मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 821–830

अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ७४१ चतुर्भिरपि

भाष्य — वक्ष्यमाणोपन्यासार्थः श्लोकः । दशलक्षणानि यस्येति बहुव्रीहिः । लक्षणं ` स्वरूपम् सेवितव्यः सर्वकालमनुष्ठेयः । उक्तानामप्येतेषां प्रधानत्वाय पुनर्वचनम् । ज्ञानकर्मसमुच्चयपक्षश्चानेन पुनर्वचनेन

हिन्दी – इन चारों आश्रमों में रहने वाले द्विजों को दस प्रकार के ( ६।९ २ ) धर्म का यत्नपूर्वक नित्य सेवन करना चाहिए ॥९ १ ॥

भाष्य— धृत्यादय आत्मगुणाः । तत्र धृतिर्नाम धनादिसंक्षये सत्वाश्रयः । यदि क्षीणं ततः किं? शक्यमर्जयितुमिति । एवमिष्टवियोगादौ ' संसारगतिरियमीदृशीति ' प्रचलतश्चित्तस्य यथापूर्वमवस्थापनम् । क्षमा अपराधमर्षणम् । कस्मिंश्चिदपराद्धरि प्रत्युद्वेजनानारम्भः । दमः अनौद्धत्यं विद्यामदादित्यागः । अस्तेयं प्रसिद्धम् । शौचमाहारादिशुद्धिः । इन्द्रियसंयम अप्रतिषिद्धेष्वपि विषयेष्वप्रसंग: । धीः सम्यग्ज्ञानं प्रतिपक्षसंशयादिनिराकरणम् । विद्याऽऽत्मज्ञानम् । कर्माध्यात्मज्ञानभेदेन धीविद्ययोर्भेदः । एतत्पौनरुक्ततया ‘ धीविद्येति ' पठन्ति । तन्न सम्यक् । भेदस्य दर्शितत्वात् । अन्यत्प्रसिद्धम् ।

हिन्दी – घृति, क्षमा, दम, अस्तेय, शौच ( पवित्रता ) इन्द्रियों को वश में करना, ज्ञान, विद्या, सत्य, क्रोध का त्याग ये दस धर्म के लक्षण हैं ॥९ २ ॥ मनु I- 51

७४२ मनुस्मृतिः

[ षष्ठः

हिन्दी – जो ब्राह्मण ( द्विजमात्र ) इस दस लक्षण वाले धर्मों का अध्ययन करते हैं और अध्ययन करके उसका आचरण करते हैं, वे परमगति ( मोक्ष ) को जाते हैं ॥९ ३ ॥

भाष्य — संन्यस्येदनृणः । यदा ऋणत्रयमपाकीर्णं तदा संन्यास इत्येवमर्थमेतत् । समानकाले प्रव्रज्यायां नाधिक्रियते । एवं संन्यासेऽपि । वेदान्तान्विधिवत् | अविदितवेदान्तार्थस्य नास्ति संन्यासः । यद्यपि — स्वाध्याय-विध्यमनुष्ठानाक्षिप्तं कर्म विधिशास्त्रवद्वेदान्तज्ञानमपि, स्वाध्यायशब्दवाच्यत्वाविशेषात्— तथापि वेदान्तानां पुनरुपन्यासो विशेषार्थः । तत्परेण भवितव्यम् । अथ ‘ संन्यस्येदिति ’ कः शास्त्रार्थः । कोऽयं संन्यासो नाम? ममेदमिति परिग्रहत्यागः । “ ननु वेदसंन्यासिका इत्युक्तम् । तत्रेदं प्रतीयते ' वेदस्य वेदार्थस्य वा संन्यास: ’, न च वैदिककर्मसिद्ध्यर्था ये प्रतिग्रहादयस्तेषां संन्यासः । ” ‘ इदमानन्त्यमिच्छतामिति ' ( श्लो ० ८४ ) अध्ययनस्य ज्ञानप्राधान्येऽपि विहित-त्वात् । अग्निहोत्रादीनां तु द्रव्यसाध्यत्वादसंति ममकारे त्याग एव । स चायं धर्मापादको मृतभार्यस्य परनिष्ठस्य वा कृतसंप्रतिविधानस्य । वाजसनेयके हि पठ्यते “ यदा प्रैष्यन्-मन्यतेऽथ पुत्रमाह ” इत्यादि । अग्निसमारोपणं च तदा विहितम् । जीर्णस्य च “ जरया ह वा एतस्मान्मुच्यत ” इत्यामनन्ति । यानि चाद्रव्यसाध्यानि संध्योपासनादीनि नित्या-ग्निहोत्रादीनि तेषामनिषेधात्तत्र आ अन्त्यादुच्छ्वासादधिकारः ॥९ ४ ॥ हिन्दी – उस दस लक्षण वाले धर्म ( ६।९ २ ) को पालन करता हुआ द्विज सावधान चित्त होकर वेदान्त ( उपनिषद् आदि ) को विधिवत् ( गुरु मुख से ) सुनकर ऋणत्रय ( ६।३-६।३७ ) से छुटकारा पाकर संन्यास ग्रहण करे ॥९ ४ ॥

