मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 791–800
मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 791–800
पृष्ठ 791
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ७११ वचनम्, न पुनः प्रतिषेध एव । अथवा यदाऽकृतदारपरिग्रहस्य प्रव्रज्यायामधिकार इत्येवमेतन्नेयम् ॥३६ ॥
हिन्दी — विधिपूर्वक वेदों को पढ़कर, धर्मानुसार पुत्रों को उत्पन्नकर और शक्ति के अनुसार यज्ञों का अनुष्ठानकर ( द्विज ) मोक्ष ( मोक्षसाधकसंन्यासाश्रम के पालन ) में मन को लगावे ॥३६ ॥
अन्यथा आचरण से दोष-अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा प्रजाम् ।
अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन् व्रजत्यधः ॥ ३७ ॥
भाष्य — राज्ञैराहिताग्निर्नित्यैः पशुसोमैः ॥३७ ॥।
हिन्दी — द्विज बिना वेद का अध्ययन किये, तथा पुत्रों को बिना उत्पन्न किये और ( अग्निष्टोम आदि ) यज्ञों का बिना अनुष्ठान किये मोक्ष को ( संन्यासाश्रम के ग्रहण द्वारा ) चाहता हुआ भी नरक को जाता है ॥३७ ॥
प्राजापत्य यज्ञानुष्ठान के बाद संन्यासग्रहण –
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं सार्ववेदसदक्षिणाम् ।
आत्मन्यग्नीन्त्समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् ॥ ३८ ॥
1 भाष्य – प्राजापत्याऽध्वर्युवेदे विहिता । तस्यां च सर्वस्वदानं विहितम् । तां कृत्वाऽऽत्मन्यग्नयः समारोप्यन्ते । समारोपणेऽपि विधिस्तत एवावगन्तव्यः । सार्ववेदसं दक्षिणाऽस्यास्तीत्यन्यपदार्थः 1 । ' वेदो ' धनम्, तत्सर्वं देयम् । इदमर्थे विहितः स्वार्थिको वा प्रज्ञादेराकृतिगणत्वात् । अन्ये तु पुरुषमेधं प्राजापत्यामिष्टिमाहुः । तत्र “ ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभत ” इति प्रथमः पशुः, ब्रह्मा च प्रजापतिः, मुख्येन व्यपदेशप्रवृत्तेः ‘ प्राजापत्यः ' पुरुषमेधः । सर्व-स्वदानमग्निसमारोपणं प्रव्रज्या च तत्रैव विहिता । एवं हि तत्र श्रुतिः “ अथात्मन्यग्नीन् समारोप्य तत्रारोपणेनादित्योपस्थानादपेक्षमाणैररण्यमभिप्रेयात्तदैव देवमनुष्येभ्यः स्थिरो भवतीति । " यत्तु— “ आत्मन्यग्नीन्त्समारोप्य प्रव्रज्यया व्यपदिष्टा, अथाह एत एव आत्मनो यज्ञा, इत्यतस्तन्मरणात्तस्यै दत्ता ' आत्मन्येव समारोपिता ' भवन्ति । अतो भार्यामरणपक्षे प्रव्रज्या, नावश्यं पुनर्दारक्रियेति " - तन्न । किंतु तस्याः पूर्वमरणे भार्यायै दत्वाऽग्नीन्त्य-कर्मणीति पठितमिति वक्तव्यमिति । पौरुषेयो ह्ययं ग्रन्थो न वेदो, येनोक्तमुपालभेमहीति परिहारः स्यात् ॥३८ ॥
पृष्ठ 792
