मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 811–820

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 811–820

पृष्ठ 811

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 811 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ७३१ उग्रैरत्यन्तं शरीरतापहेतुभिः । तस्य ब्रह्मणः । पदं स्थानं ब्रह्मलोकम् । साधयन्ति स्वीकुर्वन्ति । अथवा तदीयपदं यादृशस्तस्याधिकारः, सर्वेश्वरत्वं, स्वातन्त्र्यं, तद्रूपप्राप्तिरिति यावत् ॥७५ ॥

हिन्दी — अहिंसा, विषयों की अनासक्ति, वेदप्रतिपादित कर्म और कठिन तपश्चरणों से इस लोक में उस पद ( ब्रह्मपद ) को साथ लेते हैं । ( इन कर्मों के आचरण से ) ब्रह्म प्राप्ति कर लेते हैं ॥७५ ॥

देह का स्वरूप-अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ।

चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्णं मूत्रपुरीषयोः ॥ ७६ ॥

जराशोकसमाविष्टं

रोगायतनमातुरम् ।

रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यजेत् ॥ ७७ ॥

भाष्य — वैराग्यजननमेतत् ॥

तिष्ठन्तु तावत् कृमिकीटपतङ्गादिशरीराणि जलौकोभूमिस्वेदजादीनाम् । यदिदं मानुष-शरीरं स्पृहणीयत्वेनाभिप्रेतम्, यत्पाताशङ्किनो नित्यभीता मनुष्याः तन्मूत्रपुरीषकुटी-गृहकमिव । तदिदानीं कुटीगृहकेन निरूपयति । अस्थीनि स्थूणा इव । तैरवष्टब्धम् । स्नायुना बद्धम् । मांसशोणिताभ्यां उपरि दिग्धलेपनम् । उपरि देहचर्मणा अवनद्धम् । अथवा तत उपरि आच्छादितम् । पूर्णं मूत्रपुरीषयोः । ओदनस्य पूर्ण इतिवत् षष्ठी । जरा च चरमे वयसि शरीरापचयहेतुरवस्थाविशेषः । आतुरं नित्यगृहीतं रोगैः । रजस्वलं स्पृहयालु सर्वपदार्थेषु, तदसंपत्यां च महद्दुःखं सर्वस्मिन्सोढे अप्रतीकार-मनिवर्त्यम् । अत एतदवेक्ष्य त्यजेदिदं शरीरम् । भूतानां भूविकाराणां मेदोमज्जाश्लेष्ममूत्रशुक्रशोणितानामयं वासस्ते ह्यत्र वसंति

नात्मनोऽयं वासः सर्वगतत्वात्तस्य ।

अतस्तृष्णा शरीरे न कर्तव्या ॥७७ ॥

हिन्दी – ( उक्त दो श्लोकों से क्रमशः ब्रह्मदर्शन तथा उसके सहकारी कर्म को मोक्ष का साधन बतलाकर अब मोक्ष के अन्तरङ्गभूत यत्न और संसार से वैराग्य के लिए देह स्वरूप को अग्रिम दो श्लोकों से कहते हैं— ) हड्डी रूप खम्भों वाला, स्नायु ( रूप रस्सी ) से युक्त, मांस और रक्तरूपी लेप ( चूने से लिपना ) वाला, चमड़े से ढका हुआ

पृष्ठ 812

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 812 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७३२ मनुस्मृतिः [ षष्ठः ( पर्दे से युक्त ), मल - मूत्र से भरा हुआ, दुर्गन्धयुक्त बुढ़ापा और शोक से युक्त, रोगों का घर, भूख - प्यास आदि से पीड़ित, रज ( धूलि, पक्षान्तर में रजोगुण ) से युक्त, अनित्य ( नाशशील ) इस भूत ( भूतप्रेतादि, पक्षान्तर में पृथ्वी - जल - तेज - वायु - आकाश रूप पञ्चमहाभूतों का आश्रय ) इस ( देह ) को छोड़ दे ( फिर देह को धारण नहीं करना अर्थात् संसार में जन्म लेना नहीं पड़े, ऐसा उपाय करे ) ॥७६-७७ ॥

देह - त्याग में उदाहरण-नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं वा शकुनिर्यथा ।

तथा त्यजन्निमं देहं कृच्छ्राद्ग्राहाद्विमुच्यते ॥ ७८ ॥

भाष्य — यस्तावदयं कुटीरूपको देहस्तस्य दृष्टान्ते नदीकूलं वृक्ष इति । न स्वेच्छयाऽग्निप्रवेशादिना त्यक्तव्यः, किन्तु तृष्णा तत्र न कर्तव्या । अनुद्दिष्टपूर्व आपात-स्तदा भविष्यति कर्मक्षयात्, वृक्षस्येव कूलस्थस्य । यदुक्तं " नाभिनन्देत मरणम् ” इति । ( श्लो ०४५ ) । यस्तु लब्धज्योतिर्वशीकृतप्राणसंचारो मोहविकारनिगृहीतमनास्तेन पूर्वमुत्क्रमणं कर्तव्यम् । यथा शकुनिर्वृक्षं त्यजति । ग्राह इव ग्राहः, दुःखहेतुत्वसाम्यात् । तदाह कृच्छ्रात् प्राप्तविवेकस्यापि यावच्छरीरं

