मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 761–770

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 761–770

पृष्ठ 761

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 761 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य’मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ६८१ शौचविधिशब्दः सामान्यशब्दोऽपि द्रव्यशुद्धिसन्निधानाद्गोबलीवर्दवदितरविशेष-परः संपद्यते । स्त्रीणां धर्मा असाधारणस्त्रीकर्तृका एव । यस्तु साधारणो यागादिः स इह नोच्यते ॥ १४४ ॥

| = हिन्दी - ( भृगुजी महर्षियों से कहते है कि- सब वर्गों का जन्म - मरण - सम्बन्धी अशौच शुद्धि को तथा द्रव्यशुद्धि को ( ५।५७ - १६५ ) आप लोगों से मैंने कहा, अब ( आप लोग ) स्त्रियों के धर्मों को सुनें ॥ १४४ ॥

स्त्रियों का कर्तव्य-बालया वा युवत्या वा वृद्धया वाऽपि योषिता ।

न स्वातन्त्र्येण कर्तव्यं किंचित्कार्यं गृहेष्वपि ॥ १४५ ॥

-भाष्य – स्वातन्त्र्यं स्त्रीषु कस्यांचिदवस्थायां नास्तीत्युपदेशार्थः । वयोविभाग-वचनं तु यत्रास्याः पारतन्त्र्यं तत्प्रदर्शनार्थमविवक्षितस्वरूपम् ॥१४५ ॥

हिन्दी — बचपन में, जवानी में और बुढ़ापे में भी स्त्री को ( अपने ) घरों में भी अपनी इच्छा से ( क्रमश: पिता, पति और पुत्र आदि अभिभावक की सम्मति के बिना मनमाना ) कोई भी काम नहीं करना चाहिये ॥ १४५ ॥

स्त्रियों की स्वतंत्रता का अभाव-बाल्ये पितुर्वशे तिष्ठेत् पाणिग्राहस्य यौवने ।

पुत्राणां भर्तरि प्रेते न भजेत्स्त्री स्वतन्त्रताम् ॥ १४६ ॥

भाष्य – तथा चोक्तम् — “ तत्सपिण्डेषु वा सत्सु पितृपक्षे प्रभुः स्त्रियाः । पक्षद्वयावसाने तु राजा भर्ता स्त्रिया मतः ॥ ” तत्सपिण्डेष्वित्यादिना चासतिस्वामिनि कर्तव्यम् ॥१४६ ॥

हिन्दी —स्त्री बचपन में पिता के, जवानी में पति के और पति के मर जाने पर बुढ़ापे में पुत्र के वश में रहे ( उनकी आज्ञा तथा सम्मति के अनुसार कार्य करे; ) स्वतंत्र कभी न रहे ॥१४६ ॥

विमर्श - पति पुत्रादि के अभाव में सपिण्डों के, उनके भी अभाव में पिता या पिता के वंश वालों के और उनके भी अभाव में राजा के वश में स्त्री को रहना चाहिये; उसे स्वतंत्र कभी भी नहीं रहना चाहिये, ऐसा नारद का कथन है ' । १. तदुक्तं नारदेन - ' तत्सपिण्डेषु चासत्सु पितृपक्षः प्रभुः स्त्रिया । पक्षद्वयावसाने तु राजा भर्ता स्त्रिया मतः । ' इति । ( म ० मु ० )

पृष्ठ 762

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 762 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६८२ मनुस्मृतिः स्त्रियों के स्वतन्त्र होने से हानि-पित्रा भर्त्रा सुतैर्वाऽपि नेच्छेद्विरहमात्मनः । [ पञ्चम: एषां हि विरहेण स्त्री गर्ने कुर्यादुभे कुले ॥ १४७ ॥

भाष्य — अव्यवस्थानं वचनीयताहेतुः कथितो ग कुर्यादिति । एषां हि विरहेण निवसन्ती गच्छन्ती वा ग्रामान्तरमित्यध्याहार्यम् ॥१४७ ॥

हिन्दी — स्त्री को ( बचपन, जवानी और बुढ़ापे में क्रमश:) पिता, पति और पुत्र से वियुक्त ( अलग रहकर स्वतन्त्र ) रहने की इच्छा नहीं करनी चाहिये; क्योंकि उनके अभाव से स्त्री दोनों ( पिता तथा पति ) के वंशों को निन्दित कर देती है ॥१४७ ॥