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७१२ मनुस्मृतिः [ षष्ठः हिन्दी — जिसमें समस्त सम्पत्ति को दक्षिणा रूप में दे देते हैं ऐसे प्राजापत्य ( प्रजापति जिसके देव हैं ऐसा ) यज्ञ को अनुष्ठान कर और उसमें कथित विधि से अपने में अग्नि का आरोप कर ब्राह्मण घर से ( निकलकर ) संन्यास आश्रम को ग्रहण करे ॥ विमर्श— ‘ यजुर्वेदीयोपाख्यान ' नामक ग्रन्थ में इस सर्वस्वदक्षिणाक प्राजापत्य यज्ञ का विधान कहा गया है । अभयदानफलम्—
यो दत्त्वा सर्वभूतेभ्यः प्रव्रजत्यभयं गृहात् ।
तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ ३ ९ ॥
भाष्य — गार्हस्थ्यनिन्दया चतुर्थाश्रमप्रशंसा । यज्ञे हि पशवो हन्यन्ते । “ प्ररोहधर्म-काश्चेतना ” इति दर्शने तृणौषधीनां छेद इत्येतद्भूतभयम् । तद्गृहात्प्रव्रजितस्य समारो-पिताग्नेर्नास्तीत्युक्तम् । अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्वेति । अनेनाशुष्काणां तृणपलाशाना-मनुपादानमाह । तेजोमया नित्यप्रकाशाः । उदयास्तमयौ यत्रादित्यस्य न विभाव्येते । यथोक्तं “ अत ऊर्ध्वमादित्यो नैवोदेति न वाऽस्तमेति ” इत्युपनिषत्स्वित्येवमाहुर्वचांसि ॥ ३ ९ ॥। हिन्दी – जो सब ( स्थावर तथा जङ्गम ) प्राणियों के लिये अभय देकर गृह से संन्यास ले लेता है, उस ब्रह्मज्ञानी के तेजोमय लोक ( ब्रह्मलोक आदि ) होते हैं अर्थात् वह उन लोकों को प्राप्त करता है ॥ ३ ९ ॥
यस्मादण्वपि भूतानां द्विजान्नोत्पद्यते भयम् ।
तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन ॥ ४० ॥
भाष्य – एष एवार्थः पुनरुक्तः ।
देहाद्विमुक्तस्य वार्तमानिकं शरीरं यस्य पततीत्यर्थः ॥४० ॥
हिन्दी — जिस द्विज से अन्य जीवों को लेशमात्र भी भय उत्पन्न नहीं होता, शरीर से विमुक्त ( मरे ) हुए उस द्विज को कहीं से भी भय नहीं होता ( वह सर्वदा के लिए निर्भय हो जाता है ) ॥४० ॥
निःस्पृह होकर संन्यास ग्रहण-आगारादभिनिष्क्रान्तः पवित्रोपचितो मुनिः ।
समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥ ४१ ॥
भाष्य – पवित्रैर्मन्त्रजपैर्दर्भकमण्डलुकृष्णाजिनैरुपचितो युक्त: । अथवा पावनैः कृच्छ्रः । मुनिरकिंचिद्वादी ।
पृष्ठ 793
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ७१३ समुपोढेषु उपहृतेषु केनचित्कामेषु स्पृहणीयेषु मृष्टभोजनादिषु यदृच्छातो गीतादि-शब्देषु सन्निहितेषु पुत्रादिषु वा समुपस्थितेषु निरपेक्षो भवेत् । नैतांश्चिरं स्निग्धेन चक्षुषा पश्येन्नाकर्णयेन्न तैः सहासीत ॥४१ ॥
यत आह-5-हिन्दी – पवित्र कमण्डलु, दण्ड आदि से युक्त मौन धारण किया हुआ घर से निकला हुआ और उपस्थित ( किसी के द्वारा लाये गये ) इच्छा- प्रवर्तक वस्तु ( स्वादिष्ट, भोज्य एवं मृदु वस्त्रादि ) में नि: स्पृह होकर संन्यास ग्रहण करे ॥४१ ॥
एकाकी रहना—
एक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थमसहायवान् ।
सिद्धमेकस्य संपश्यन्न जहाति न हीयते ॥ ४२ ॥