भाष्य – वेदमभ्यस्येति वेदस्यात्यागमाह । दर्शितमेतत् । 12-1

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता अभ्यस्यन्निति शतृप्रत्ययान्तपाठो वा । ७४३ पुत्रैश्वर्ये सुखं वसेत् । पुत्रग्रहणमुत्पन्नस्य पुत्रस्य । अन्योऽपि यस्तत्स्थानः पौत्रादिस्तत्रापि युक्तो गृहान्तरन्यास इत्याहुः ॥९ ५ ॥ हिन्दी- - सब कर्म ( गृहस्थ के ) करने योग्य अग्निहोत्र यज्ञ आदि का त्याग कर कर्मजन्य दोष ( अज्ञातावस्था में की हुई जीवहिंसा आदि ) प्राणायाम ( ६।६ ९ ) से नष्ट करता हुआ जितेन्द्रिय होकर ग्रन्थ तथा अर्थ से वेदों का अभ्यास कर पुत्र के ऐश्वर्य में रहे । ( पुत्र के द्वारा प्राप्त भोजन वस्त्र का उपभोग करता हुआ रहे ) । यह ' कुटीचर ’ संन्यासी का लक्षण है ॥ ९ ५ ॥ वेद के अतिरिक्त सब कर्मों का संन्यास-[ संन्यसेत्सर्वकर्माणि वेदमेकं न संन्यसेत् । वेदसंन्यासतः शूद्रस्तस्माद्वेदं न संन्यसेत् ॥ ६ ॥ ]

[ हिन्दी- - सब ( गृहस्थ के अनुष्ठेय यज्ञ, अग्निहोत्रादि ) का त्याग करे, किन्तु एक वेद का त्याग न करे | वेद के त्याग से ( द्विज ) शूद्र हो जाता है, इस कारण वेद का त्याग नहीं करना चाहिये ॥६ ॥ ]

हिन्दी - इस प्रकार सब कर्मों ( गृहस्थ के त्याग अग्निहोत्रादि ) का त्यागकर अपने ( ब्रह्मसाक्षात्कार रूप ) कार्य को प्रधान मानता हुआ ( स्वर्ग आदि में भी ) निस्पृह होकर संन्यास के द्वारा पापों को नष्ट कर ( द्विज ) परमगति ( मोक्ष ) को पाता है ॥९ ६ ॥ अध्याय का उपसंहार—

भाष्य - चतुर्विधो धर्मश्चातुराश्रम्यम् । ब्राह्मणस्य सर्वमेतद्विहितम् । “ ननु च ' एवं गृहाश्रमे स्थित्वा विधिवत्स्नातको द्विज ' इति द्विजग्रहणमुपक्रमे श्रुतम् । तस्य चानुपजातविरोधित्वात्त्रैवर्णिकार्थिता निश्चिता । अतश्चेदं ब्राह्मणग्रहणं

