मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 731–740

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता

अत्रैव द्वितीयोऽर्थवादः । ६५१ हिन्दी — राजा चन्द्र, अग्नि, सूर्य, वायु, कुबेर, इन्द्र, वरुण और यम इन आठों लोकपालों के शरीर को धारण करता है ॥ ९ ५ ॥

भाष्य- एतैर्लोकेशैरधिष्ठितो राजा । नास्य शौचाशौचम् । यतो मर्त्यानां मनुष्याणामाभ्यामधिकारः । तयोश्च प्रभवाप्ययौ प्रवृत्तिनिवृत्तीलोकेभ्यः सकाशान्-मर्त्यानां, न तु लोकेशानामेव ॥९ ६ ॥ हिन्दी - ( अतएव ) राजा लोकपालों के अंश से अधिष्ठित है, इस कारण इस ( राजा ) को अशौच नहीं होता है; क्योंकि मनुष्यों की शुद्धि या अशुद्धि लोकपोलों से होती है या नष्ट ( दूर ) होती है । ( अतएव दूसरों की शुद्धि और अशुद्धि के उत्पादक और विनाशक लोकपालों के अंशभूत राजा की अशुद्धि कैसे हो सकती है? ) ॥ ९ ६ ॥ युद्ध में हत की तत्काल शुद्धि-उद्यतैराहवे शस्त्रैः क्षत्रधर्महतस्य

भाष्य - येन शस्यते हन्यते तच्छस्त्रम् । अतः पाषाणलगुडादिनाऽपि हतस्य यज्ञ-संस्था निष्पद्यते नायुधैरेव खङ्गादिभिः । आहूयन्ते यत्रेतरेतरं स्पर्धमाना युद्धाय स आहवः संग्रामः । क्षत्रधर्मः अपराङ्मुखत्वम्, प्रजार्थम्, प्रभुप्रयुक्तं च । सद्यः संतिष्ठते समाप्तिमेति । यज्ञो ज्योतिष्टोमादिस्तत्पुण्येन युज्यत इति यावत् । आशौचमपि सद्य एव । अत्र केचित् ‘ क्षत्रधर्महत ' स्येत्यनेन सद्य इत्यभिसम्बन्ध्नन्ति । ततश्च यः संग्राम-भूमौ मृतस्तस्यैवायंविधिर्न तु योऽन्येद्युस्ततोऽन्यत्र गतः । तदेतद्विचार्यम् ॥९ ७ ॥ हिन्दी - युद्ध में क्षत्रिय धर्म से ( तलवार आदि के प्रहार से, लाठी या पत्थर आदि से नहीं ) मारे गये व्यक्ति का ज्योतिष्टोमादि यज्ञ तत्काल ही पूर्ण ( ज्योतिष्टोमादि का फल प्राप्त ) होता है और अशौच भी तत्काल नष्ट होता है, ऐसी शास्त्र की मर्यादा है ॥९ ७ ॥ प्रेतकृत्य के बाद वर्णानुसार स्पृश्य पदार्थ-विप्रः शुध्यत्यपः स्पृष्ट्वा क्षत्रियो वाहनायुधम् । वैश्यः प्रतोदं रश्मीन्वा यष्टिं शूद्रः कृतक्रिया ॥ ९ ८ ॥

६५२ मनुस्मृतिः [ पञ्चम: भाष्य — दशाहादीनां कल्पानां परिपूर्ण आशौचकाले इदमपरं कर्तव्यम् । अपः स्पृष्ट्वेति स्नानमुपदिश्यत इति प्राग्व्याख्यातम् । कृतक्रिय इति क्षत्रियादिभिरभिसम्बध्यते । ' क्रिया ' च स्नानमेव, अन्यस्याश्रुतत्वात् । स्नात्वा वाहनादीनि स्पृशेयुः ।

हिन्दी — अशौच के बाद यज्ञादि को किया हुआ ब्राह्मण जल का, क्षत्रिय वाहन ( रथ, हाथी, घोड़ा आदि ) का, वैश्य कोड़े ( या चाबुक ) या रथ के बाग ( रास ) का और शूद्र छड़ी ( या लाठी ) का ( दाहिने हाथ से ) स्पर्श कर शुद्ध होता है ॥९ ८ ॥