सदा प्रसन्नता आदि रखना-सदा प्रहृष्टया भाव्यं गृहकार्ये च दक्षया ।

सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया ॥ १४८ ॥

भाष्य- -आभीक्ष्णवचनः सदाशब्दो नित्यशब्दवत् । नित्यप्रहसितया इति । सत्य-प्यन्यत्र क्रोधशोकवेगे भर्तुर्दर्शने मुखप्रसादस्मितनर्मवचनादिना प्रहर्षो दर्शनीयः । कुमार्या भर्तृमत्याश्चायमुपदेशः । गृहकार्ये च दक्षया । अर्थसंग्रहव्यययोः धर्मकार्ये स्नानादौ च । “ अर्थस्य संग्रहे चैनाम् ” ( ९ ।११ ) इत्यादिना गृहकार्यमुक्तम् । तत्र दक्षया चतुरया भवितव्यम् । अन्न-संस्कारादि शीघ्रं निष्पाद्यम् । सुसंस्कृतोपस्करया । ‘ उपस्कर ' गृहोपयोगि भाण्डं कुण्डघटिकादि, तत्सुसंस्कृतं सुसंमृष्टं शोभावत्कर्तव्यम् । व्यये च मित्रज्ञात्यातिथ्यभोजनार्थे धने अमुक्तहस्तया उदारया न भवितव्यम् । न बहु व्ययितव्यमित्यर्थः । सुसंस्कृतान्युपस्कराणि यस्या इति बहुव्रीहिः । एवं मुक्तो हस्तो

यस्या इति विग्रहः । पश्चान्नञ्समासः । रूढ्या उदारवचनो मुक्तहस्तशब्दः ॥१४८ ॥

हिन्दी — स्त्री को सर्वदा ( पति आदि के रोष में भी ) प्रसन्न, गृह - कार्यों में चतुर, घर के बर्तन आदि को शुद्ध एवं स्वच्छ रखने वाली और अधिक व्यय नहीं करने वाली ( अपने अभिभावक की आय के कुछ धन बचाते हुए व्यय करने वाली ) होना अनुसार चाहिये ॥१४८ ॥

पति सेवा स्त्री का कर्तव्य—

यस्मै दद्यात्पिता त्वेनां भ्राता वाऽनुमते पितुः ।

तं शुश्रूषेत जीवन्तं संस्थितं च न लङ्घयेत् ॥ १४ ९ ॥

पृष्ठ 763

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 763 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ६८३ भाष्य - भ्राता वाऽनुमते पितुः । यथैव पित्राऽनुज्ञातस्य भ्रातुर्दातुत्वमेवं पितु-र्निरपेक्षस्यापि दातृत्वश्रुतौ भार्याया अनुमते सति दानं बोद्धव्यम् । सर्वत्र सहाधिकारा-दुभयोश्च दुहितरि स्वाम्यात् । असति पितरि मात्राऽपि देयेति नवमे दर्शितम् । मात्रापित्रोर-पत्यं तन्निमित्तं च स्वाम्यमिति युक्ता इतरेतरापेक्षा । शुश्रूषेत आराधयेत् । संस्थितं च, मृतं च, न लङ्घयेत् । लङ्घनमतिक्रमणम् । न स्वातन्त्र्येणासीतेत्यर्थः । यथा जीवति भर्तरि तत्परवती एवं मृतेऽपि तदैव तत्परतन्त्रया भवितव्यम् । यत आह “ प्रदानं स्वाम्यकारकम् ” । यदैव पित्रा दत्ता तदैव पितुः स्वाम्यं निवर्तते यस्मै दीयते तस्योत्पद्यते । अतश्च न विवाहकाल एव दानं प्रागपि विवाहाद्वरणकाले अस्ति दानम्॥१५९ ॥

हिन्दी - पिता या पिता की अनुमति से भाई इस ( स्त्री ) को जिसके लिये दे अर्थात् जिसके साथ विवाह कर दे, ( स्त्री ) जीते हुये उस पति की सेवा करे और उसके मरने पर ( भी व्यभिचार, उसके श्राद्ध आदि का त्याग तथा पारलौकिक कार्य के खण्डन से ) उस ( पति ) का उल्लंघन न करे ॥ १४ ९ ॥ किमर्थस्तर्हि विवाहः?