७४४ मनुस्मृतिः [ षष्ठः त्रैवर्णिकप्रदर्शनार्थमेव युक्तम् । यद्येकवाक्यतोपक्रमोपसंहारयोर्न स्यात् तदा नैवं स्यात् । एकवाक्यत्वे तु बलवदुपक्रमार्थः शक्यः प्रतिपत्तुम् ” । कृत्स्नवाक्यपर्यालोचनया योऽर्थः स निश्चीयते । अतो द्विजग्रहणं ब्राह्मणपर-तयोपसंहर्तव्यम् । अस्ति ब्राह्मणस्य द्विजातित्वम्, न तु सर्वेषु द्विजातिषु ब्राह्मण्यम् । अत्रापि द्विजशब्दार्थे संभवति नान्वयिनि लक्षणा न्याय्या । “ तथा च महाभारते शूद्रस्यापि त्रय आश्रमाः श्रूयन्ते ' शुश्रूषा कृतकृत्यस्येति ' उपक्रम्य ‘ आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निरामिषम् ' पारिव्राज्यमित्यर्थः । ” नैवं तस्यायमर्थः, ‘ सर्व आश्रमास्तु न कर्तव्याः । किंतर्हि? शुश्रूषयाऽपत्यो-त्पादनेन च सर्वाश्रमफलं लभते ' । द्विजातीन् शुश्रूषमाणो गार्हस्थ्येन सर्वाश्रमफलं

हिन्दी – ( भृगु मुनि महर्षियों से कहते हैं कि - ) आप लोगों से यह ब्राह्मण के चार प्रकार ( ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ और संन्यास ) का धर्म पुण्य तथा अक्षय फल देने वाला कहा, अब ( आप लोग ) राजाओं के धर्म को ( सातवें अध्याय में ) जानो ॥९ ७ ॥

किमा .

TE es

प्रथमादिषष्ठाध्यायपर्यन्ता अ ० श्लो ० श्लोकः

अ ० श्लो ० अ अकामस्य क्रिया काचित २ ४ अघं स केवलं भङ्क्ते अङ्गुष्ठमूलस्य तले ३ १०८ ५ ९ अकारणे परित्यक्ता ३ १४७ अचक्षुर्विषयं दुर्गम् ७७ अकारं चाप्युकारं च अकृत्वा भैक्षचरणम् अक्रोधनान्सुप्रसादान अक्रोधनाः शौचपराः अक्षारलवणान्नाः स्युः अगारदाही गरदः ४ ११५ अज्ञो भवति वै बालः १५३ २ १८७ अण्डजाः पक्षिणः सर्पाः ४४ अण्व्यो मात्रा विनाशिन्यः १ २७ अगारादभिनिष्क्रांतः ३ m m m w २०३ १८२ अत ऊर्ध्वं तु छन्दांसि ४ ९ ८ ७२ अत ऊर्ध्वं त्रयोप्येते ३ ९ अतपास्त्वनधीयानः १ ९ ० १४८ अतिक्रान्ते दशाहे च ७५ ४१ अग्निदग्धानग्निदग्धान् ८ ९ अतिथि चाननुज्ञाप्य · १२२ अग्निपक्वाशनो वा स्यात् ६ अतिवादांस्तितिक्षेत ४७ १७ अतैजसानि पात्राणि ५३ अग्निवायुरविभ्यस्तु २३ अग्निहोत्रं च जुहुयात् अतोऽन्यतमया वृत्त्या १३ २५ अग्निहोत्रं समादाय अत्युष्णं सर्वमन्नं स्यात् २२६ ०४ अग्नीनात्मनि वैतानान् अदत्त्वा तु य एतेभ्यः ३ १०५ २५ अग्नीन्धनं भैक्षचर्याम् अद्भिरेव द्विजाग्रयाणाम् ३ ३५ १०८ अग्नेः सोमयमाभ्यां च अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति ५ १०८ २०१ अग्नेः सोमस्य चैवादौ ७५ अग्नौ प्रस्ताहुतिः सम्यक् ३ ६६ अद्भिस्तु प्रोक्षणं शौचम् ५ अद्रोहेणैव भूतानाम् 5 Xx x अग्न्यभावे तु विप्रस्य २०२ अद्वारेण च नातीयात् अधर्मपरभवं चैव ११७ ४ १ ७३ ४४ अग्न्यगारे गवां गोष्ठे ५८ अग्न्याधेयं पाकयज्ञान् ४३ अग्न्याः सर्वेषु वेदेषु १७४ अधर्मेण च यः प्राह अधर्मेणैधते तावत् अधस्तान्नोपदध्याच्च १११ १७४ ५४