हिन्दी - ( भृगु मुनि महर्षियों से कहते हैं कि - ) हे ब्राह्मणो! सपिण्डों के मरने पर यह शुद्धि ( मैंने ) आप लोगों से कही, अब, आप लोग सब सपिण्डों के मरने पर शुद्धि को सुनो ॥९९ ॥

असपिण्ड के शव को बाहर निकालने पर शुद्धि-असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धुवत् । विशुद्ध्यति त्रिरात्रेण मातुराप्तांश्च बान्धवान् ॥ १०० ॥

भाष्य- -बन्धुवदिति धर्मेण, न मूल्येन । मातुराप्तांश्च । आप्तग्रहणं प्रत्यासन्नबान्धवमातुलादिग्रहणार्थम् । अस्माच्चानुमीयते असपिण्डः असमानोदको न सर्वसपिण्डादन्यः ॥१०० ॥

हिन्दी - ब्राह्मण मरे हुए असपिण्ड द्विज ( ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य ) को तथा माता के आप्त ( सहोदर भाई, भगिनी आदि ) बान्धवों का स्नेहपूर्वक ( अदृष्ट भावना के बिना ) बाहर निकालकर तीन रात्रि ( दिन - रात ) में शुद्ध होता है ॥१०० ॥

भाष्य – अनश्नतो निवसतश्च पूर्वोक्तस्त्रिरात्र एव । अनश्नतो न निवसतश्च एकाह एवा, अश्नतः निवसतश्च दशाह एव ॥ १०१ ॥

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ६५३ हिन्दी - पूर्व ( ५।१०१ ) श्लोकोक्त मृत असपिण्ड द्विज के शव को स्नेह से बाहर निकालकर यदि ब्राह्मण उसका अन्न भोजन करे तो दस दिन में शुद्ध होता है और यदि उस मृत असपिण्ड द्विज के अन्न को नहीं खाता हो और उसके घर में भी नहीं रहता हो तब ( उसके शव को बाहर निकालने पर ) एक दिन ( दिन - रात ) में वह ब्राह्मण शुद्ध हो जाता है । ( और उसके घर रहने पर तथा उसका अन्न नहीं खाने पर तीन रात में शुद्ध होता है ) ॥१०१ ॥

भाष्य- - अनुगमनं बुद्धिपूर्वमनुव्रजनम् । यथाकथंचिदधिगमने न सचैलम् । स्नानं अग्निस्पर्शो घृतप्राशनं च समुचितं शुद्धिहेतुः ॥ १०२ ॥

हिन्दी – अपनी जाति वाले या भिन्न जाति वाले शव के पीछे इच्छापूर्वक जाकर वस्त्र सहित स्नानकर, अग्नि का स्पर्श कर फिर घृत का प्राशन कर शुद्ध होता है ॥ १०२ ॥

बान्धवों की उपस्थिति में शूद्र से विप्र शव का अनिर्हरण-न विप्र स्वेषु तिष्ठत्सु मृतं शूद्रेण नाययेत् । अस्वर्ग्या ह्याहुतिः सा स्याच्छूद्रसंस्पर्शदूषिता ॥ १०३ ॥

भाष्य — न नाययेत् निर्हारयेत् । स्वेषु तिष्ठत्सु समानजातीयेषु सत्सु । आहुतिग्रहणान्न दाहयेदिति । विप्रग्रहणमतन्त्रम् । क्षत्रियवैश्ययोरपि शूद्रसंस्पर्शो दोषः एवेत्यर्थवादात्प्रतिषेधः प्रतीयते ॥१०३ ॥

हिन्दी — स्वबान्धवों के उपस्थित रहने पर मृत ब्राह्मण को शूद्र के द्वारा बाहर न निकलवावे; क्योंकि वह निर्हरण ( शूद्र के द्वारा विप्र के शव का बाहर निकलवाना ) स्वर्ग प्राप्ति में बाधक होता है ॥ १०३ ॥

विमर्श- यदि ब्राह्मण के मरने पर ब्राह्मण वहाँ न हों, किन्तु क्षत्रिय हो तो भी उस शव को वे क्षत्रिय ही बाहर निकालें, शूद्र से उस विप्र के शव को बाहर नहीं निकलवावें, ब्राह्मण तथा क्षत्रिय दोनों के अभाव में वैश्य हो तो वे ही ब्राह्मण के शव को बाहर निकाले, शूद्र से नहीं निकलवावे, सब के अभाव में ही ब्राह्मण के शव को शूद्र बाहर निकाले ।