भाष्य- - एकारामताऽनेन विधीयते । एक एवेत्यनेन पूर्वसंस्तुतपरित्याग उच्यते । असहायवानिति भृत्यादेः पूर्वस्यापि परिग्रहो न कर्तव्यः । संविद्रागद्वेषविनिर्मुक्तस्य सर्वसमता एवं भवति । अन्यथा एष एव भृत्यादिरन्तिकस्थः, तत्रैवं बुद्धिः स्यात् ‘ अयं मदीयो नायमिति ' । एष एव संगोऽवधिहेतुर्यथा त्वेष संपत्स्यते यदा न जहाति, न क्वचित्पुत्रादिस्तेन त्यक्तो भवति । अतो न हीयते न वियुज्यते पुत्रादिभिस्तद्वियोगदुःखं नासादयति । इतरथा संगात्पुनस्त्यागे महद्दुःखम् । न तस्य कश्चिन्म्रियते, स न कस्य-चिदिति ॥४२ ॥
हिन्दी — अकेले ( दूस के संगरहित संन्यासी ) की सिद्धि को देखता हुआ द्विज दूसरे किसी का साथ न करके अकेला ही मोक्ष के लिए चले ( घर से निकले ) इस प्रकार वह किसी को नहीं छोड़ता है और न उसे कोई छोड़ता है ॥४२ ॥
विमर्श - यहाँ एकाकी ( अकेला ) से पूर्वपरिचित पुत्रादि तथा आगे मिलने वालों का ग्रहण करना चाहिये । जब वह संन्यासाश्रम में प्रवेश करते हुए तथा बाद में अकेला ही रहेगा तब उसको किसी में ममता नहीं रहेगी और ममत्व से हीन संन्यासी परमात्मा में चित्त लगाकर शीघ्र मुक्त हो जायेगा ।
संन्यासी के नियम-अनग्निरनिकेतः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् ।
उपेक्षकोऽसांचयिको मुनिर्भावसमाहितः ॥ ४३ ॥
भाष्य— श्रौतानामग्नीनां पूर्वमभाव उक्तोऽनेन गार्हस्थ्यस्योच्यते । अथवा पाक-प्रतिषेधोऽयमग्न्यर्थस्य चेन्धनस्य शीतादिनिवृत्तिप्रयोजनस्य ।
पृष्ठ 794
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७१४ निकेतो गृहम् । मनुस्मृतिः [ [ षष्ठः ग्राममेकां रात्रिमन्नार्थमाश्रयेत् । कृतप्रयोजनोऽरण्ये शेषं कालम् । एषा चैकरात्रिर्ग्रामे गौतमेनोक्ता । तत्र यदि समया ग्रामं तदाऽन्नार्थ एव प्रवेशः । अथ दूरतस्तदैकां रात्रि वसेत् । द्वितीयामरण्ये संभावयेत् । उपेक्षकः अचेतनेष्वपि भावेषु कमण्डल्वादिषु, न तन्निजायत्तं कुर्यात् । अथवा शरीरस्य व्याधिप्रतीकारं न कुर्यात् । अन्ये त्वसङ्कुसुक इति पठन्ति । अस्थिरः ' सङ्कुसुकः ', तन्निषेधेन चित्तवृत्तिधैर्यमुप-दिशति । मुनिः संयतवागिन्द्रियः । भावेन चित्तेन समाहितः मनसा विकल्पान्वर्जयेत् । भावेनैव समाहितो न वाङ्-मात्रेण ॥४३ ॥
हिन्दी — लौकिक अग्नि से रहित, गृह से रहित शरीर में रोगादि होने पर भी चिकित्सा आदि का प्रबन्ध न करने वाला, स्थिर बुद्धि वाला, ब्रह्म का मनन करने वाला और ब्रह्म में ही भाव रखने वाला संन्यासी भिक्षा के लिए ग्राम में प्रवेश करे || ४३ ||
मुक्त के लक्षण-कपालं वृक्षमूलानि कुचैलमसहायता ।
समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४४ ॥
भाष्य- — भिक्षाभोजनमात्रं कपालं कर्परम् । निकेतो वृक्षमूलानि । कुचैलं स्थूल-जीर्णवस्त्रखण्डम् । समता शत्रौ मित्रे उभयरूपरहिते स्वात्मनि च । मुक्तस्य लक्षणम् । अचिरप्राप्यता मोक्षस्योच्यते, न पुनरियतैव मुक्तो भवति ॥४४ ॥
