुंसोऽधिकारतां प्रतिपादयंस्तद्विशेषणद्वारेणान्वयं प्रतिपद्यत इत्युपपन्नमन्विताभिधानम् । तेन भावार्थस्य सविशेषणस्याविधेयत्वाल्लौकिकी प्रवृत्तिरभ्युपेतव्या । अस्ति च रागलक्षणा प्रवृत्तिर्न तस्या लिङ्गसंख्यानियमोऽस्ति, द्वेषाद्वा । तस्मादविधेयार्थशब्दोऽगवतार्थपरत्वादभिधानशक्तिमुत्सृज्य प्रमाणान्तरतो यथावधृतस्वरूप-मर्थं लक्षयति । तत्र लिङ्गसंख्यायोस्तात्पर्यतः शब्देनानभिधानात्कुतो विवक्षा । केवलं

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ६४७ प्रातिपदिकनिर्देशार्थं येन केनचिद्वचनेन निर्देश: कर्तव्य:, न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्येति तदर्थं लिङ्गसंख्ययोरुपादानम् । अत इयमत्रावगतिः । हननेऽध्यवसितकर्तृभावः स नञर्थे नियुज्यते । अतः प्रतिषेध-वाक्ये द्वितीयाश्रुतिरविवक्षायामतन्त्रम् । यत्रापि हि तृतीया श्रूयते प्रथमा वा, ' ब्राह्मणेन न ` पातव्या ’, ‘ ब्राह्मणो न पिबेदिति ' तत्रापि तदर्थश्चान्यतः प्राप्तेरविधेयत्वादनूद्यते । याऽधि-कारविशेषणत्वेनैव सम्बन्धा तत्र ते द्वितीयाविशिष्टे प्रथमातृतीये । सत्यामपि च द्वितीया-श्रुतौ यदप्राप्तं तद्विधेयत्वाद्विवक्ष्यते यथा “ भार्यामुपगच्छेत् ” “ अपत्यमुत्पादयेदिति ” । न हि लौकिको भार्यार्थः, उपयमननैव तत्सिद्धेः । नापि वाक्यान्तरे विधिना क्वचिदुपात्तो येन यथावगममुद्दिश्येत यथा — ऽश्विनं गृह्णाति ’ ‘ मैत्रावरुणं गृह्णाति ’ ‘ दशैतानध्वर्युर्गृह्णातीति ' संख्याविशिष्टा एव ग्रहा उपादीयन्ते I । अतो निर्ज्ञातसंख्यत्वात्संमार्गविधौ यथासंख्यावगमं निर्दिश्यते । अत्र पुनर्वाक्यान्तराभावाद-स्यैवोत्पत्तिवाक्यत्वाच्छ्रुतसंख्यापरित्यागे प्रमाणाभावान्निरपेक्षाभिधानशक्तिसमर्पितस्यैकस्य ` परित्यागः पुरुषबुद्धिप्रभव एव स्यात् । एवं पशुना यजेतेति यागविषयत्वाद्विधेस्तस्य च साध्यस्वभावत्वात्साधनाकांक्षायां समर्पितसविशेषणकारितसहितस्य विधेयत्वे यज्यर्थमात्रे विधिव्यापारापरिसमाप्तेः स्वार्थपरशब्दाभिहितापेक्षितस्वार्थाः किमिति नयन्ति । प्रमाणशास्त्रविदस्तु स्वयं विधिं वदन्ति अन्योक्तमवगाहन्ते । यत्त्वस्माभिरुक्तं तत्सुखोपायग्राह्यम् । नातिमहती व्युत्पत्तिस्त्रोपयुज्यते । इयदेव च तत्सारम् । इयती सा 1 विद्याऽनुष्ठानोपयोगिनी यदधिकमाहोपुरुषिकामात्रं तदर्थवाद एव । तत्र ह्यर्थवादाद्विशेषा-वगतिर्भवति यत्राकांक्षा विधेरनिवृत्तेति । यथोक्तमुपदधातीति बहुषु भोजनसाधनेषु सर्पिस्तैल-लवणादिषु सत्सु केनेत्यनवसाये घृतेनेति गम्यते । यथा तु रात्रिष्वनुष्ठानाश्रवणादा-॰कांक्षायां प्रतितिष्ठन्तीत्यर्थवादः । अतः प्रतिष्ठाकामस्येति गम्यते । इह पुनर्ब्राह्मणा इति-' परिसमाप्तत्वात्पदार्थस्य निवृत्ताकांक्षेति स्तुतिमान्नापेक्षयाऽर्थवादः । अथ लिङ्गदर्शनमात्र-तयोपन्यस्यते “ देवानामश्नता हविरिति ” ( ११।९ ५ ) तस्माच्छ्रेय: सम्पन्नं पापीयानन्वे-तीतिवत्तदपि पुंसः प्रतिषिद्धत्वात्पाक्षिकेनानुवादेन सालम्बनमिति न किंचित् स्त्रीणामपि देवान्नशेषमाज्यादिप्राशनमस्त्येव । त्रेदोदाहरश्च दर्शपूर्णमासादिषु “ विदेयकर्मासीति ” । न ` च श्राद्धस्य कर्तुः सुरां पाययेदिति चोदनया तासां पानमनुमीयते । ब्रह्महत्यादानेनैव ग्रहः । तस्माज्जातिमात्रस्य प्रतिषेध इत्येष एतस्यां विप्रतिपत्तौ निर्णयः ॥८९ ॥