वस्तुसामर्थ्याद्भवत्येव कृच्छ्रम् । पूर्वविप्रतिपत्तावेतदुच्यते ॥७८ ॥

हिन्दी — जिस प्रकार पेड़ नदी के किनारे को छोड़ता ( नदी वेग से अपने पतन को नहीं जानता हुआ गिर जाता है; और उस पेड़ को स्वेच्छा से जैसे पक्षी छोड़ देता है, उसी प्रकार इस शरीर को छोड़ता हुआ ( संन्यासी ) कष्टकारक ग्रह ( पुनः शरीरधारण ) से छूट जाता है ॥७८ ॥

प्रियाप्रियों में पुण्यपाप का त्याग—

प्रियेषु स्वेषु सुकृतमप्रियेषु च दुष्कृतम् ।

विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माभ्येति सनातनम् ॥ ७ ९ ॥

भाष्य- -प्रीतिपरितापकृतश्चित्तसंक्षोभो हर्षशोकादिलक्षणोऽनेनोपायेन परिहर्तव्यः । ‘ यत्किञ्चित्प्रियं करोति तन्मम सुकृतस्य विशिष्यते तस्येदं फलं, नैष कर्ता मम स्नेहबुद्ध्या प्रियं, न चायं मे शात्रवं शक्नोति कर्तुं दुष्कृतं पीडाकर ' मित्येवं विमृश्य ध्यानयोगेन चित्ते भावयेत् । अतोऽस्य न प्रियकारिणि रागो नाप्रियकारिणि द्वेषो जायते । एवं कुर्वाणः सनातनं शाश्वतं ब्रह्माभ्येति अभिमुखं प्राप्नोति । अर्चिरादिपथेन न

व्यवधीयते ।

शाश्वतग्रहणादनावृत्तिः प्रतीयते ॥७ ९ ॥

पृष्ठ 813

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 813 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ७३३ ( इस प्रकार संन्यासी ) अपने प्रियों में पुण्य को, अप्रियों में पाप को छोड़कर बह्मध्यान के द्वारा सनातन ब्रह्म को पाता ( ब्रह्म में लीन हो जाता है ) ॥ ७१ ॥

विमर्श - शास्त्रीय वचन के द्वारा अन्यकृत पाप या पुण्य अन्य व्यक्ति को प्राप्त होता है इसमें सन्देह नहीं करना चाहिए, उक्त प्राप्ति में वेदवाक्य ' तथा यह मनु भगवान् का वचन स्पष्ट प्रमाण है, जैसे प्राणी का अङ्ग होने से शङ्ख आदि के समान नरक पाल को शुद्ध माना जाता है, वैसे ही शास्त्रीय वचन से यहाँ पर भी समझना चाहिए । मेधातिथि तथा गोविन्दराज ने इस श्लोक की व्याख्या इस प्रकार की है- — ‘ यदि दूसरा कोई व्यक्ति अपना ( संन्यासी ) का प्रिय करे तो संन्यासी को यह समझना चाहिए कि यह प्रियकार्य मेरे ही ध्यानाभ्यासजन्य पुण्य का फल है तथा अप्रिय करे तो यह समझना चाहिए कि यह पूर्वजन्मकृत पापों का फल है ' इस प्रकार कल्पना कर उस प्रिय तथा अप्रिय के करने वाले रागद्वेष - कारक पुरुषों का त्यागकर संन्यासी नित्य ब्रह्म को प्राप्त करता है, परन्तु ‘ विसृज्य ’ ( छोड़कर ) इस क्रिया के साथ मुख्य कर्म ' पुण्य - पाप ' को छोड़कर ‘ प्रिय - अप्रिय के करने वाला ' इस अध्याहृत कर्म का अन्वय करने से तथा दो कर्म मानने पर सुनी गयी क्रिया का त्याग एवं नहीं सुनी गयी क्रिया का अध्याहार करने से उक्त व्याख्यान ठीक नहीं है ' हर्ष - शोक का कारण प्रीति - परिताप का इस प्रकार त्याग करना चाहिए । यह जो मेरा प्रिय या अप्रिय करता है, वह मेरे ही क्रमशः पुण्य तथा पाप का फल है, उसका भोक्ता मैं ही हूँ, अन्यथा यह कुछ नहीं कर सकता, इस प्रकार संन्यासी को ध्यान से भावना करनी चाहिए; ऐसा करने से प्रिय या अप्रिय करने वाले पर राग या द्वेष नहीं होने देना ही मुख्य लक्ष्य है ' ऐसा ' नेने शास्त्री ' का मत है ।