हिन्दी – ( भिक्षा के लिये ) कपाल ( मिट्टी का फूटा - बर्तन ), ( रहने के लिये ) पेड़ों की जड़ ( वृक्ष के नीचे का भूभाग ) पुराना व मोटा या वृक्ष का वल्कल कपड़ा ( लंगोटी आदि ), अकेलापन, ममता और सबसे ( ब्रह्मबुद्धि रखते हुए ) समान भाव; ये मुक्त के लक्षण माने गये हैं ॥४४ ॥
जीवन - मरण की इच्छा का त्याग—
नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् ।
कालमेव प्रतीक्षेत निर्वेशं भृतको यथा ॥ ४५ ॥
भाष्य— अनेनाक्लेशिताऽभिहिता । न मरणं कामयेत । नापि ज्ञानातिशयलाभार्थी जीवितम् । कालमेव प्रतीक्षेत । यद्यदा भविष्यति तत्तदैवास्त्विति चिन्तयेत् ।
पृष्ठ 795
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ७१५ यथा भृतको निर्वेशम् । भृतिं गृहीत्वा कालं परिपालयति, अहरेतस्य मया कर्त्तव्यमिति, नान्तरा विच्छेदे मूल्यलाभ:, एवं संसारक्षयाच्छरीरपाते मोक्षो भवत्येतेन विधिना, न स्वेच्छावृत्तेन ॥४५ ॥
हिन्दी – मरने या जीने इन दोनों में से किसी का चाहना न करे किन्तु नौकर जिस प्रकार वेतन की प्रतीक्षा करता है, उसी प्रकार काल ( स्वकर्माधीन मृत्यु समय ) की प्रतीक्षा करता रहे || ४५ ॥ [ ग्रैष्म्याह्रैमन्तिजान्मासानष्टौ भिक्षुविचक्रमेत् । दयार्थं सर्वभूतानां वर्षास्वेकत्र संवसेत् ॥ ३ ॥ ]
[ हिन्दी - गर्मी तथा जाड़े के आठ महिनों में भिक्षा के लिए ( ग्रामों में ) भ्रमण करे और बरसात में सब प्राणियों पर दया करने के लिए एक जगह निवास ( चातु-र्मास ) करे ॥३ ॥ ]
[ नासूर्यं हि व्रजेन्मार्गं नादृष्टां भूमिमाक्रमेत् । परिपूताभिरद्धिस्तु कार्यं कुर्वीत नित्यशः ॥४ ॥ ]
[ हिन्दी - सूर्य के अभाव में ( रात में ) रास्ते में न चले और बिना देखे भूमि पर न चले तथा पवित्र ( छाने हुए ) पानी से सब क्रिया करे || ४ || ] [ सत्यां वाचमहिंसां च वदेदनपकारिणीम् । कल्कापेतामपरुषामनृशंसामपैशुनाम् ॥५ ॥ ]
[ हिन्दी – सच्ची, किसी की हिंसा न करने वाली, बुराई न करने वाली, दोष-रहित कठोरता - रहित ( मधुर ), क्रूरता - रहित और किसी की सच्ची या झूठी निन्दा रहित वाणी बोले ॥५ ॥ ]
संन्यासी का आचरण-दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥ ४६ ॥
भाष्य - चक्षुषा मार्गं निरूप्य यस्मिन्प्रदेशे प्राणिनः पीडां न गच्छन्ति तत्र पादं निदध्यात् । सत्यां वाचं वदेदिति सिद्धे पूतग्रहणं सत्यशब्दस्योपलक्षणतां दर्शयति ।
तेनापविद्धं भवति ।
मनसा पूतो मनःपूतः सदा स्यात् । परद्रव्याभिध्यानादि न कुर्यात् ॥४६ ॥
हिन्दी – देखने से पवित्र ( बालू, कूड़ा, थूक- खकार आदि से रहित ) भूमि पर पैर रखे ( चले या ठहरे ), कपड़े से ( छानने से ) पवित्र जल पीवे, सत्य से पवित्र बात कहे और मन से पवित्र ( कार्य का ) आचरण करे ॥४६ ॥
पृष्ठ 796
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