हिन्दी - पाखण्ड का आश्रय ( वेद - वचन - विरुद्ध काषाय वस्त्र आदि को धारण ) करने वाली, स्वेच्छाचारिणी ( स्वेच्छा से एक या अनेक पुरुष का संसर्ग करने वाली ), गर्भपात तथा पतिहत्या करने वाली और मद्य पीने वाली स्त्रियों का तिलाञ्जलिदान श्राद्ध • आदि नहीं करना चाहिये ॥८९ ॥

६४८ मनुस्मृतिः आचार्यादि को तिलाञ्जलि - दान आवश्यक-आचार्यं स्वमुपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् । [ पञ्चमः निर्हृत्य तु व्रती प्रेतान्न व्रतेन वियुज्यते ॥ ९ ० ॥ भाष्य — स्वग्रहणमाचार्यविशेषणं मन्यते । “ गुरोर्गुरौ सन्निहित ” ( २ । २०५ ) इत्यतिदेशात्तदाचार्येऽपि प्राप्ते प्रतिषेधः । अन्ये तु स्वशब्दं बान्धववचनं व्याचक्षते । अत्र तु पितरं मातरमिति न वक्तव्यम् । नित्यार्थं त्वभिधानमिति । गुरु “ अल्पं वा बहु वाऽपि ” ( २ । १४ ९ ) इत्यनेन य उक्तः ।

हिन्दी — अपने आचार्य ( २।१४० ), उपाध्याय ( २।१४१ ), पिता, और माता गुरु ( २।१४२ ) के शव को बाहर निकालकर ( दाह, दशाह और श्राद्ध करके भी ) व्रती ब्रह्मचारी व्रत से भ्रष्ट नहीं होता है ॥ ९ ० ॥ विमर्श — गुरु के गुरुतुल्य व्यवहार करने का मनु भगवान् द्वारा पहले ( २।२०५ ) विधान करने से अपने आचार्य के आचार्य, उपाध्याय के उपाध्याय, पिता के पिता अर्थात् पितामह, माता की माता अर्थात् नानी और गुरु के शव को बाहर निकालकर, तिलाञ्जलिदान ( दाह, दशाह, पिण्डदान और षोडशी श्राद्ध ) करके व्रती ब्रह्मचारी व्रत से भ्रष्ट नहीं होता है । अन्य के शव निकालने पर व्रती भ्रष्ट होता है, ऐसा समझना चाहिये; क्योंकि ‘ स्वम् ’ ( अपने ) पद का सब के साथ सम्बन्ध है । वर्णानुसार शव को बाहर निकालने के द्वार—

भाष्य – पुरद्वारेणेति पुरग्रहणं ग्रामादीनामप्युपलक्षणार्थम् । यत्रानेकद्वारसम्भवस्तत्रायं नियमः 1 । यो यत्रेष्टे तस्यायमुपदेशः । अमङ्गल्यत्वाच्च शूद्रादारभ्य क्रमेणोपदिष्टम् । अतश्च यथायोगमिति वैश्यक्षत्रिय-ब्राह्मणाः पश्चिमादिभिर्यथासंख्यं सम्बन्धनीयाः ॥९ १ ॥ हिन्दी – मरे हुए शूद्र को नगर के दक्षिण द्वार से बाहर निकाले और अन्य द्विजों ( वैश्य, क्षत्रिय और ब्राह्मण ) के शव को क्रमशः नगर के पश्चिम, उत्तर तथा पूर्व के द्वार से बाहर निकाले अर्थात् मृत ब्राह्मण, क्षत्रिय वैश्य और शूद्र के शव को क्रमशः नगर

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता के पूर्व, उत्तर, पश्चिम तथा दक्षिण दिशा के द्वारों से बाहर निकालना चाहिए ॥