विषयों में निःस्पृहता-यदा भावेन भवति सर्वभावेषु निःस्पृहः ।

तदा सुखमवाप्नोति प्रेत्य चेह च शाश्वतम् ॥८० ॥

भाष्य - चित्तधर्मोपदेशोऽयम् । न स्पृहा कार्याभिप्रेतवस्तूपादानपरिहारेण निस्पृहत्वम्, अपि तु तत्कारणत्यागेन । भावश्चित्तधर्मो वाऽऽत्मनो वाऽभिलाषलक्षणः । सर्वभावेषु । पदार्थवचनो द्वितीयो ' भाव ' शब्दः । सर्वग्रहणेनावश्यकर्तव्येष्वपि पानभोजनादिषु शरीरस्थितिहेतुष्वभिष्वङ्गो निषिध्यते, न पुनरिच्छा । सा ह्यस्य भाविनी १. तथा च श्रुतिः - ' तस्य पुत्रा दायमुपयन्त सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम् ' इति । अपरा च श्रुतिः— ‘ तत्सुकृतदुष्कृते विधूनुते तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतम् ' इति । ' ( म ० मु ० )

पृष्ठ 814

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 814 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७३४ मनुस्मृतिः [ षष्ठः वस्तुसामर्थ्यजा बुभुक्षा पिपासा च । भिन्ना चेच्छा स्पृहातः । रागानुबन्धिनी दैन्यनिमित्ता स्पृहा । इच्छा तु भोजनादौ भुक्तपीताहारपरिणामसमनन्तरं स्वयमुपजायते ॥८० ॥

हिन्दी- - जब ( संन्यासी ) विषयों में दोष की भावना से सब विषयों से नि: स्पृह हो जाता है, तब इस लोक में ( सन्तोषजन्य ) तथा परलोक में ( मोक्ष लाभ रूप ) नित्य सुख को प्राप्त करता है ॥ ८० ॥

अनेन विधिना सर्वांस्त्यक्त्वा सङ्गाञ्छनैः शनैः । सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते ॥ ८१ ॥

भाष्य — संगांस्त्यक्त्वा सर्वान् । गवाश्वहस्तिहिरण्यदासभार्याक्षेत्रायतनादिषु ममेद-मिति बुद्धिः संगः । तत्त्यागादेकारामतायाः परिग्रहणेन च । एनं प्रथममुपाश्रित्यैनं प्राधा-न्येन, ततोऽनेन विधिना पूर्वोक्तेन क्रियाकलापेन बाह्याध्यात्मिकेनानुष्ठितेन । ब्रह्मणि

चिद्रूपेऽवतिष्ठते । न कर्माणि बध्नन्ति ।

सर्वद्वन्द्वैः शुभाशुभकर्मार्थैः सुखदुःखैर्विनिर्मुक्तो भवति ॥८१ ॥

हिन्दी- - इस प्रकार सब संगों ( विषयासक्तियों ) को धीरे - धीरे छोड़कर तथा सब द्वन्द्वों ( मान - अपमान, सर्दी - गर्मी, स्तुति - निन्दा, लाभ - हानि आदि ) से छुटकारा पाकर ( संन्यासी ) ब्रह्म में ही लीन हो जाता है ॥ ८१ ॥।

ध्यानिकं आत्मध्यान से सर्वसिद्धि—

सर्वमेवैतद्यदेतदभिशब्दितम् ।

न ह्यनध्यात्मवित्कश्चित्क्रियाफलमुपाश्नुते ॥ ८२ ॥

भाष्य — ध्याने सति भवति ध्यानिकम् । ध्याने क्रियमाणे लभ्यते । किं तत्? यदेतदनन्तरमभिशब्दितमुक्तमाभिमुख्येन, न तात्पर्येण प्रतिपादितम् । सुकृतदुष्कृतयोः स्वयोः प्रियाप्रियहेतुत्वन्यासः । पुरुषस्य यदप्रियकर्तृत्वं तज्ज्वरस्येव पीडाहेतुत्वमग्नेरिव दुरुपसर्पणदग्धृत्वम् । यथा नाग्निदग्धोऽग्निं द्वेष्टि एवं पुरुषमप्यप्रिय-कारिणं मन्येत, न प्रतिषेद्धा स्यात् । एतच्च स्थाने सति एकाग्रे चित्ते भवति । सर्वकालमेतद्धृदयेनाभ्यसितव्यम् । ‘ यथा सुखदुःखे इमे कर्मणः फलम् । न राजा सुखस्य ग्रामादेर्दाता, अपि तु मदीयायासेन प्रथमोपसर्पणलाभः । पूर्वकृतं पुण्यं कर्म दातृ, न राजा । एवं दण्डो नोद्वेजयिता, कर्माणि मामुद्वेजयन्ति, न राजा, नापि शक्तोऽन्यः कश्चित् ' । एतत्सर्वदा ध्यातव्यं चिन्तयितव्यम् । यदपि संसारवैराग्यजननायोक्तम् ‘ अस्थिस्थूणमित्यादि ' तदपि नित्यं भावनीयम् ।