मनुस्मृतिः ७१६ सब से बैरभाव का त्याग— अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कंचन ।
अथवा सप्त शीर्षण्याः प्राणास्ते वाचो द्वाराणि ।
सुब्विभक्तय इत्यन्ये ॥४८ ॥
[ [ षष्ठः एक प्रवर्तते । हिन्दी - क्रोध से युक्त भी किसी के ऊपर स्वयं क्रोध न करे । किसी के अपनी निन्दा करने पर भी उससे मधुर ( निन्दा रहित ) बात कहे और सप्त द्वारों से निर्गत विनाश शील ( व्यर्थ ) वाणी न बोले ॥४८ ॥
विमर्श - नेत्र आदि पाँच बाहरी इन्द्रियाँ तथा मन और बुद्धि ये दो भीतरी इस प्रकार इन सातों से गृहीत होने पर ही वचन प्रवृत्ति होती है, ऐसी तथा ब्रह्मभिन्नविषयक होने से नश्वर अर्थात् व्यर्थ की बातें न करे । गोविन्दराज ने ' सप्तद्वारावकीर्णा ' का अर्थ- ' धर्म , धर्मकाम ६ और धमार्थकाम ७– ये १, अर्थ २, काम ३, धमार्थ ४, अर्थकाम ५ सात वचन - प्रवृत्ति के द्वार हैं, इनसे विक्षिप्त वेद विषय रहित व्यर्थ की बातें न करे ' किया न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ४७ ॥
भाष्य — शास्त्रमतिक्रम्य यः कश्चिद्वदति सोऽतिवादः अप्रियाक्रोशः । तितिक्षेत क्षमेत, न प्रत्याक्रोशेत् । न च मनसा क्रुध्येतेत्यतो वक्ष्यति “ आक्रुष्टः कुशलं वदेत् ” इति । अनेन मनसः क्षोभो विनिवार्यते, न कुशलशब्दाभिधानं विधीयते । तदा हि मिथ्यावादी स्यादन्यद्धृदयेऽन्यत्तु वाचा वदन् । नावमन्येतेति । अवज्ञानं न कस्यचित्कुर्यात् । गुर्वादिपूजनं नातिक्रामेत् । न चेमं देहम्, यदि कश्चित्प्रहरेच्छरीरे, तेन सह वैरं कुर्यात् । ‘ किमनेन मे शरीरेण नष्टेनानष्टेन वा, तेजोमयं मे शरीरं भवत्विति ' ध्यायेत् ॥४७ ॥
हिन्दी – मर्यादा से बाहर ( भी ) किसी के कही हुई बात को सहन करे, किसी का अपमान न करे और इस ( नश्वर ) शरीर को धारण कर किसी के साथ बैर न करे ॥ ४७ ॥
क्रोध तथा व्यर्थ वचन का त्याग-क्रुद्ध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येदाक्रुष्टः कुशलं वदेत् । सप्तद्वारावकीर्णां च न वाचमनृतां वदेत् ॥ ४८ ॥
भाष्य - सप्तद्वाराणि च धर्मार्थौ धर्मकामावर्थकामौ कामार्थी कामधर्मौ ' अर्थधर्मौ ' त्रिवर्ग इति । अत्राऽवकीर्णां विक्षिप्तामेतद्विषयां न वाचं वदेदनृताम् । भेदाश्रयत्वादे-तेषाम्, भेदस्य सर्वस्यासत्यत्वादनृतामित्युक्तम् । किंतर्हि मोक्षाश्रयामेव वदेत् । अथवा षडिन्द्रियाणि बुद्धिः सप्तमी । एतैर्गृहीतेष्वर्थेषु वाक् प्रवर्त
पृष्ठ 797
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ७१७ है । कोई - कोई व्याख्याकार सातों भुवनों को ही सप्तद्वार मानकर उनके विनाशशील होने से तद्विषयक बात भी असत्य ( विनाशशील ) ही होगी, ऐसी वाणी को न कहे, ऐसा अर्थ करते हैं ।
अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः ।
आत्मनैव सहायेन सुखार्थी विचरेदिह ॥ ४ ९ ॥