स्वामित्व में कारण-मङ्गलार्थं स्वस्त्ययनं यज्ञश्चासां प्रजापतेः ।

प्रयुज्यते विवाहे तु प्रदानं स्वाम्यकारणम् ॥ १५० ॥

भाष्य— अभिलषितार्थनिष्पत्ति: ' मङ्गलं ' तत्साधनं तदर्थं प्रयुज्यते । तत्र “ प्रजा-पतेर्यज्ञ ” इति क्रियाविशेषणत्वान्नपुंसकम् । स्वस्ति ईयते प्राप्यते येन तत्स्वस्त्ययनम् । यदस्य प्रियं वस्तु विद्यते तन्न नश्यतीत्यर्थः । आसां स्त्रीणाम् । तेषु विवाहेषु । यज्ञः प्रजापतेर्देवतायाः क्रियते “ प्रजापते न त्वदेतान्य ” इति विवाहे आज्यहोमाः केषांचिदाम्नाता: । उपलक्षणं चैतदन्यासामपि देवतानां पूषवरुणार्यम्णाम् । तथाहि तत्र मन्त्रवर्णाः-“ पूषणं नु देवं वरुणं नु देवम् " इत्यादयो देवतान्तरप्रकाशनपरः । प्रदानादेवासत्यपि विवाहे स्वाम्यमुत्पद्यत इत्येतदत्र ज्ञाप्यते । विवाहयज्ञस्तु मङ्गलार्थ इत्याद्यविवक्षितम् । दारकरणं विवाह इति स्मर्यते । सत्यपि स्वाम्ये नैवान्तरेण विवाहं भार्या भवतीति ॥ १५० ॥।

हिन्दी — इन ( स्त्रियों ) के विवाह में जो स्वस्त्ययन पढ़ा जाता है तथा प्रजापति के

पृष्ठ 764

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 764 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६८४ मनुस्मृतिः [ पञ्चमः उद्देश्य से जो हवन आदि किया जाता है, वह ( मङ्गलार्थ अभीष्ट लाभ के लिये विहित कर्म ) तथा वाग्दान स्वामित्व का कारण है । ( अतएव वाग्दान के बाद से स्त्री पति के अधीन हो जाती है ) ॥१५० ॥

पति - प्रशंसा-अनृतावृतुकाले च मन्त्रसंस्कारकृत्पतिः ।

सुखस्य नित्यं दातेह परलोके च योषितः ॥ १५१ ॥

भाष्य — सर्वत्रैव प्रतिषिद्धवर्जमिति अनृतावपि सुखस्य दाता । मन्त्रसंस्कारो विवाहविधिस्तस्य कर्ता मन्त्रसंस्कारकृत् । परलोके च । पत्या सह धर्मेऽधिकाराच्च तत्फलावाप्तेः परलोकसुखस्य दातेत्युच्यते॥१५१ ॥

हिन्दी — विवाहकर्ता ( पति ) स्त्री को ऋतुकाल में तथा ऋतु - भिन्न काल में भी नित्य ही इस लोक में तथा परलोक में ( सेवादिजन्य पुण्यकार्यों के द्वारा स्वर्गादि प्राप्ति से ) सुख देने वाला है ॥ १५१ ॥

विशीलः कामवृत्तो वा गुणैर्वा परिवर्जितः ।

उपचार्यः स्त्रिया साध्व्या सततं देववत्पतिः ॥ १५२ ॥

भाष्य – द्यूतातिसक्तो विशीलः । कामप्रधानं वृत्तमस्येति कामवृत्तः । गुणैर्वा

परिवर्जितः श्रुतधनादिगुणविहीनः । उपचार्यः आराधनीयः ॥१५२ ॥

हिन्दी — सदाचार से हीन, परस्त्री में अनुरक्त और विद्या आदि गुणों से हीन भी पति पतिव्रता स्त्रियों का देवता के समान पूज्य होता है ॥१५२ ॥

[ दानप्रभृति या तु स्याद्यावदायुः पतिव्रता । भर्तृलोकं न त्यजति यथैवारुन्धती तथा ॥ २२ ॥ ]