पृष्ठ 815

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 815 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ७३५ न ह्यनध्यात्मवित् । ‘ अध्यात्मं ' चित्तमत्रोच्यते । यदेतदभिशब्दितं न वेत्ति न निश्चिनोति नाभ्यासेन भावयति — स न क्रियाफलमुपाश्नुते । परिव्राजकस्य या भैक्ष-चर्या क्रिया ग्रामैकरात्रवासादिश्च न तत्फलं मोक्षाख्यं लभते । यावदस्थिस्थूणादिभावनाया भावेनैव निरभिलाषता सर्वत्र नोत्पन्ना, यावच्च कर्मसु फलन्यासेन रागद्वेषप्रहाणं न कृतमित्यर्थः । तच्च नित्यं यदा एवं चित्तं युज्यते तदा भवति, नाकस्मादिति । अथवा ‘ ब्रह्मण्येवावतिष्ठते ' इति एतस्य यदेतदभिशब्दितमिति परामर्शः । ब्रह्मण्यवस्थानं ‘ ध्यानिकं ’, न तु क्रियानुष्ठानमात्रलभ्यम् । किंतद्ध्येयमित्यत आह न ह्यनध्यात्मविदिति । आत्मानमधिकृत्य यो ग्रन्थो वेदान्तादिः सोऽध्यात्मं, न वेद । अथवाऽऽत्मन्यधि यो निर्वृत्तस्तदध्यात्मम्, यथाऽयमात्मा देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणादिव्यति-रिक्त: नैषां नाशे नश्यति, कर्ता कर्मणां भोक्ता तत्फलानां भेदग्राहाकृष्टस्य सर्वमेतद्भवति । यदा त्वयमपहतपाप्मा न दोषैर्न कार्यैः स्पृश्यत, एकत्वादेष एव सर्वमिदं न, ततोऽन्यद्-व्यतिरिक्तमस्ति । प्रभासमात्रं पृथक्त्वम् । हरिसवर्णसोदकादिका (? ) उपनिषदो यो न वेद, ध्यानेनैकाग्रया सन्ततया न दार्ढ्यमुत्पादयति, स न यथोक्तं क्रियाफलं लभते । अत आत्मा वेदान्ताभिहितस्वरूपो नित्यमाहारविहारकालं वर्जयित्वा ध्येय इति

श्लोकार्थः ।

अथवा यद्यपि प्रव्रज्याधिकारस्तथापि गृहस्थस्यापि क्रियाफलग्रहेण निर्देश:, यदि क्रियाप्रधानः । अत एतदुक्तं भवति । यद्यप्यग्निहोत्रादीनि कर्माणि कुर्वते गृहस्था:, रहस्य-विद्याविदश्च न भवन्ति, या विद्या: कर्मसूपविष्टा उद्गीथा “ अथवा यावती उद्गीथमन्वयन्ते ” इत्यादिना तेन निपुणाः कर्मकाण्डज्ञा अपि, न ततः परिपूर्णफलं चिरकालभावि लभन्ते । एषोऽर्थो वाजसनेयके छान्दोग्ये च श्रुतिद्वये निदर्शितः । “ यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वा यजते जुहोति तपस्तप्यते बहून्यपि वर्षसहस्राण्यन्तवदेव तद्भवतीति ”, तथा “ यदेव विद्यया करोति श्रद्धया उपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति ” । यस्तु यथोक्तामध्यात्मोपदिष्टां विद्यां विदित्वा करोति तस्यैव फलातिशयः । उक्तं च तद्य इत्थं विदुर्य इमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते इति । यमभिसंभवतीत्यादिविजानतां कर्मकारिणामर्चिरादिमार्गेण ब्रह्म-लोकप्राप्तिमेषां श्रुतिराह ॥८२ ॥

एवमात्मज्ञानार्थं ध्येये विहिते वेदजपो न प्राप्तः तत्साधनतयाऽतस्तं विधत्ते— हिन्दी - यह सब ( पूर्व श्लोक में कहा गया पुत्र, धन, दारादि में ममत्व का त्याग, मानापमान का अभाव एवं ब्रह्म की प्राप्ति ) परमात्मा में ध्यान से होता है अध्यात्मज्ञान से शून्य ध्यान का फल ( पूर्वोक्त ममत्वत्याग आदि ) कोई भी नहीं प्राप्त कर सकता है ॥८२ ॥

पृष्ठ 816

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 816 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७३६ मनुस्मृतिः