६४ ९ भाष्य - राजशब्दो यद्यपि क्षत्रियजातौ वर्तते तथापीह ऐन्द्र स्थानमुपासीना इति कारणस्योपादानाज्जनपदेश्वरवचनो लक्षणया विज्ञायते । उत्तरश्लोके निपुणं वक्ष्यामः । व्रतिनो व्रतचारिणः चान्द्रायणादिस्थाश्च । सत्रिणो गवामयनिकाः अन्यस्मिन्वा यज्ञे दीक्षिताः । तथा च गौतम: " ऋत्विग्दीक्षित-ब्रह्मचारिणामिति ' । अत्रार्थवादः । ऐन्द्रं स्थानमाधिपत्यं पदं प्रजैश्वर्यमुपासीनाः कुर्वाणा राजानो; ब्रह्मत्वं प्राप्ताः व्रतिनः सत्रिणश्च । अघदोषमाशौचम् । अन्ये तु सततदानप्रवृत्तान् ' सत्रिणो ' मन्यन्ते । मुख्यायाऽ-नुवृत्त्या क्रतुविशेषे वर्तते ॥९ २ ॥ हिन्दी - अभिषिक्त राजा, व्रती ( ब्रह्मचारी तथा चान्द्रायणादि व्रत करने वाले ), यज्ञकर्ता ( यज्ञ में दीक्षित ) लोगों को ( सपिण्ड के मरने पर ) अशुद्धि ( अशौच ) दोष नहीं होता है; क्योंकि राजा अभिषिक्त होने से इन्द्रपद को प्राप्त होते हैं तथा व्रती और यज्ञकर्ता ब्रह्मतुल्य निर्दोष हैं ॥ ९ २ ॥ विमर्श - राजा को राजकर्म ( न्याय करने, शान्तिहवनादि कर्म ) में व्रतियों को व्रत में तथा यज्ञकर्त्ताओं को यज्ञ करने में ही उक्त दोष नहीं लगता है, ऐसा विष्णु का मत है ' ।

भाष्य — महानात्मा यस्य स्थानस्य तन्माहात्मकं । यस्मिस्थाने स्थितस्य पुंसः प्रजानां परिरक्षा ‘ माहात्म्यं ' तदेव उच्यते । तच्च प्रजैश्वर्यम् । यदाह आसनं चात्र कारणमिति तदुक्तम् । नात्र जातिमात्रं किंतु प्रजापालना-धिकारः । ‘ आसन’शब्दोपीह नासनशय्यादिवचनः, अपि तु तत्पदं प्राप्तवतो यत्कर्तव्यं १. तदाह विष्णुः - ' अशौचं न राज्ञां राजकर्मणि न व्रतिनां व्रते न सत्रिणां सत्रे ' इति । ( म ० मु ० ) ।

६५० मनुस्मृतिः [ पञ्चमः तदाह | अतः अक्षत्रियोऽपि यदि प्रजापालने समर्थः तस्याप्याशौचाभाव एव पूर्वै-र्व्याख्यातः । प्रजानां परिरक्षार्थमिति । न सर्वेण सर्वाशौचनिवृत्तिः, किंतर्हि प्रजापालनविरोधि - यदाशौचधारणं तन्निवर्तते । यथा दुर्भिक्षादौ स्वकोशादन्नदानेन प्रजाभरणम् । तथा दिव्यन्तरिक्षभौमेषूत्पातेषु शान्तिः । अकस्मात्सभ्यैः कर्तव्येन राज्ञा, अथवा आश्रमेषु द्विजातीनां धर्मसंशयसत्त्वेन प्रथमेज्यादावप्यस्ति प्रवक्तृत्वम्, तदपि प्रयोजनम् ॥९ ३ ॥ हिन्दी — राजसिंहासनारूढ़ राजा की ( राज्यभ्रष्ट राजा की नहीं ) तत्काल शुद्धि होती है, इसमें प्रजा की रक्षा के लिये राजसिंहासन ही कारण है ॥ ९ ३ ॥ विमर्श — प्रजारक्षार्थ राजसिंहासन के शुद्धि में कारण होने से क्षत्रिय - भिन्न ब्राह्मण वैश्य या शूद्र भी राजसिंहासन पर रहेगा तब उसकी भी शुद्धि तत्काल ही होती है; क्योंकि यहाँ जाति विवक्षित नहीं है, अपितु पद विवक्षित है ।

भाष्य — डिम्बो बहुजनसंकुलः अशस्त्रकलहो वा । आहबः संग्रामो युद्धम् । तत्र हतानां सद्यः शौचम् । विद्युदशनिः एतद्व्याख्यातम् । पार्थिवः पृथिव्या ईश्वरश्चातुर्वर्ण्यस्य यः कश्चित् ।

" कुत एतद्यतो राज्ञां परिपालन एवाशौचनिवृत्तिस्तत्र कुतोऽन्यस्याविशेषेण तदिच्छया विनिवृत्तिः स्यात् ” हिन्दी – नृप से रहित युद्धमें मारे गये, बिजली से मरे हुए, राजा ( किसी अपराध में राजदण्ड ) से मारे गये अर्थात् प्राणदण्ड प्राप्त, गौ तथा ब्राह्मण की रक्षा के लिए ( युद्ध के बिना भी जल, अग्नि या व्याघ्र आदि से ) मारे गये और ( अपनी कार्य हानि नहीं होने के लिए ) राजा जिसकी तत्काल शुद्धि चाहता हो, उसकी ( तत्काल शुद्धि हो जाती है ) ॥९ ४ ॥ उक्त शुद्धि में कारण—