[ हिन्दी – जो स्त्री वाग्दान से लेकर जीवन पर्यन्त पतिव्रता होती है, वह पति लोक का त्याग नहीं करती है अर्थात् सर्वदा पति लोक में निवास करती है; जैसी अरुन्धती है, वैसी ही वह ( पतिव्रता स्त्री ) है || २२ || ] स्त्रियों के लिये पृथक् यज्ञादि का निषेध-नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषितम् । पतिं शुश्रूषते येन तेन स्वर्गे महीयते ॥ १५३ ॥

भाष्य- -भर्त्रा विनाकृतानां यज्ञाधिकारो नास्तीत्येतदसकृत्प्रतिपादितम् । तेन व्रतो-पवासावपि कुर्वती तदनुज्ञां गृह्णीयात् । व्रतं मद्यमांसादिनिवृत्तिसंकल्पः, न तु कृच्छ्राणि । तत्र जपहोमयोरङ्गत्वात्तदभावाच्च स्त्रियाः । न च वक्तुं युक्तं “ जपहोमविकलं कृच्छ्रानुष्ठान-

पृष्ठ 765

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 765 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ६८५ मस्या भविष्यति ” । न हि स्वेच्छयाऽङ्गत्यागो युक्तः । सर्वाङ्गकल्पयुक्तस्य कर्मणोऽ-भ्युदयसाधनत्वेनावगतत्वात् । न हि पुरुषशक्तिभेदापेक्षयाऽङ्गानामुपचयापचयौ भवतः । सन्ति च सर्वाङ्गोपसंहारेण सवर्णास्त्रैवर्णिकाः प्रयोगमनुष्ठातुम् । अतो न स्त्रीशूद्रस्या-भ्युदयकामस्य कृच्छ्रेष्वधिकारः । प्रायश्चित्तेषु विशेषं वक्ष्यामः ।

उपोषितं उपवासः आहारविच्छेद एकरात्रद्विरात्रादिषु ।

शुश्रूषते परिचरति ॥१५३ ॥

हिन्दी — स्त्रियों के लिये पृथक् ( पति के बिना ) यज्ञ नहीं है, और ( पति की आज्ञा के बिना ) व्रत तथा उपवास नहीं है; पति की सेवा से ही स्त्री स्वर्गलोक में पूजित होती है ॥१५३ ॥

विमर्श— जिस प्रकार स्त्री के राजस्वला आदि होने के कारण अनुपस्थित रहने पर भी पति मात्र को यज्ञ करने का अधिकार है, वैसे स्त्री को पति के बिना यज्ञ करने का अधिकार नहीं है तथा पति की अनुमति के बिना किसी व्रत या उपवास करने का भी अधिकार नहीं है किन्तु उक्त अधिकार नहीं रहने पर भी केवल पति - सेवा से ही वह स्वर्गाधिकारिणी हो जाती है । पति के जीवित रहते व्रतादि करने से दोष-[ पत्यौ जीवति या तु स्त्री उपवासं व्रतं चरेत् । आयुष्यं हरते भर्तुर्नरकं चैव गच्छति ॥ २३ ॥ ]

[ हिन्दी – जो स्त्री पति के जीवित रहने पर ( उसकी अनुमति के बिना ) व्रत या उपवास करती है, वह पति की आयु का हरण करती है तथा स्वयं नरक को जाती है ॥२३ । ]

पति के विरुद्ध आचरण का निषेध-पाणिग्राहस्य साध्वी स्त्री जीवतो वा मृतस्य वा ।

पतिलोकमभीप्सन्ती नाचरेत्किंचिदप्रियम् ॥ १५४ ॥

भाष्य — पत्युर्लोकः पत्या सह धर्मानुष्ठानेन योऽर्जितः स्वर्गादिः स पतिलोकः, तमभीप्सन्ती प्राप्तुकामा । नाचरेत्किंचिदप्रियं परपुरुषसंसर्गादि शास्त्रप्रतिषिद्धम् । न हि मृतस्य किं प्रियमप्रियं वा शक्यमवसातुम् । न च जीवतो यत्प्रियं तदेव मृतस्य । भवान्तरोपपन्नानां तु प्रीतिभेदात् । तस्माद्यत्प्रतिषिद्धं स्वातन्त्र्यं तदेवाप्रियम् । तन्नाचरेत् ॥ १५४ ॥