वेदजप की कर्तव्यता-अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च ।

आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत् ॥ ८३ ॥

भाष्य — जपमात्रमस्याभ्यनुज्ञायते, न पुनर्गृहस्थादिवदभ्यासार्थमध्ययनम् । यज्ञेष्वधि अधियज्ञं विधायकं ब्राह्मणम् । आधिदैविकमधिदैवं भवं देवताप्रकाशकमन्त्राः । [ षष्ठ:

तेषामेव विशेष आध्यात्मिकमिति । “ अहं मनुरभवम् ” “ अहं रुद्रेभिः ” इत्यादि ।

‘ वेदान्त ’ इति यदभिहितं तदपि कर्मज्ञानसमुच्चयं ब्रह्मत्वाय दर्शयति ॥८३ ॥

हिन्दी— ( पहले ब्रह्म के ध्यान करने के लिए कहकर अब वेदजप करने का उपदेश करते हैं— ) यज्ञ तथा देव के प्रतिपादक वेदमन्त्र को, जीव के स्वरूप का प्रातिपादक वेदमन्त्र को और ब्रह्मप्रतिपादक ( ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' इत्यादि ) वेदान्त में वर्णित मन्त्र को जपे ॥८३ ॥

एकमात्र वेद ही सब की गति-इदं शरणमज्ञानामिदमेव विजानताम् ।

इदमन्विच्छतां स्वर्गमिदमानन्त्यमिच्छताम् ॥ ८४ ॥

भाष्य - इदमिति वेदाख्यं ब्रह्माचष्टे । सोऽपि ब्रह्मैव । तथा चोक्तं-“ द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ' । इति । अध्ययनं विज्ञानं, तदर्थानुष्ठानेन ‘ निष्णातता ’ । पूर्वस्य विधेरयमर्थवादः । अज्ञानामतदर्थविदां जपादिष्वधिकारेण । तथा भगवता व्यासेन सिद्धिर्जापकानां दर्शिता । अथवा ‘ अज्ञा ’ अनात्मज्ञाः शास्त्रानवगतात्मतत्वा अपि तदुपासनापरा अलब्ध-चित्तस्थैर्याः तेषां वेदः ‘ शरणम् ' । जपेन कर्मानुष्ठानेन तावत्या च विद्यया । नरकेषु कीटपतङ्गादियोनिषु चानुपपत्तेः । इदमेव विजानताम् । कथं पुनर्विदुषां शरणमत आह । इदमन्विच्छतां स्वर्गम् । एतावदेते कर्मकाण्डज्ञा आत्मन्यलब्धमनःप्रतिष्ठा वा, तेषां कर्मानुष्ठानात्स्वर्गादिफलं लभ्यते । इतरे त्यक्तसङ्गा: प्रक्षीणरागादिदोषा ज्ञानात्मतत्त्वोपासनापरास्तेषामानन्त्यम-पुनरावृत्तिरिति । सर्वेषां वेद एव शरणं, नान्यः पन्था अस्तीत्यर्थः ॥८४ ॥

हिन्दी – वेदार्थ को नहीं जानने वालों के लिए यही वेद शरण ( गति ) है, ( क्योंकि -

पृष्ठ 817

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 817 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ७३७ अर्थज्ञान के बिना भी वेदपाठ करने से पाप क्षय होता है ) और वेदार्थ जानने वालों के लिए स्वर्ग ( तथा मोक्ष ) चाहने वालों के लिए भी यही वेद शरण ( गति ) है ॥

अनेन क्रमयोगेन परिव्रजति यो द्विजः ।

स विधूयेह पाप्मानं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ८५ ॥

भाष्य — क्रमेण योगोऽनुष्ठानम् । आत्मज्ञानकर्मणोः समुच्चये यः क्रम उक्तः, तेन ऋणापाकरणं कृत्वेत्यर्थः । विधूय पाप्मानमश्व इव रोमरजांसि तथैवात्मविद्यया । यथोक्तं “ यथा पुष्कर-पलाश आपो न श्लिष्यन्त्येवमेतद्विदि पापं कर्म न श्लिष्यतीति ” । परं ब्रह्माधिगच्छति तद्रूपः संपद्यते निवृत्तभेदग्रह इति विद्याश्रमफलविधिः ॥८५ ॥

हिन्दी— ( भृगुजी महर्षियों से कहते हैं कि - ) इस क्रम ( ६।३३-८४ ) से जो द्विज संन्यास लेता है वह इस संसार में पाप को नष्टकर ( ब्रह्म के साक्षात्कार द्वारा औपाधिक शरीर के नष्ट होने से ) उत्कृष्ट ब्रह्म को प्राप्त करता है ( ब्रह्म के साथ एकीभाव प्राप्त कर मुक्त हो जाता है ) ॥ ८५ ॥