६५४ मनुस्मृतिः [ पञ्चमः भाष्य — ज्ञानादीनि कालशुद्धेः दृष्टान्ततयोपादीयन्ते । तथैतानि स्वविषये शुद्धि-कारणानि । एवं कालोऽपि नात्रातिशङ्कितव्यः । एतेषां यस्य यत्र शुद्धिहेतुत्वं तदिहैव प्रकरणे तेषां वक्ष्यते । अन्येषां तत्र तत्र देशे । तत्र ज्ञानमाध्यात्मिकं साङ्ख्योयोगोपदिष्टम् । तेन हि अविद्यावासनापासनेन रागादि-क्षये निर्दोषज्ञानमुपैति । वक्ष्यति च ( श्लो ० १०८ ) “ बुद्धिर्ज्ञानेन शुद्ध्यतीति ” । तपः कृच्छ्रचान्द्रायणादि । तत्पातकोपपातकानां शुद्धिहेतुः । अग्निर्मृन्मयादिषु “ पुनःपाकेनेति ” ( श्लो ० १२१ ) । आहारः पवित्राणां पयोमूलानाम् । सोऽपि तप इव शोधयति । मृद्वारिणां शुद्धिहेतुता प्रसिद्धैव । मनसो वक्ष्यते “ मनः सत्येनेति ” ( श्लो ० १०८ ) । उपाञ्जनं मठादेः सुधागोमयादिना संमार्जनानुलेपने । वायुश्चण्डालादिस्पृष्टे तृणकाष्ठादौ रथ्यापतिते । कर्माणि संध्योपासनादीनि । उक्तं च ( २ । १०२ ) “ पूर्वां संध्यां जपंस्तिष्ठेन्नैश-मेनो व्यपोहतीति ” । एतच्च द्वितीये व्याख्यातम् । सत्यपि तपसः कर्मत्वे प्राधान्यख्यापनार्थं पृथगुपदेशः । प्रायेण च शास्त्रे भेदेनैव कर्मणस्तपो निर्दिश्यते " कर्मनिष्ठास्तपोनिष्ठा " इति ( याज्ञवल्कं आचार २२१ ) ॥ १०४ || हिन्दी – ज्ञान, तप, अग्नि, आहार, मिट्टी, मन, जल, अनुलेपन, वायु, कर्म ( यज्ञादि कृत्य ), सूर्य और समय, ये देहधारियों की शुद्धि करने वाले हैं ॥ १०४ ॥

धन शुद्धि की श्रेष्ठता—

भाष्य — कोऽस्य प्रसंग: । यथा मृद्वारिशुचावविलम्बं कृतोत्सर्गः प्रवर्तते तथा प्रमादस्खलिते पद्रव्यापहरणादावविलम्बितं प्रायश्चित्तं, शुद्धये समाश्रयणीयम् । एकादशे वक्ष्यति ॥१०५ ॥

हिन्दी - सब शुद्धियों में धन की शुद्धि । ( न्यायोपार्जित धन का होना ) ही श्रेष्ठ शुद्धि कही गयी है, जो धन में शुद्ध है अर्थात् जिसने अन्याय से किसी का धन नहीं लिया है, वही शुद्ध है । जो केवल मिट्टी जल आदि से शुद्ध है ( परन्तु धन से शुद्ध नहीं है, अर्थात् अन्याय से किसी का धन ले लिया ), वह शुद्ध नहीं है ॥ १०५ ॥

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता शुद्धि के अन्यान्य साधन— क्षान्त्या शुद्ध्यन्ति विद्वांसो दानेनाकार्यकारिणः । प्रच्छन्नपापा तपसा वेदवित्तमाः ॥ १०६ ॥

६५५ भाष्य — ये विद्वांसस्ते क्षान्त्यैव शुद्ध्यन्ति । ते हि द्वेषेर्ष्यामत्सरैर्नोपहन्यन्ते । ततो दुष्कृतेषु प्रवृत्तेषु नित्यशुद्धा भवन्ति । क्षान्तिर्नाम चित्तधर्मः, सर्वत्र साम्यम् । दानस्याप्यकार्यकृच्छुद्धिरुक्ता “ दानेन वधनिर्णेकम् ” ( ११ । १३ ९ ) इत्यादिना । प्रच्छन्नपापानामपि रहस्याधिकारे जप उक्त एव । तपः वेदविदां वेदाभ्यास एव, ज्ञानं च । यथोक्तं " ब्राह्मणस्य तपो ज्ञानं ” इति ( ११।२३५ ) । कृच्छ्रादि तु सर्वेषां शुद्धिहेतुर्न वेदविदामेव ॥१०६ ॥