७४६ मनुस्मृतिः

अधार्मिको नरो यो हि ४ १७० अधितिष्ठेन्न केशांस्तु ४ ७८ अधियज्ञं ब्रह्म जपेत् ६ ८३ अन्तर्गतशवे ग्रामे अन्तर्दशाहे स्यातां चेत् अन्ये कृतयुगे धर्माः अधीत्य विधिवद्वेदान् ६ ३६ अपत्यलोभाद्या तु स्त्री अधोदृष्टिर्नैष्कृतिकः ४ १ ९ ६ अपराजितां वास्थाय अध्यात्मरतिरासीनः अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः ४ ९ अपराह्णस्तथा दर्भाः ६० अपसव्यमग्नौ कृत्वा अध्यापनमध्ययनम् ८८ अपां समीपे नियतः अध्यापयामास पितॄन् २ १५१ अपङ्क्तदाने यो दातुः अध्येष्यमाणस्त्वाचान्तः २ ७० अपाङ्क्त्यो यावतः अध्येष्यमाणं तु गुरुः अनग्निरनिकेतः स्यात् अनधीत्य द्विजो वेदान् अनभ्यासेन वेदानाम् अनर्चितं वृथामांसम् अनातुरः स्वानि स्वानि २ ७३ ४३ ३७ 5 ०४ २१३ पाङ्क्त्यान् अपाङ्क्त्योपहता पङ्क्तिः अपामग्नेश्च संयोगात् अपि नः स कुले जायात् अपुष्पाः फलवन्तो ये ११४ अप्रणोद्योऽतिथिः सायम् अनारोग्यमनायुष्यम् ५७ अप्रयत्नः सुखार्थेषु अनिन्दितैः स्त्रीविवाहैः ४२ अब्राह्मणादध्ययनम् अनिर्दशाया गोः क्षीरम् २८ अभिपूजितलाभांस्तु अनुगम्येच्छया प्रेतम् १०२ अभिवादनशीलस्य अनुमन्ता विशसिता ५१ अभिवादयेद्वृद्धांश्च अनुष्णाभिरफेनाभिः ६१ अभिवादात्परं विप्रः अनृतावृतुकाले च १५१ अभिशस्तस्य षण्ढस्य अनेकानि सहस्राणि १५७ अभ्यङ्गमञ्जनं चाक्ष्णोः अनेन क्रमयोगेन १६४ अभ्यञ्जनं स्थापनं च अनेन नारीवृत्तेन १६४ अमत्यैतानि षड् जग्ध्वा अनेन विधिना नित्यम् ५ १६७ अमन्त्रिका तु कार्येयम् अनेन विधिना श्राद्धम् अनेन विधिना सर्वान् अनेन विप्रो वृत्तेन w w Xx २७१ अमावास्या गुरुं हन्ति ८१ अमावास्यामष्टमीं च २६० । अयुज्यमानस्योत्पाद्य