वेदसंन्यासि का कर्म-एष धर्मोऽनुशिष्टो वो यतीनां नियतात्मनाम् ।

वेदसंन्यासिकानां तु कर्मयोगं निबोधत ॥८६ ॥

भाष्य — वेदस्य संन्यासः त्यागः । स एषामस्तीति वेदसंन्यासिकाः । वेदशब्देन यागहोमादेः कर्मणस्त्याग उच्यते, न पुनर्जपत्यागः । आत्मचिन्तनं तु विहितमेव । केवलं धनसाध्याः शरीरक्लेशसाध्याश्च तीर्थयात्रादय उपवासादयश्च निषिध्यन्ते । यानि त्वात्मैकसाधनसाध्यानि सन्ध्याजपादिकर्माणि तेषामनिषेधः । तदेतत्स्वस्थान एव दर्शयिष्यामः । आद्येनार्धेन प्रव्रज्याश्रमोपसंहारः । उत्तरेण वेदसंन्यासिकस्य कर्मोपदेशप्रतिज्ञा ॥८६ ॥

हिन्दी – ( भृगुजी महर्षियों से कहते हैं कि ) ' आप लोगों से मैंने मन को वश में करने वाले यतियों ( कुटीचर, बहूदक, हंस और परमहंस भेद से चतुर्विध ' संन्यासियों ) के सामान्य धर्म को कहा है ' अब वेदसंन्यासिक आप लोग सुनें ॥८६ ॥

विमर्श — यहाँ पर वेद कर्म के त्याग से केवल वेदोक्त यज्ञादि, शरीर कष्टकर तीर्थ १. भारते चतुर्धा भिक्षवः ( संन्यासिनः ) उक्ताः— ' चतुर्धा भिक्षवस्तु स्युः कुटीचरबहूदकौ । हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात्स उत्तमः ॥ ' ( म ० मु ० )

पृष्ठ 818

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 818 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७३८ मनुस्मृतिः [ षष्ठः यात्रा तथा उपवासादि मात्र का त्याग अपेक्षित है । अतः आत्मचिन्तन जप आदि तो इन्हें भी करना ही होता है । चार आश्रम तथा आश्रमों के क्रमशः पालन से मोक्ष प्राप्ति-ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा । एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः ॥ ८७ ॥

सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते यथाशास्त्रं निषेविताः ।

यथोक्तकारिणं विप्रं नयन्ति परमां गतिम् ॥ ८८ ॥

I भाष्य- – “ ननु च संन्यासिककर्माणि वक्ष्यामीति प्रतिज्ञयाऽऽश्रमानुक्रमणमप्रकृतम् ” । केचिदाहुर्न संन्यास आश्रमान्तरमत्रैवान्तर्भावोऽस्येति दर्शयितुम् । स च कस्मिन् । गृहस्थेऽ-न्तर्भावितः । गृहे हि वासस्तस्य । अन्यैस्तु प्रव्रज्यायाम् । संगत्यागसामान्यात् । अतो नास्यान्तर्भावे प्रयोजनं, पुरुषधर्मैर्यतिधर्मैश्च न यागादावधिकरिष्यति । वैशेषिकैश्च स्व-शब्दविधानात् । अनाश्रमित्वात् । “ संवत्सरमनाश्रमीति, प्रायश्चित्तप्रसङ्गादिति ” चेत् वचने-नैवास्या व्यवस्थाया विदितत्वात्कुतः प्रायश्चित्तप्राप्तिः । तस्माद्गृहस्थादितुल्यतया संन्यासिकं प्रशंसितुमाश्रमान्तरसंकीर्तनम् । तच्च समुच्चयं द्रढयितुम् । गृहस्थानामवस्थितिरेषामित्यर्थः । गृहस्थः प्रभवः स्थितिहेतुरेषामिति विग्रहः॥८७-८८ ॥ हिन्दी — ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ और यति ( संन्यास ) – ये चार आश्रम गृहस्थ से उत्पन्न होते हैं । शास्त्र के अनुसार ग्रहण किये गये ये चारों आश्रम ( ६।८७ ) विधिवत् अनुष्ठान करने वाले ब्राह्मण को परमगति ( मोक्ष लाभ ) को प्राप्त कराते हैं | ८७-८८ ॥

गृहस्थ की श्रेष्ठता-सर्वेषामपि चैतेषां वेदश्रुतिविधानतः ।

गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठः स त्रीनेतान्बिभर्ति हि ॥८९ ॥