हिन्दी – पतिलोक को चाहने वाली पतिव्रता स्त्री जीवित या मृत पति का अप्रिय कोई कार्य ( व्यभिचार से या शास्त्रोक्त श्राद्धादि के त्याग से ) न करे ॥ १५४ ॥

पृष्ठ 766

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 766 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६८६ मनुस्मृतिः

विधवा के कर्तव्य-कामं तु क्षपयेद्देहं पुष्पमूलफलैः शुभैः ।

न तु नामापि गृह्णीयात्पत्यौ प्रेते परस्य तु ॥ १५५ ॥

भाष्य - तदेव सविशेषं दर्शयति । [ पञ्चमः पुंवत्स्त्रीणामपि प्रतिषिद्ध आत्मत्यागः । यदप्याङ्गिरसे “ पतिमनुम्रियेरन् ” इत्युक्तं तदपि नित्यवदवश्यं कर्तव्यम् । फलस्तुतिस्तत्रास्ति । फलकामायाश्चाधिकारे श्येनतुल्यता । तथैव ‘ “ श्येनेन हिंस्याद्भूतानि ” इत्यधिकारस्यातिप्रवृद्धतरद्वेषान्धतया सत्यामपि प्रवृत्तौ न धर्मत्वम् एवमिहाप्यतिप्रवृद्धफलाभिलाषायाः सत्यपि प्रतिषेधे तदतिक्रमेण मरणे प्रवृत्त्यु-पपत्तेर्न शास्त्रीयत्वम् । अतोऽस्त्येव पतिमनुमरणेऽपि स्त्रियाः प्रतिषेधः । किंच " तस्मादुह न पुरायुषः प्रेयादिति ” प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे स्मृतिरप्येषा अन्यार्था शक्यते कल्पयितुम् । यथा “ वेदमधीत्य स्नायात् ” इत्यध्ययनानन्तरमकृतार्थावबोधस्य स्नानस्मरणम् । अतो मृतपतिकाया अनपत्याया असति भर्तृधनादौ दायिके च कर्तनादिना च केन-चिदुपायेनजीवन्त्या जीवितस्यातिप्रियत्वात्तदुपेक्षणस्याशास्त्रत्वात्प्रतिषिद्धत्वादापदि सर्वव्यभिचाराणां “ विश्वामित्रजाघनीम् " इत्यादिनाऽनुज्ञातत्वाद्व्यभिचारोपजीविताप्राप्ता-विदमुच्यते । काममस्यामवस्थायां शरीरं क्षपयेत् क्षयं नयेत्पुष्पमूलफलैर्यथोपपादं वृत्तिं विदधीत । न तु नामापि गृह्णीयात्पतिर्मे त्वमेवाद्येत्यन्यस्य । यत्तु — " नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीबेऽथ पतिते पतौ । पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते ॥ " इति — तत्र पालनात्पतिमन्यमाश्रयेत् सैरन्ध्रकर्मादिनाऽऽत्मवृत्त्यर्थम् । नवमे च निपुणं निर्णेष्यते । प्रोषितभर्तृकायाश्च स विधिः । कामशब्दप्रयोगोऽरुचिसंसूचनार्थम् । देहक्षपणमप्यकार्यमिदं त्वन्यदकार्यतरं यदन्येन पुरुषेण संप्रयोगः ॥१५५ ॥

हिन्दी – पति के मर जाने पर ( जीविका रहने पर भी ) पवित्र ( सात्त्विक गुणयुक्त ) पुष्प, कन्द और फल ( के आहार ) से शरीर को क्षीण करे ( व्यभिचार की भावना से दूसरे पुरुष का ) नाम भी न ले ॥ १५५ ॥

आसीतामरणात्क्षान्ता नियता ब्रह्मचारिणी ।

यो धर्म एकपत्नीनां कांक्षन्ती तमनुत्तमम् ॥ १५६ ॥

भाष्य — एष एवार्थो विस्पष्टीक्रियते । आ मरणाद्ब्रह्मचारिण्यासीत । अस्यामा-पदि न व्यभिचारेणात्मानं जीवयेत् ।