हिन्दी - विद्वान् क्षमा से, अकार्य ( धर्म - विरुद्ध कार्य ) करने वाले दान देने से, गुप्त पाप करने वाले ( गायत्री आदि वेदमन्त्रों के ) जप से तथा श्रेष्ठ वेदज्ञाता तपस्या से शुद्ध हो जाते हैं ॥१०६ ॥

भाष्य — नद्यः पारावारे क्षीणोदकाया अशुद्ध्युपहते । तस्या एव वेगं गतायाः कूलंकषाया उदकं वेगेन शुद्ध्यति । न यथान्यस्या भूमेः “ भूमिः शुद्ध्यति पञ्चभिरिति ’ ” ( १२३ ) शुद्धये प्रतीतिर्नैवं नदीतीरेषु । अथवा वेगवत्या अशुचिप्रवाहसंसर्गेणाशुच्याशङ्कायामिदमुच्यते नदी वेगेनेति । नैवं मन्तव्यं इतश्चामुतश्चाशुचिप्रवाहैः संस्पृष्टा न शुद्ध्यति । शारीरे व्यभिचारेऽनुपलभ्यमाने परपुरुषरूपगुणानुचिन्तनेन मनोदुष्टा रजसा ऋतौ शोणितेन स्रुतेन शुद्ध्यति स्त्री ।

हिन्दी — मलिन ( मैले पात्र आदि ) मिट्टी तथा जल से, नदी ( थूक, खकार एवं मल - मूत्रादि से दूषित नदी - प्रवाह ) वेग अर्थात् धारा से, मानसिक पाप करने वाली स्त्री रज ( रजस्वला होने ) से और ब्राह्मण संन्यास से शुद्ध होते हैं ॥१०७ ॥

६५६ मनुस्मृतिः [ पञ्चम: भाष्य — इयानेवाधिकारी - कर्ता च पुरुष:, यदान्तरात्मा, अन्तःकरणं मनः, बुद्धिः, शरीरं भोगायतनम्, इन्द्रियाणां भौतिकत्वान्न पृथक्त्वम् । अत्र किंचित्केन-चिच्छाद्ध्यते । ' कालेन तु सर्वमिति ' स्तुतिपरम् । गात्राणीत्यवयवैरवयविनं लक्षयति । अद्भिः स्नानेन शरीरं शुद्ध्यति । मनस्तु सदसदात्मकम्, तस्यासत्संकल्पादशुद्धिः ' सत्येन ' साधुसंकल्पेन निवर्तते । पूर्वं मनसः शुद्धिहेतुत्वमुक्तं, तदध्याहारेण नेदं वाचो मन: शुद्धिकरणत्वम् । तथा च श्रुतिः “ मनसा वा इषिता वाग्वदति, या ह्यन्यमना वाचं वदत्यसुर्या वै सा वागदेवजुष्टेति ” । विद्यया साङ्ख्यवेदान्ताभ्यासजन्यया, तपसा च कृच्छ्रादिनाऽभ्युपेतः शुध्यति, भूतात्मा । भूतशब्दस्तत्त्ववचनः । पारमार्थिकोऽयमात्माऽनुपचिताहंप्रत्यवेद्यः, न तु भूतमय आत्मा शरीरात्मेति मन्तव्यम् । बुद्धिरविद्यमानार्थाकारदर्शनीया स्वप्नादिष्वसत्सिद्धान्तप्रकल्पितार्थाभिनिवेशतया वस्त्वात्मार्थाकारयोरसद्भेदाध्यवसायेन दुष्यन्ती । या वाऽनुपभुक्तजन्मान्तरकृताशुभकर्मजा ' एकैकदुष्कृतजा वा ' बुद्धिरात्मनो यावत्सहजा अविद्यात्मकाभेदग्रहणलक्षणा गुणात्मविवेकाभावलक्षणा वा धनपुत्राद्यभिषङ्गरूपा तृष्णाति-शयहेतुः, सा तु ज्ञानेन स्वप्रकाशाश्रयया प्रमाणव्युत्पत्त्या शुद्ध्यति । बुद्ध्यर्थयोर्भेदा-दाकारवत्वादर्थस्य विषयाकारेण च परिणामासिद्धिर्निर्विकारत्वनिश्चयाबुद्धिशुद्धिः । पूर्वत्र च ‘ विद्या ’ वेदार्थवेदनमेव । तस्याश्च हेतुत्वं “ यथैधस्तेजसा वह्निः ” ( ११।२४६ ) इतिवदिति । एवं शुद्धः पूतो ब्रह्मलोकमवाप्नोतीत्येषा सा चतुर्विधा शुद्धिः । यथैताः शुद्ध्यापर-पुरुषार्थहेतवस्तज्जननादिष्वियमिति प्रशंसा ॥१०८ ॥