भाष्य— “ इदमयुक्तं वर्तते । वेदशास्त्रश्रुत्या गार्हस्थस्य विधानं प्रतिज्ञायते, इतरेषां च भर्तव्यत्वम् । गार्हस्थस्य प्रत्यक्षश्रुतिविधानेनैवाश्रमान्तराणां सद्भावः । सन्निहिततपः-स्मृतिभ्यो बलीयसी श्रुतिः । अथोच्येत– नैवायमभिसम्बन्धः क्रियते वेदश्रुत्याविधानात् इति । अयमभिसंबन्धः । सत्यपि चैतस्मिन् विधाने गृहस्थस्य श्रेष्ठ्यं तद्भरणनिमित्तं ‘ स त्रीनेतान् ' इत्यनेन प्रतिपाद्यते, तत्र वक्तव्यं कथम्, आश्रमान्तराणां श्रुतत्वात्: -श्रौतत्वे च स्पष्टेयं स्मृतिर्विरुध्यते ' प्रत्यक्षविधानाद्गार्हस्थ्यस्येत्यादिना । न च सम्बन्धा-न्तरसंभवः ॥ अथोच्येत— गृही भूत्वा वनी भवेत् वनी भूत्वा प्रव्रजेत् इति जाबालश्रुति-मपेक्ष्य सर्वाण्येवश्रुतानीति- स्मृतिविरोधस्तावदपरिहृत एव । किं च नैषा श्रुतिर्विधात्री ।

पृष्ठ 819

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 819 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ७३ ९ न ह्येतत् श्रुतम् — एवं वने वा विहर्तव्यमिमानि वनस्थेनैव कर्माणि कर्तव्यानीमानि प्रव्रजितेनेति, यथाऽऽधानात्प्रभृत्याचरमेष्टि सर्वं गृहस्थकर्म प्रत्यक्षमुक्तन्नैवमाश्रमान्तराणाम् । केवलं नाममात्रं श्रूयते गृही भूत्वेत्यादि । तस्मात्पूर्वापरविरुद्धं गार्हस्थ्यमूलमाश्रमाणामि-वोपदिश्यते । ” अत्रोच्यते । सत्यमाधानात्प्रभृति गृहकर्माणि प्रत्यक्षश्रुतानि कृतदारपरिग्रहस्य । तत्र विवाहे प्रयुक्तिनिरूपणात्किंकर्म श्रुतिभिः प्रयुज्यते । अग्निहोत्रादिभिः स्वाहाधिकारः श्रुतेरथापत्योत्पत्तिविधिना उतदृष्टेन पुरुषार्थेन । “ ननु रागः स्त्रीमात्रं प्रयुङ्क्ते न विवाहम् । येन विना यन्न निष्पद्यते तत्तस्य प्रयो-जकमिति न्यायः । रागिणां च स्त्रीमात्रेण गृह्यकर्मनिर्वृत्तिः । किमिति विवाहमपेक्षेरन् ” । सत्यम् । यदि वचनान्तरे स्त्रीमात्रे गमनं न निषिद्धं स्यात् । समानेऽपि सर्वत्र वेदा-धिगमे शास्त्रतो गम्यागम्यविवेकः । अतश्च धीरप्रकृतीनां न विवाहमन्तरेण स्वार्थसंपत्ति-रिति युक्तैव वेदस्य प्रयोजकाशंका । “ यद्येवं सर्वस्य न प्रयोजकानि सन्ति । सर्वेषां तस्मिन्सत्यर्थनिवृत्तौ किं तेन निरूपितेन 1 । योस्ति विवाहप्रयोजकः सोऽस्तु । आश्रमान्तराणि प्रत्यक्षविधाने गार्हस्थ्यस्य कथमुपपद्यन्त इत्येतदधिकृता विवाहप्रयुक्तिचिन्ता तु केनांशेन संगच्छते । ” उच्यते । यावदुक्तं ‘ सर्वेषामर्थसिद्धिरिति ' । सत्यम् । एकेन प्रयुक्तावन्यस्य प्रसंगादु-पकारसिद्धौ न पृथक्प्रयोक्तृत्वकल्पना । यथा व्रीहयः पुरुषार्थेन जीवनेन प्रयुक्ताः कर्मसु विनियुज्यन्ते । न कर्मणि धनार्जनं प्रयुज्यते । यथा वा विद्या सत्यप्यवैद्यस्यानधिकारे न प्रयुज्यते, स्वाध्यायविधिनैव तत्सिद्धेः । एवमिह कामतः प्रवृत्तिसिद्धेर्न कर्मश्रुतयः प्रयोक्तव्याः । तेनाकृतविवाहमपि कृत्यकर्मविधय उपपत्स्यन्ते । अतश्च यो ब्रह्मचर्य एव कथंचित्परिपक्ककषायः स न विवक्षते । ततः स द्वितीय-त्वाभावान्नाधिकरिष्यते । अतश्च श्रौतेष्वनधिकारात्तादृशस्याश्रमान्तरताऽऽपत्स्येत । अन्ये मन्यन्ते । नायं धनतुल्यो विवाहः । यथा धनेन विना जीवनमनुपपन्नमिति, स वै जीवेद्धनतः, एवं न स्त्रियमन्तरेण जीवनाभाव इत्यत एव न दृष्टं नियमिनः प्रयोजनं संभवतीति धर्माधिकारार्थोऽपि प्रयुक्तो विवाहः । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयमधिकारोत्पत्त्यर्थे यत्नः कर्तव्य इति । इतरथा हि कृतोत्सर्गस्याशुचित्वादधिकारापनये जननादि शुद्धकाला-वस्थे च संपादयतो न नित्यकर्मातिक्रमः स्यात् । ततश्च केनार्थेन मृतादिशुद्धौ क्लेशमाद-ध्यात् । “ तदपि विहितमेवेति ” चेत् । एवं तावन्मात्रस्यातिक्रमो न पुनर्विधिसहस्रस्य । अथोच्येत – “ कस्य पुनर्विधेरयं व्यापारो यदधिकृतत्वसंपत्त्यर्थमधिकृतः स्यामिति पुरुषेण यत्नः कर्तव्य इत्युपदिशति । एतावदग्निहोत्रादिविधयस्ते यस्याम्नायस्तद्विषयां