पृष्ठ 767

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 767 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ६८७ क्षान्ता । तत्कृतं दुःखमवधीरयन्ती । न ब्रह्मचर्यं क्षुदुत्कृत्यं येन चित्तं कल्लोलेन खण्ड्येत् । एकः पतिर्यासां ताः, एकस्य वा पत्न्य ' एकपत्न्यः ' तासां सावित्रीप्रभृतीनां यो धर्मः, यस्य फलं वरदानाभिशापादिषु शक्तता, तं कांक्षन्ती कामयमाना ब्रह्मचर्यं न जह्यात् । अस्यामवस्थायां मूलफलाशिन्या यदि भवति मरणं ततो न दोषः ॥१५६ ॥

हिन्दी — एक पत्नी व्रत ( जिसका एक ही पति है, वह ) अनुत्तम धर्म चाहने वाली स्त्री मरने तक अर्थात् जीवन पर्यन्त क्षमायुक्त, नियम से रहने वाली तथा मधु - मांस - मद्य को छोड़कर ब्रह्मचर्य से रहने वाली बने ॥ १५६ ॥

ब्रह्मचर्य से स्वर्ग प्राप्ति के उदाहरण-अनेकानि सहस्राणि कुमारब्रह्मचारिणाम् ।

दिवंगतानि विप्राणामकृत्वा कुलसन्ततिम् ॥ १५७ ॥

भाष्य - पूर्वेणापदि जीविकार्थः परपुरुषसंसर्गे निषिद्धोऽनेन पुत्रार्था प्रवृत्ति-र्निषिध्यते । एवं किल श्रूयते “ नापुत्रस्य लोकोऽस्ति ” इति । लिङ्गं च तत्राविवक्षितमत: पुत्रार्थे प्रसङ्ग इदमुच्यते । बहूनि सहस्राणि ‘ कुमारा एव ब्रह्मचारिणो ऽकृतदारा नैष्ठिकास्तेषामनेकानि सहस्राणि दिवंगतानि स्वर्गं प्राप्नुवन्ति । नियोगस्तु नवमे ( श्लो ० ५ ९ इ ० ) गुर्विच्छया विहितः, नात्मतन्त्रतया पुत्रार्थिन्याः । अकृत्वा कुलसन्ततिं कुलवृद्ध्यपर्था संततिस्तामकृत्वा पुत्रानजनयित्वेत्यर्थः । सत्यप्येकत्वप्रतिषेधे द्व्यादिसंख्यावचनं दुर्लभम् । तथा ह्ययं स्वधर्मावेशेन परित्यक्तस्व-गतिकत्वेनाच्छादिततद्रूपोऽप्यतिदीर्घसंख्याविशेषानाचष्टे । यथा मोदो ग्राम इति । उक्तं च चूर्णिकाकारेण “ अनेकस्मादितिसिध्यतीति ” । एकवचनप्रयोगशिष्टिसिद्धिं दर्शितवान् । असहायवचनो वाऽयमनेकशब्दः । असहायानि गतानि, भार्या सहायभूता एषां नासीदित्यर्थः ॥१५७ ॥

हिन्दी- - बाल्यावस्था से ही ब्रह्मचर्य पालने वाले ( सनक, बालखिल्य आदि ) अनेकों सहस्र ब्राह्मण वंशवृद्धि के लिये संतानोत्पत्ति को बिना किये ही स्वर्ग गये हैं॥१५७ ॥

मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता ।

स्वर्गं गच्छत्यपुत्राऽपि यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥ १५८ ॥

भाष्य - एष एवार्थो भूय उच्यते प्रतिपत्तिदार्व्यार्थम् ॥१५८ ॥

हिन्दी — पति के मरने पर ब्रह्मचारिणी रहती हुई पतिव्रता स्त्री ( परपुरुष - संसर्ग से )

पृष्ठ 768

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 768 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६८८ मनुस्मृतिः [ पञ्चमः पुत्र को बिना पैदा किये ही उन ( सनकादि ) ब्रह्मचारियों के समान स्वर्ग को जाती है ॥१५८ ॥