हिन्दी– ( पसीना आदि से दूषित ) शरीर जल से ( स्नानादि कर्म से ), ( निषिद्ध विचार - दूषित ) मन सत्य से, जीवात्मा ब्रह्मविद्या तथा तप से तथा बुद्धि - ज्ञान से शुद्ध हो जाती है ॥१०८ ॥

भाष्य – नानाविधानां द्रव्याणां बहुप्रकाराणां तैजसमार्तिकद्रवकठिनव्यस्तसंहत-कार्यद्रव्यादिभेदैर्द्रव्याणामुपकरणभूतानाम् । पूर्वस्याः शुद्धेर्भेदमेतेनाह । तत्र बुद्ध्यात्मनः प्रधानतया शुद्धिः । द्रव्याणां तु तत्संपरिग्रहात् । इह तु विपरीतम् ।

अध्यायः ] शृणुत निर्णयम् । ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ६५७ पूर्वेणार्थस्यासांकार्यार्थः श्लोकः ॥ १० ९ ॥ हिन्दी – ( महर्षियों से भृगु मुनि कहते हैं कि- मैंने ) आप लोगों से शारीरिक ( शरीर - सम्बन्धी ) शुद्धि का यह निर्णय कहा, अब अनेक प्रकार के द्रव्यों की शुद्धि का निर्णय आप लोग सुनें ॥१० ९ ॥

भाष्य – तैजसान्युच्यन्ते यान्यग्निसंयोगाद् द्रवीभवन्ति, रजतसुवर्णताम्रायसत्र-पुसीसादीनि । मणयः स्फटिककल्पाः । अश्मा पाषाणः । तद्विकारः पात्रमश्ममयम् । सर्वस्येति पादपूरणार्थम् । पर्वतग्राव्णो नदीस्थस्य चेत्यालंबनम् । भस्मनेति एककार्यत्वान्मृद्भस्मनी विकल्प्येते । आपः समुच्चीयन्ते । किंपुनरत्र कार्यम् । लेपगन्धापमार्जनम् । उक्तं ( श्लो ० १२६ ) “ लेपगन्धापकर्षणे शौचममेध्यस्य ” इहापि ‘ “ यावन्नापैत्यमेध्याक्तादिति ' । तत्र रूपतः पारुष्यं समानं मृद्भस्मनोः, स्नेह-निमित्तकार्यभेदे शुद्धिः । अशुचेः शुचित्वापादनं प्रत्यवायापनयेन संव्यवहारयोग्यता । यद्येवमशुद्धिर्वाच्या— इदमनेन संपृक्तमशुचीति । ' ननु लौकिकाः पदार्थास्तत्र लोकादेव ज्ञास्यन्ते ' । नैवम् । सामान्यमात्रं लोकाज्ज्ञायते । यज्जुगुप्सितं मूत्रपुरीष-शोणितसंसर्गेण तादृशं लोकेऽशुचीत्याह । यदयोग्यं स्पर्शनादिक्रियासु तदशुचि । कथं च तस्यायोग्यतेत्येतच्छास्त्रादेव विवेक्तव्यम् । किंच परद्रव्यादौ यो न स्खलति स शुचि-रुच्यते । अतो नानया पदार्थप्रसिद्ध्येवह किंचित्सिद्ध्यति । अपहतमशुचीति सिद्धेऽपि इदमनेनापहन्यत इति नान्तरेण शास्त्रविशेषं सिद्ध्यति । “ कथं पुनः शास्त्रात्पदार्थविशेषावसाय:, यावता कर्तव्यतापरत्वेन शास्त्रं प्रमाणम्, न पदार्थप्रसिद्धौ, पाणिनिवत् । वेदमूलत्वाभ्युपगमान्मन्वादिस्मृतीनाम् । ’ ” उच्यते । अनेन द्रव्येण यद्दुष्टं तेन न व्यवहर्तव्यमित्यस्त्येव विध्यनुमानम् । यत्संसर्गेण व्यवहारप्रतिषेधः स उपघातहेतुरित्यवगमो न विरुध्यते । एवं शुद्धावपियदु-पहतं द्रव्यं तेन यथाविहितं कृतप्रक्षालनादिक्रियेण व्यवहर्तव्यमिति- शक्यते विधि-मूलता प्रतिपत्तुम् । न च शुद्धिः कर्तव्येति विध्यर्थः । तथा सत्यकुर्वन्प्रत्यवेयात् । किंतु दृष्टार्थे व्यवहारे येनकेनचित्पात्रेण शुचिनाऽन्येन वा कर्तव्येऽर्थित्वात्प्राप्ते नियमः शास्त्रीयः - ' इत्थं भूतेन व्यवहर्तव्यं सत्यर्थित्वे, नानित्थंभूतेन ' ।