पृष्ठ 820

मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 820 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७४० मनुस्मृतिः [ [ षष्ठः कर्तव्यतां गमयन्ति, न त्वग्नीनामुत्पत्तिं प्रयुञ्जते । अग्नयोऽपि काम्येषु लिप्सया प्रवर्तमानेन तदधिकारसिद्ध्यर्थमाधीयन्ते । तथाहि तेषु जातेष्वाहिताग्नित्वे यावज्जीवश्रुतयः । भार्यावतश्चाधानेऽधिकारः । यथैवाधिकारिणमात्मानं कर्तुमग्नीनाधत्ते, एवं भार्यामप्युपयच्छते । अतो न कस्यचिद्विधेरर्थो विहतो यदि नाग्निहोत्रादिष्वधिकारो जनयितव्यः । न च विवाहविधिरेव स्वार्थकर्तव्यतामवगमयति, नित्याग्निहोत्रादिश्रुतिवत्संस्कारकर्मत्वादधिकार-श्रवणाभावाच्च ” । अत्र पूर्वे वदन्ति । ऋणत्रयापाकरणश्रुतिरस्ति " जायमानो ब्राह्मणस्त्रिभिणवां जायते ” इत्यादि । एषा श्रुतिर्जातमात्रनिबन्धना । न चात्र जन्म द्वितीयमुपनयनाख्यमभि-प्रेतम्, प्राक्ततस्तिर्यक्समानधर्मत्वात् । जन्मनि सति यावता कालेनाधिकारावगमो भवति तदेव ऋणश्रुत्या परिगृह्यते । ततश्च विदुषः सतः सत्यधिकारे यः कन्यां याचमानो न प्राप्नुयाद्यावत्सर्वतः पलितस्तस्य वानप्रस्थादावधिकारः । स ह्येतन्निश्चिनोति — यौवन एव कन्या सर्वथा याच्यते, कथयन्त्यन्ये – कृष्णकेशस्यैवाधानं श्रुतम्, भार्यामरणं वर्जयित्वा न सर्वतः पलितेनाधातव्यमिति श्रुत्यर्थं व्याचक्षते । कर्मसम्बन्धाद्गृहस्थः श्रेष्ठः । अत आश्रमस्यैव श्रैष्ठ्यमुक्तं भवति I । त्रीनेतानिति । इदमपरं श्रैष्ठ्यकारणं यदन्येषामाश्रमाणां भरणम् । तदुक्तं “ ज्ञानेनान्नेन च ” इति ॥८ ९ ॥ एष एवार्थो दृष्टान्तेन दृढीक्रियते । हिन्दी — इन सभी आश्रमों ( ६।८७ ) में से वेद तथा स्मृतियों के अनुसार ( अग्निहोत्र आदि ) अनुष्ठान करने से गृहस्थ ही श्रेष्ठ कहा जाता है; क्योंकि वह इन तीनों ( ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ और संन्यासी ) का ( अन्नदान आदि के द्वारा ) पालन करता है ( इस में से भी गृहस्थ श्रेष्ठ है ) ॥८९ ॥

गृहस्थ की श्रेष्ठता में दृष्टांत—

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् ।

तथैवाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ॥ ९ ० ॥

भाष्य – नद्यो गङ्गादयः । भिद्यादयो नदाः । केनचिदाधारसन्निवेशभेदेन रसभेदेन च नदीनदयोर्निर्देशभेदः । एकत्वविधानं तु रूढ्या । लिङ्गभेदो भार्यादारशब्दवत् । संस्थितिराश्रयः । समुद्रो यथा सर्वजलाश्रय एवं गृहस्थः सर्वधर्मानधिकृतवान् ॥९ ० ॥। हिन्दी — जिस प्रकार सभी नदी और नद समुद्र में स्थिति को पाते ( मिलते ) हैं उसी प्रकार सभी आश्रम वाले ( ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ और संन्यासी ) गृहस्थ में ही स्थिति ( भिक्षालाभादि से आश्रय ) को पाते हैं ॥९ ० ॥