अरोगाः सर्वसिद्धार्थाः अर्थकामेष्वसक्तानाम् अलाबुं दारुपात्रं च

अ ० श्लो ० श्लोकः ७४७ अ ० श्लो ० ८३ आ १३ आकाशात्तु विकुक्णाजात: १ ७६ ५४ आकाशेशातु विज्ञेयाः ४ १८४ अलाभे न निषादी स्यात् ६ ५७ आगारादभिनिष्क्रान्त अलिङ्गी लिङ्गिवेषेण ४ २०० आचम्य प्रयतो नित्यम् ८५ अल्पं वा बहु वा यस्य १४ ९ | आआचम्योदक्परावृत्य २०७ अल्पात्राभ्यवहारेण ५ ९ आचारः परमो धर्मः १०८ अवकाशेषु चोक्षेषु १ ९ ७ | आचारहीनः क्लीबश्च १५५ अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना १२८ | आचाराद्विच्युतो विप्रः १० ९ अविद्वांसमलं लोके २१४ | आचाराल्लभते ह्यायुः अवेक्षेतं गतीर्नृणाम् ६१ आचार्यं स्वमुपाध्यायम् ९ ० अव्यङ्गाङ्गीं सौम्यनाम्नीम् ३ १० आचार्ये च प्रवक्तारम् ४ १६२ अव्रतैर्यद्द्विजैर्भुक्तम् ३ १६० आचार्यपुत्रः शुश्रूषुः १० ९ अश्रोत्रियः पिता यस्य १२६ आचार्यश्च पिता चैव २२५ अश्लीलमेतात्साधूनाम् ४ २०६ | आचार्यस्त्वस्य यां जातिम् २ १४५ असंस्कृतप्रमीतानाम् असंस्कृतान्पशून्मन्त्रैः असपिण्डं द्विजं प्रेतम् असपिण्डा च या मातुः २३५ आचार्ये तु खलु प्रेते २ २४७ ३६ आचार्यो ब्रह्मलोकेशः ४ १८२ १०० आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः २२६ ३ आच्छाद्य चार्चयित्वा च २७ अस्थिस्थूणं स्नायुयुतम् ७६ | आदिष्टो नोदकं कुर्यात् ८७ अस्मिन्धर्मोऽखिलेनोक्तः १०७ आद्याद्यस्य गुणं त्वेषाम् १ २० अस्त्रं गमयति प्रेतान् २२० आपः शुद्धा भूमिगता १२६ अहं प्रजाः सिसृक्षंस्तु ३४ आपो नरा इति १० अहिंसयेन्द्रियासङ्गैः अहिंसयैव भूतानाम् अहुतं च हुतं चैव ७५ आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे ३ १८१ १५ ९ आयुष्मन्तं सुतं सूते २६३ ६३ आयुष्मान्भव सौम्येति १२५ अहरात्रे विभजते अहोरात्र विभजते ६५ आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते ५२ ६४ आरण्यानां च सर्वेषाम् ९ अहाः चैकेन रात्र्या च ६३ | आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत ४ ७६ M अहा रात्र्या चयाञ्जन्तून् ५ ६ ९ आर्धिकः कुलमित्रं च २५३

७४८ मनुस्मृतिः

अ ० श्लो ०

आर्षे गोमिथुनं शुल्कम् ३ ५३ आश्रमादाश्रमं गत्वा ६ ३४ आ षोडशाद्ब्राह्मणस्य ३८ इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु ग इमं लोकं मातृभक्त्या इमान्नित्यमनध्यायान् आसनावसथौ शय्याम् ९ ७ उ आसनाशनशय्याभिः २ ९ | उच्चावचेषु भूतेषु आसनेषूपक्लृप्तेषु १ ९ ८ उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टः आसपिण्डक्रियाकम २३७ उच्छीर्षके श्रिये कुर्यात् आ समाप्तेः शरीरस्य २४४ उच्छेषणं भूमिगतम् आ समुद्रात्तु वै पूर्वात् २२ उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेत् आसां महर्षिचर्याणाम् आसीतामरणात्क्षान्ता आसीदिदं तमोभूतम् आसीनस्य स्थितः कुर्यात् २ आहृताभ्युद्यतां भिक्षाम् ४ आहैव सनखाग्रेभ्यः २ इ इच्छयान्योन्यसंयोगः इतरेषु तु शिष्टेषु इतरेष्वागमाद्धर्मः इतरानपि सख्यादीन् इतरेषु त्वपाङ्क्त्येषु इतरेषु ससन्ध्येषु उत्तमाङ्गीद्भवाज्यैष्ठ्यात् उत्तमानुत्तमान्गच्छन् उत्तमैरुत्तमैर्नित्यम् उत्थायावश्यकं कृत्वा उत्पत्तिरेव विप्रस्य उत्सादनं च गात्राणाम् ३२ | उदकं निनयेच्छेषम् १०३ | उदकुम्भं सुमनसः १८२ उदके मध्यरात्रे च ७० उदितेऽनुदिते चैव ४१ उद्धृते दक्षिणे पाणौ ८२ | उद्वबर्हात्मनश्चैव उद्भिज्जाः स्थावराः सर्वे ३२ १५८ ५ १ ९ ६ २४८ १६७ | उत्पादकब्रह्मदात्रोः इदं शरणमज्ञानात् ८४ इदं शास्त्रं तु कृत्वासौ १ ५८ उद्यतैराहवे शस्त्रैः इदं शास्त्रमधीयानः १०४ | उद्वर्तनमपस्नानम् इदं स्वस्त्ययनं श्रेष्ठम् १०४ उपनीय गुरुः शिष्यम् इन्द्रियाणां च सर्वेषाम् ९ ३ उपनीय तु यः शिष्यम् इन्द्रियाणां ९९ उपनीय तु तत्सर्वम् इन्द्रियाणां ९ ३ उपवेश्य तु तान्विप्रान् इन्द्रियाणां विचरताम् ८८ उपस्पृशंस्त्रिषवणम्