६५८ मनुस्मृतिः [ पञ्चम: “ ननु च नियमपक्षेऽभ्युदयार्थिनोऽधिकारः । अन्यस्य तु कामप्रसंग: । यथा कुसाधु-त्वचिन्तायां वाचकत्वाविशेषेऽपि नियमः पुण्यपापयोरिति ” । सत्यम्, यद्यशुद्धपात्रस्य प्रतिषेधो न स्यात् । प्रतिषेधे तु सति कुतोऽकृतशुद्धिना व्यवहारः । शुद्धिविधिस्तु प्रतिप्रसवमात्रम् । प्रतिप्रसवे कुतोऽभ्युदयः । केवलं प्रति-षेधातिक्रमो न भवति । भवतु वा पदार्थाधिगमपरैव स्मृतिरियम्, साध्वसाधुविवेकवत्स्वल्पस्मृतिवच्च । यत्तु ‘ कार्यमूलत्वं मन्वादिवाक्यानामिति ' केनैतदुक्तम् । यत्र तादृशं मूलत्वेन शक्यतेऽ-वगन्तुं तत्र तदेवाभ्युपगम्यते । अष्टकादौ कार्यरूपे तादृशमेव वाक्यं मूलम्, सिद्धे त्वर्थे सिद्धार्थविषयमेव । पदार्थव्यवस्थायामिदंप्रथमता व्यवहारमूलेति न कदाचित्कृतिः । इह तु न कथंचिद्व्यवहारमूलं संभवति । वैदिकमन्त्रसाध्यायां च शुद्धौ का व्यवहारमूलता शक्या । विधिश्चानर्थकः स्यात् । “ ननु च पाणिनेरपि विधिरस्ति साधुभिर्भाषितव्यं नासाधुभिरिति । ” नैषा पाणिनेः स्मृतिः । सा ह्येतावति पर्यवसिता - ' साधुरयमयंनेति ' एतत्तु ' धर्म-सूत्रकारिणां स्मरणं यद्यप्यस्ति । अभिधानसाराच्चैतन्निपुणतोऽवगन्तव्यम् । “ ननु तत्स्मृतावपि विधिः श्रूयते । ' दायादा एवं विभजेरन् ' ' चतुर्रोऽशान् हरेज्ज्येष्ठः ’ ( ९ । १५३ ), ‘ ज्येष्ठ एव तु गृह्णीयादिति ' ( ९ । १०५ ) किं विध्यर्थ एव लिङ्गान्तरे प्रैषादौ स्मर्यते । पदार्था विधिरूपाः, विधिशेषा, प्रैषादयः सर्वत्र प्रवर्तनाप्रतिपत्तेरिति’-चेत् । हेतुहेतुमतोराशिषि प्राप्तकालादिषु का प्रवर्तना । न च ग्रहणं विधेयम्, अर्थितया प्राप्तत्वात् । ‘ स्वपरांशयोरविशिष्टायामर्थितायां नियमार्थो विधिरिति चेत् । अदृष्टकल्पेन विहितां-शातिरेकेण विधिनियमानुपपत्तेः । ‘ प्रतिषेधाख्यापरिसंख्येति ’ चेत् । युक्तमेतत् । किन्तु विभागकाल एव यः कश्चि-दधिकमंशं भ्रातृभिरनुज्ञातमाददीत स प्रत्यवेयात्सत्यामप्यनुज्ञायाम् — न चैकवस्त्वंशे स्वत्वं ज्ञाप्येत । ग्रहणविधौ हि स्वत्वापत्तिरुपात्ता । तस्य यदन्यत्तदस्वमिति विज्ञायते प्रतिषेधः । पुनस्तदतिक्रमेणापि परिग्रहे स्यादेव स्वाम्यम् । अतश्च चौर्यादिनाऽपीष्यते । न तदा इदमस्य स्वमिदं नेति परिग्रहादृते निश्चीयते । तस्माद्विधिनियमपरिसंख्यानामसंभवादियत्यंशेऽयं स्वामीयत्यंशेऽयमिति एता-वान्विभागार्थः । अतोऽयमर्थान्तरे लिविभजेरन्निति प्राप्तकालतायाम् । हरेयुरित्यादिषु लौकिकप्रवृत्त्यनुवादः, यथा “ क्षुधितो भुञ्जीत ” “ योगक्षेमार्थमीश्वरमभिगच्छेदिति ” । गौतमश्च स्पष्टमेवाह “ रिक्थक्रय ” इत्यादि ।