भाष्य — आत्मतत्त्वप्रतिविधानापादानपरमेकाग्रत्वमध्यात्मम् । तद्रतिस्तदर्थचिन्ता-पर आसीत । निरपेक्ष इत्युक्तानुवादो विषयान्येभ्यो धर्मेभ्योऽनुष्ठानार्थः । 1 निरामिषो निःस्पृहः । मांसमामिषम्, तेन स्पृहां लक्षयित्वा प्रतिषेधस्तत्रातिशयवती
प्राणिनां स्पृहा । अन्यत्प्रागुक्तमेव ॥४ ९ ॥
हिन्दी - ब्रह्म के ध्यान में लीन, ( स्वस्तिक, पद्म आदि ) योगासनों में बैठा हुआ अपेक्षा ( कमण्डलु, दण्ड, वस्त्र आदि की सुन्दरता, नवीनता या अधिकता आदि को चाहना ) से रहित, मांस ( विषयों के भोग का स्वादरूप मांस ) की अभिलाषा से रहित और शरीर मात्र सहायक से युक्त ( बिलकुल अकेला ) मोक्ष सुख को चाहने वाला ( संन्यासी ) इस संसार में विचरण करे ॥४ ९ ॥ भिक्षा ग्रहण में आडम्बर का त्याग—
न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया ।
नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हिचित् ॥ ५० ॥
भाष्य — उत्पाता दिव्यान्तरिक्षभौमा उपरागग्रहोदयकेतूदयदिग्दाहावनिचलनादयः, तत्फलं न कथयेद्भिक्षालिप्सया । निमित्तं ग्रहदौस्थित्यादि । नक्षत्रविद्या अद्य कृत्तिका कर्मण्या यात्रानक्षत्रमित्यादि । अंगविद्या हस्तलेख्यादिलक्षणम् । अनुशासनं– राज्ञस्तत्प्रकृतीनाम् । एवं युक्तं वर्तितुम्, एतेन सन्धिरनेन विग्रहः,
इदं त्वया किमिति कृतम्, इदं किन्न करोषीति ।
वादोऽभिमानहेतुकः शास्त्रार्थविप्रतिपत्तौ साधनदूषणाद्युपन्यासः ॥५० ॥
हिन्दी — उत्पात ( भूकम्प, उल्कापात आदि ) निमित्त ( शरीर या नेत्रादि का फड़कना ), नक्षत्र ( अश्विनी आदि ), अङ्गविद्या ( हस्तरेखा आदि ), अनुशासन ( ऐसी राजनीति है इस मार्ग से चले आदि ) और बाद ( शास्त्रों के अर्थ – कथात्मक आदि ) से कभी भी भिक्षा लेने की इच्छा न करे ॥५० ॥
विमर्श - अमुक समय में भूकम्प या उल्कापात आदि उपद्रव होगा, तुम्हारे अमुक
पृष्ठ 798
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७१८ मनुस्मृतिः 1 [ षष्ठः अङ्ग के स्फुरण का यह फल है आदि, आज अमुक नक्षत्र या तिथि है आदि, हस्तरेखा का फल कथन, नीति बतलाकर किसी व्यक्ति को किसी कार्य में प्रवृत्त कराना या शास्त्रीय कथा आदि कहकर भिक्षा लेने की इच्छा आदि न करे । यहाँ इच्छा मात्र का ही निषेध किया है, भिक्षा लेने की बात तो और बड़ी है । भाव यह है कि भिक्षा प्राप्त करने के लिये इन कार्यों को साधन न बनावे । बहुभिक्षुकादि युक्त गृह में भिक्षार्थ गमननिषेध-न तापसैर्ब्राह्मणैर्वा वयोभिरपि वा श्वभिः । आकीर्णं भिक्षुकैर्वाऽन्यैरागारमुपसंव्रजेत् ॥ ५१ ॥
भाष्य – आकीर्णम् । यत्र बहवोऽन्नलाभाय संघटितास्तं प्रदेशं भिक्षार्थं वर्जयेत् ॥ ५१ ॥
हिन्दी — बहुत से वानप्रस्थियों या अन्य साधुओं, ब्राह्मणों, पक्षियों कुत्तों या दूसरे भिक्षुकों से युक्त ( जहाँ ये पहुँचे हों ऐसे ) घर में ( भिक्षा के लिये ) न जावे ॥ ५१ ॥