परपुरुष - I-गमन - निन्दा-अपत्यलोभाद्या तु स्त्री भर्तारमतिवर्तते ।

सेह निन्दामवाप्नोति परलोकाच्च हीयते ॥ १५ ९ ॥

भाष्य – पुत्रो मे जायतामित्यभिलाषः । सोऽपत्यलोभ ' स्ततो हेतोर्या भर्तारमति-क्रम्य वर्ततेऽन्येन सम्प्रयुज्येत । सा इह लोके निन्दां गर्हां प्राप्नोति, स्वर्गं न प्राप्नोति॥१५९ ॥

हिन्दी — सन्तान के लोभ से जो स्त्री पति का उल्लङ्घन ( व्यभिचार ) करती है, वह इस लोक में निन्दा को प्राप्त करती है और उस पुत्र के द्वारा स्वर्ग से भी भ्रष्ट होती है ॥१५९ ॥

नान्योत्पन्ना प्रजाऽस्तीह न चान्यस्य परिग्रहे ।

न द्वितीयश्च साध्वीनां क्वचिद्धर्तोपदिश्यते ॥ १६० ॥

भाष्य – अन्येन भर्त्रा या उत्पादिता प्रजा सा नैव तस्याः प्रजा । अन्यदारेषु च या पुंसोत्पादिता साऽपि तस्य न भवति ॥१६० ॥

हिन्दी — इस लोक में परपुरुष से उत्पन्न सन्तान तथा परस्त्री में उत्पन्न सन्तान शास्त्रोक्त सन्तान नहीं होती है और पतिव्रता स्त्रियों का दूसरा पति भी कहीं पर ( किसी शास्त्र में ) नहीं कहा गया है ॥ १६० ॥

पतिं हित्वाऽवकृष्टं स्वमुत्कृष्टं या निषेवते ।

निन्द्यैव सा भवेल्लोके परपूर्वेति चोच्यते ॥ १६१ ॥

भाष्य— न केवलं निन्दामेव येन— हिन्दी – जो स्त्री नीचवर्ण ( क्षत्रिय आदि ) पति को छोड़कर उच्चवर्ण ( ब्राह्मण आदि ) पति का आश्रय ( उसके साथ संभोग ) करती है, वह भी लोक में निन्दित ही होती है और ‘ पहले इसका दूसरा पति था ' ऐसा लोग कहते हैं ॥१६१ ॥

व्यभिचार से हानि–

व्यभिचारे तु भर्त्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्यताम् ।

शृगालयोनिं प्राप्नोति पापरोगैश्च पीड्यते ॥ १६२ ॥

भाष्य- -अतो नातिचरेद्भर्तारं दृष्टादृष्टफल--लोभेन ॥ १६१-१६२ ॥

हिन्दी - परपुरुष के साथ संभोग करने वाली स्त्री इस लोक में निन्दित होती है, मरकर शृगाल की योनि में उत्पन्न होती है और ( कुष्ठ आदि ) पाप - रोगों से दुःखी होती है ॥१६२ ॥

पृष्ठ 769

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 769 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] पतिं या ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता पातिव्रत्य का फल –

नाभिचरति मनोवाग्देहसंयता ।

सा भर्तृलोकमाप्नोति सद्भिः साध्वीति चोच्यते ॥ १६३ ॥

६८ ९ हिन्दी — मन, वचन तथा काय से संयत रहती हुई जो स्त्री पति के विरुद्ध कोई कार्य ( व्यभिचारादि ) नहीं करती है, वह पति लोक को प्राप्त करती है तथा उसे सज्जन लोग ' पतिव्रता ' कहते हैं ॥१६३ ॥

कृत: ।

अनेन नारी वृत्तेन मनोवाग्देहसंयता ।

इहाग्र्यां कीर्तिमाप्नोति पतिलोकं परत्र च ॥ १६४ ॥

भाष्य — स्त्रीधर्मोपसंहारश्लोका ऋजवश्च स्त्रीधर्मा इत्यतो मयाऽत्र व्याख्यानादरः एतावत्तत्रोपदेशार्थः । यथा पुंसोऽन्यया सह पुनःप्रवृत्ति कर्म नेह “ संस्थितं च न लङ्घयेत् ” इत्यनेन न्यायेन पुनः सहप्रवृत्तिरिति, तथा “ स्वर्गं गच्छत्यपुत्राऽपि ” इत्यनेना-पत्यजननमापदि प्रतिषिध्यते— नियोगस्मृत्या तु तत्पुनरभ्यनुज्ञास्यते— तदेतदपत्योत्पादन-मुक्तप्रतिषिद्धत्वाद्विकल्प्यते । अनयोस्तु स्मृत्योः कतमा स्मृतिर्ज्यायसीति न शक्यं कर्तु-मतिशयावधारणं येनैकत्रापत्यमन्यत्रास्याः संयमः । उभयोरपि वस्तु निर्वहति ॥१६४ ॥