अध्याय: ] ' मेधातिथि’भाष्यमणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ६५ ९ तस्मादष्टकादिस्मृतेः शुद्ध्यशुद्धिवचनस्य संस्कारविधितैव शिष्यते, विधिमूलत्वा-द्विधिशिष्टैव । अतः शुद्ध्यशुद्धी उभे अपि शास्त्रावसेये । ततः अशुद्धिरपि वाच्या । ” उच्यते । उक्तैव तर्हि ‘ वसा शुक्रमिति ' ( ५ | १३५ ) । नृग्रहणं च तत्र स्मृत्यन्तर-दर्शनेन प्रदर्शनार्थम् — श्वमार्जारखरोष्ट्रकपिकाकविड्वराहग्राम्यकुक्कुटाखुशृगालक्रव्याद-मृगशकुन्तनखिनकुलानाम् । वसादिग्रहणं च रोममांसानाम् । शुद्धिवचनाच्चाशुद्धानां मूत्राद्युपहतानामयं संस्कारः कर्तव्यः, न पुनरेवमेव प्रयुज्य-मानानाम् । न हि सुवर्णादयो भावाः स्वरूपेणाशुद्धाः, येन प्रयोगकाले शुद्धिमपेक्षेरन् । अथवाऽदृष्टार्थो दृष्टप्रयोगाश्रयः संस्कारो विधीयते । प्राङ्मुखेनेव भोजने । तत्र शुद्धिवचनं विरुध्यते । ये तु पात्राणां भोजनारम्भे संमार्जनप्रक्षालने, ते समाचारतः, न पुनरस्याः शुद्धिस्मृतेः । यदप्यन्यदस्पृश्यं पुरुषस्य पतितचाण्डालादि तथा लशुनपलाण्डसुरामांसादि, तदपि द्रव्याणामुपघातकम् । तत्र कस्मिन्नुपघाते का शुद्धिरिति स्मृत्यन्तरसमाचारावन्वेषणीयौ । उक्तश्च विशेषो हारीतापस्तम्बपराशरमुनिभिः । तानि तु वचनान्यस्माभिरिह सर्वाणि न परिवर्तितानि, लेखकविशेषप्रसंगात् चन्द्रगोमितन्त्रकारवत् ॥११० ॥

हिन्दी — तेजस पदार्थ ( सोना आदि ), मणि ( मरकत - पन्ना आदि रत्न ), और पत्थर के बने सर्वविध पदार्थ ( वर्तन आदि ) की शुद्धि भस्म, मिट्टी और जल से होती है, ऐसा मनु आदि विद्वानों ने कहा है ॥११० ॥

विमर्श— निर्लेप पदार्थ की शुद्धि केवल जल से ही होती है यह आगे ( ५।११२ ) कहेंगे अतः प्रकृतवचनोक्त शुद्धि जूठे या घृतादि से लिप्त बर्तन आदि के लिए है । उनमें भी मिट्टी व भस्म - दोनों के गन्ध - नाशक होने से विकल्प है और जल सर्वत्र अपेक्षित है ।