भिक्षापात्र - दण्डादि - सहित भिक्षाचरण-कृल्प्तकेशनखश्मश्रुः पात्री दण्डी कुसुम्भवान् । विचरेन्नियतो नित्यं सर्वभूतान्यपीडयन् ॥ ५२ ॥
भाष्य – पात्राणि वक्ष्यति । दण्डास्त्रयः । त्रिदण्डी हि सः । कुसुम्भः कमण्डलुः, न महारजनम् । उत्तरश्लोकार्थस्यार्थः प्राग्विहित एव ॥५२ ॥
हिन्दी- - बाल, नाखून और दाढ़ी - मूँछ कटवाकर ( बिलकुल मुण्डन कराकर ) भिक्षापात्र ( मिट्टी का सकोरा आदि ), दण्ड तथा कमण्डलु को लिये हुए सभी ( किसी भी ) प्राणी को पीड़ित न करता हुआ संन्यासी ) सर्वदा विचरण करे ॥
संन्यासी का अधातुकीय पात्र-अतैजसानि पात्राणि तस्य स्युर्निर्व्रणानि च ।
तेषामद्भिः स्मृतं शौचं चमसानामिवाध्वरे ॥ ५३ ॥
भाष्य- अतैजसानि सुवर्णाद्यघटितानि पात्राणि भिक्षाया जलस्य च । निर्व्रणान्यच्छिद्राणि । अद्भिरम्मात्रेण चमसानामिव, निर्लेपत्वे । लेपसंभवे तु तदपनयोऽपि द्रव्यान्तरेण कार्य इति ग्राह्यम् ॥५३ ॥
हिन्दी — उस ( संन्यासी ) के भिक्षापात्र धातु - ( सुवर्ण; चाँदी, तांबा आदि के न हों, ' ) १. तथा च यमः - ‘ सुवर्णरूप्यपात्रेषु ताम्रकांस्यायसेषु च । गृह्णान् भिक्षां न धर्मोऽस्ति गृहीत्वा नरकं व्रजेत् ॥ ' इति ।
पृष्ठ 799
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ७१ ९ छिद्ररहित हों, उनकी शुद्धि यज्ञ में चमस के समान केवल पानी से होती है ॥५३ ॥
अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैदलं तथा ।
एतानि यतिपात्राणि मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥ ५४ ॥
भाष्य - वैदलं वंशादिविदलकृतम् ।
यतिपात्राणि भिक्षार्थं जलार्थं च ॥ ५४ ॥
हिन्दी – तुम्बा, लकड़ी, मिट्टी, बांस के पात्र यतियों ( संन्यासियों ) के हों, ऐसा स्वयम्भूपुत्र मनु ने कहा है ॥५४ ॥
एक बार भिक्षाग्रहण—
एककालं चरेद्भैक्षं न प्रसज्जेत विस्तरे ।
भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति ॥ ५५ ॥
भाष्य — भैक्षकार्यस्य भोजनस्यैककालता विधीयते, न पुनर्भैक्षचरणस्यैव । द्वि-र्भोजनप्रतिषेधोऽत्राभिसंहितः । तत्र सकृच्चरित्वा द्वितीयस्मिन्काले शेषयित्वा न भुञ्जीत, तदर्थो भोजनप्रतिषेधः । अत एवाह न प्रसज्जेत विस्तर इति । द्वितीयभोजनार्थितया
हि विस्तरः प्राप्नोति । एकारामस्य न भृत्यार्थेन भैक्षविस्तर इति ।
हेतुं ब्रुवन् सकृद्भोजनेऽपि सौहित्यं निषेधति ॥५५ ॥
हिन्दी – संन्यासी जीवन - निर्वाह के लिये दिन में एक बार ही भिक्षाग्रहण करे तथा उसको भी अधिक प्रमाण में लेने में आसक्ति न करे; क्योंकि भिक्षा में आसक्ति हो जाती है ( वह ठीक नहीं है ) ॥ ५५ ॥
भिक्षा का समय-विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।
वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत् ॥ ५६ ॥