हिन्दी —मन - वचन - कार्य से संयत स्त्री इस ( ५।१४४-१६३ ) स्त्री - व्यवहार ( पति— शुश्रूषा आदि ) से इस लोक में उत्तम यश को और परलोक में पति के साथ अर्जित स्वर्ग आदि शुभ लोकों को प्राप्त करती है ॥१६४ ॥

स्त्री के मरने पर श्रौताग्नि से दाहक्रिया — एवं वृत्तां सवर्णां स्त्रीं द्विजातिः पूर्वमारिणीम् । दाहयेदग्निहोत्रेण यज्ञपात्रैश्च

भाष्य— न्यायप्राप्तानुवादः श्लोकः ।

धर्मवित् ॥ १६५ ॥

एवं तस्याः साध्वीत्वाद्युक्त एवात्राग्निहोत्रिणः संस्कारः । “ न वाऽग्नयो ह वा एते पत्न्यां प्रमीतायां धार्यन्ते ” इति ॥ १६५ ॥

-हिन्दी – ऐसे ( ५।१४४-१६४ ) आचरण वाली पहले मरी हुई सवर्णा स्त्री की दाहक्रिया धर्मज्ञ द्विजाति अग्निहोत्र की अग्नि तथा यज्ञपात्रों से विधिवत् करे ॥ १६५ ॥

फिर विवाह के विषय में निर्णय -भार्यायै पूर्वमारिण्यै दत्वाऽग्नीनन्त्यकर्मणि ।

पुनर्दारक्रियां कुर्यात्पुनराधानमेव च ॥ १६६ ॥

पृष्ठ 770

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 770 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६ ९ ० मनुस्मृतिः [ पञ्चमः भाष्य — तदेतत्पुनरधिकारार्थमुदाह्रियते । इदमप्यन्यया सहाधिकारप्रतिप्रसवः । यदा त्वर्थे प्रयोजने धर्मकर्मानुष्ठाने वा तदाऽप्यसहायभावाद्वानप्रस्थे पारिव्राज्ये वाऽधिकार-स्यापि प्रतिषेधः । तथा च श्रुतिः “ जरसा ह वा एतस्माद्विमुच्यत ” इति, अर्थलोपेन वा । अपरे त्वाहुः । अत्र यदेति कल्पयिष्यते । एतेन यावज्जीवहोमीयश्रुतेरविरोधः सिद्धो भविष्यति ॥ १६६ ॥

हिन्दी - पहले मरी हुई स्त्री का दाहकर्म आदि अन्त्येष्टि संस्कार करके गृहस्थाश्रम को चाहने वाला ( सपुत्र या अपुत्र ) द्विजाति फिर विवाह करे अथवा श्रौताग्नि का आधान करे ॥१६६ ॥

अनेन विधिना नित्यं पञ्चयज्ञान्न हापयेत् ।

द्वितीयमायुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत् ॥ १६७ ॥

इति मानवे धर्मशास्त्रे भृगुप्रोक्तायां संहितायां पञ्चमोऽध्यायः ॥५ ॥

भाष्य — उपसंहारश्लोकः । पञ्चयज्ञग्रहणं च सर्वप्रसिद्ध्यर्थमिति ॥ १६७ ॥

इति श्रीभट्टमेधातिथिविरचिते मनुभाष्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

हिन्दी — इस प्रकार सर्वदा ( करता हुआ द्विज ) पञ्चमहायज्ञों ( ३।७० ) का त्याग कदापि नहीं करे, आयु के द्वितीय भाग को ( शास्त्रानुसार ) विवाह कर गृहस्थाश्रम में

निवास करे ॥१६७ ॥मानवे धर्मशास्त्रेऽस्मिन् संस्कारव्रतवर्णनम् ।

आञ्जनेयकृपादृष्ट्या पञ्चमे पूर्णतामगात् ॥ ५ ॥

PTS Sims