भाष्य--तैजसविशेषयोः काञ्चनराजतयोर्निर्लेपयोरयं विधिः । अन्येषां तु ताम्रा-दीनां यथोच्छिष्टस्पर्शे धावनादिष्टकादिभिः । यत्र क्षीरं वा पानीयं वा पीतं तत्र न भवति लेपः । यत्र मांसघृतक्षीरादिभिरुच्छिष्टैः संश्लिष्यन्त्यवयवास्तत्र वक्ष्यति " तस्मात्तयोः स्वयोन्यैवेति ” ( ५ । ११३ ) । लेपगन्धा-पकर्षणवचनाच्च यो लेपो येनैवापक्रष्टुं शक्यते तत्र तदेवोपादेयम्, न भस्मवारिणी

६६० मनुस्मृतिः [ पञ्चम: एव । तथा च हारीत: “ गोधूमकुष्ठककलायवमुद्गमसूरचूर्णैः ” इत्यादि पठति । एवं ‘ “ श्वचाण्डालोदक्यादिस्पर्शे तु निर्लेपयोरपि भस्मना त्रिः सप्तकृत्वः परिमार्जनमिति ” हारीत: । शङ्खस्तु “ तैजसानां कुणपरुधिररेतोमूत्रपुरीषोपहतानामावर्तनमुल्लेखनं भस्मना वा त्रिःसप्तकृत्वः परिमार्जनमिति ” । तत्र चिरकालमूत्रादिवासितानाम् आवर्तनम् ' । नामा-कृतिमुपमृद्येच्छातस्तदाकृतिसंपादनम् ‘ आवर्तनम् ’ । ‘ उल्लेखनं तीक्ष्णेन शस्त्रेणाश्मना वा निघर्षः । स्मृत्यन्तरे त्वाकरदाहावचूलनान्याम्नातानि । तत्र सुवर्णकारैर्वर्णीकृतस्य शुद्धिः ‘ आकरः ’ । ‘ दाहः ’ अग्नौ सुवर्णकारैर्निष्ठापनम् । ' अवचूलनं ' दाहोन्नीतानां सुवर्ण-काराणां सुवर्णघनभाण्डे तेन सर्वत अवहननं तस्मिन् वर्णाकरे । तथा चोक्तं “ आकराः शुचयः सर्व ” इति । ‘ अब्जं ' शङ्खस्फटिकादि । शङ्खस्य तु सलेपस्य गौरसर्षपकल्केन गोमूत्रोदकाभ्यां क्षीरेण च । स्मृत्यन्तरे हि पठ्यते । “ अद्भिः शङ्खस्येति ” “ क्षीरोदकाभ्यां गौरसर्षप-कल्केनोच्छिष्टस्नेहयुक्तस्येति ” । अनुपस्कृतमखातपूरितमथवाऽत्यन्तानुपहतम् । सर्वशेषश्चायम् । तेन शुष्कामेध्य-चण्डालादिस्पर्शे सत्यपि निर्लेपत्वे प्राक्प्रदर्शितैव शाखान्तरीया शुद्धिः ॥ १११ ॥

हिन्दी — घृतादि के लेप से रहित ( तथा जो जूठा न हो ऐसे ) सुवर्ण - पात्र, जल में होने वाले शङ्ख— मोती आदि, फूल - पत्ती या चित्रादि से रहित अर्थात् सादे चाँदी के बर्तन आदि की शुद्धि केवल जल से ही होती है ॥ १११ ॥

सोने - चाँदी को जल मात्र से शुद्धि में कारण—

भाष्य- –अर्थवादोऽयम् । “ अग्निर्वै वरुणानी ” त्यारभ्याकामयतेत्याद्यर्थवादेषु हेम्नः सुवर्णस्य रूप्यस्य चोत्पत्ति: श्रुता । ‘ पुरुषधर्मेणाग्निर्वरुणानिरपोऽकामयत, मैथुनधर्मेण समयुज्यत ' । तत एतद्-द्वयं निर्बभौ उद्भूतम् । अतस्तयोः स्वयोन्या स्वेनोत्पत्तिकारणेनाग्निना अत्यन्तोपघाते उदकेन च । “ सयोन्येति ” पाठे समानोत्पत्तिना भस्मनेति व्याख्येयम् । तद्दर्शनाच्च मृदोऽपि कदाचिदनुज्ञायन्ते 1 निर्णेकः शोधनं गुणवत्तरः ॥ ११२ ॥