भाष्य — भुक्तवन्तो जना यस्मिन्काले स भुक्तवज्जनः । एवं विधूमादयोऽपि । शरावाणां संपात उच्छिष्टानां भूमौ त्यागः; स यदाऽतीतो भवति । सर्वेणैतेन प्रथमे पाककाले भिक्षादानावसरो निवृत्तो यदा भवति, तदा भिक्षितव्यमित्याह ।
विधूम इत्यादिना द्वितीयपाकप्रवृत्तिमाह ।
सन्ना मुसला अवघातान्निवृत्ताः स्थापिताः ॥५६ ॥
हिन्दी— ( गृहाश्रमियों के ) घरों में जब धुँआ दिखाई न पड़ता हो, मूसल का ( अन्न कूटने के लिये ) शब्द न होता हो, आग बुझ गयी हो, सब लोग भोजनकर लिये हों और
पृष्ठ 800
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७२० मनुस्मृतिः [ [ षष्ठः खाने के पात्र ( मिट्टी के सकोरे, पत्तल, दोने आदि ) बाहर फेंक दिये गये हो; तब भिक्षा के लिये संन्यासी प्रतिदिन निकले ॥ ५६ ॥
विमर्श— घर के सभी लोग खा - पीकर सब प्रकार से निवृत्त हो गये हों, ऐसे समय में भिक्षा के लिये संन्यासी को जाना चाहिये इसी बात को महर्षि याज्ञवल्क्य ने ' दिन के तीन मुहूर्त ( छः घटी ) बाकी रहने पर संन्यासी को भिक्षा के लिये निकलने का विधान किया है । भिक्षा के मिलने या न मिलने पर हर्ष या विषाद का त्याग-अलाभे न विषादी स्याल्लाभे चैव न हर्षयेत् । प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रासङ्गाद्विनिर्गतः ॥ ५७ ॥
भाष्य- य - ईदृशे काले यदि कुतश्चिन्न लभ्यते तदा विषादश्चित्तपरिखेदो न ग्रहीतव्यः । लाभालाभयोर्हर्षविषादौ न ग्राह्यौ । प्राणयात्रिकी प्राणधारणार्था मात्रा परिमाणं भैक्षस्य । अनेनैतद्दर्शयति — भैक्षा-संभवे प्राणयात्रा फलमूलोदकादिभिरप्यनन्यपरिगृहीतैः कर्तव्या । मात्रा पात्रदण्डादि, तत्र सङ्गः प्रयत्नेनोपार्जनम्, ततो विनिर्गतो निवृत्तः । अकाम इति यावत् ॥५७ ॥।
हिन्दी - भिक्षा के न मिलने पर विषाद और मिलने पर हर्ष न करे । जितनी भिक्षा से जीवन - निर्वाह हो सके, उतने ही प्रमाण में भिक्षा माँगे । दण्ड, कमण्डलु आदि की मात्रा में भी आसक्ति न करे ( यह सुन्दर या दृढ़ है इसे मैं धारण करूँगा और यह रुचिकर नहीं है इसे नहीं धारण करूँगा इत्यादि विचार न करे ) ॥५७ ॥
विशिष्ट आदर - सत्कार के साथ भिक्षाग्रहण का निषेध—
अभिपूजितलाभांस्तु जुगुप्सेतैव सर्वशः ।
अभिपूजितलाभैश्च यतिर्मुक्तोऽपि बध्यते ॥ ५८ ॥
भाष्य — अभ्यर्च्य यं ददाति सोऽभिपूजितलाभः । तं जुगुप्सेतेति निन्देद्गर्हेत । अतश्च निन्दितं न समाचरेत् । सर्वशः सर्वकालम् । एकमप्यहस्तादृशं भैक्षं न गृह्णीयात् ।
उत्तरेऽर्थवादः । नहि मुक्तस्य बन्धसंभवः ॥५८ ॥
हिन्दी - विशेष रूप से आदर - सत्कार के साथ मिलने वाली भीक्षा की सर्वदा निन्दा ( स्वीकार न ) करे; क्योंकि पूजापूर्वक होने वाली भिक्षाप्राप्ति से मुक्त ( शीघ्र ही मुक्ति १. तदुक्तम्— ' अप्रमत्तश्चरेद्भैक्ष्यं सायाह्नेनाभिसन्धितः । इति ( या ० स्मृ ० ३।५ ॥ ९ ) तस्य ‘ सायाह्ने अह्नः पञ्चमे भागे ' इति मिताक्षराकारेण व्याख्याऽपि कृता