७४ ९

अ ० श्लो ०

अ ० श्लो ० उपस्पृश्य द्विजो नित्यम् २ ५३ एककालं चरेद्भैक्षम् ६ ५५ उपाकर्मणि चोत्सर्गे ४ ११ ९ एकं गोमिथुनं द्वे वा २ ९ उपाध्यायान्दशाचार्यः १४५ एकदेशं तु वेदस्य १४१ उपानहौ च वासश्च उपासते ये गृहस्थाः उभयोर्हस्तयोर्मुक्तम् उनद्विवार्षिकं प्रेतम् ऊ ६६ एकमप्याशयेद्विप्रम् ७३ १०२ एकमेव तु शूद्रस्य ९ १ m २१५ एकरात्रं तु निवसन् ९ २ एकाकी त्रिन्तयेन्नित्यम् ४ २५८ ६७ एकाक्षरं परंब्रह्म ८३ ऊर्ध्वं नाभेर्मध्यतरः ९ २ एकादशं मनो ज्ञेयम् ९९ ऊर्ध्वं नाभेर्यानि स्वानि ५ १३२ | एकादशेन्द्रियाण्याहुः ८ ९ ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति २ ऋक्षेष्ट्याग्रयणं चैव ऋग्वेदो देवदैवत्यः ऋजवस्ते तु सर्वे स्युः ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य ऋतमुञ्छशिलं ज्ञेयम् ऋतामृताभ्यां जीवेत्तु १२० एका लिङ्गे गुदे तिस्रः १३६ ॠ एकैकमपि विद्वांसम् ११ ९ w ४ x १० एतच्छौचं गृहस्थानाम् ५ १३७ १२४ एतत्रयं हि पुरुषम् १३६ ४७ एतदक्षरमेतां च ७८ ३४ एतदन्तास्त गतयः ५० X एतदुक्तं द्विजातीनाम् २६ ४ ४ एतद्देशप्रसूतस्य २० ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणाम् ३ ४६ एतद्विदन्तो विद्वांसः १२ ९ ऋतुकालाभिगामी स्यात् ३ ४५ एतद्वोऽभिहितं शौचम् ९९ ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैः ऋषयः पितरो देवाः १७ ९ एतद्वोऽभिहित सर्वम् ९ १ ७० एतद्वोऽयं भृगुः शास्त्रम् ५ ९ ऋषयो दीर्घसंध्यात्वात् ऋषिभिर्ब्राह्मणैश्चैव ऋषिभ्यः पितरो जाताः ऋषियज्ञं देवयज्ञम् एक एव चरेन्नित्यम् एकः प्रजायते जन्तुः एकः शयीत सर्वत्र ए ९ ४ एतयर्चा विसंयुक्तः ८० ३० एतांस्त्वभ्युदितान्विद्यात् ४ १०४ M X १ ९ १ एतानेके महायज्ञान् ४ २२ २१ एतान्द्विजातयो देशान् २ २४ एतान्विगर्हिताचारान् ३१५७ एताश्चान्याश्च सेवेत ६२ ९ २४ एते मनूंस्तु सप्तान्यान् १ ३६ १८० | एतेष्वविद्यमानेषु २४८

७५०

एतैर्विवादान्संत्यज्य एधोदकं मूलफलम् एवं गृहाश्रमे स्थित्वा मनुस्मृतिः अ ० श्लो ० श्लोकः अ ० ' ४ १८१ क २४७ कपालं वृक्षमूलानि कर्णश्रवेऽनिले रात्रौ एवं चरति यो विप्रः २४ ९ कर्मणां च विवेकार्थम् १ एवं निर्वपणं कृत्वा २५० कर्मात्मनां च देवानाम् १ एवं यः सर्वभूतानि ८३ कर्मारस्य विषादस्य ४ एवं यथोक्तं विप्राणाम् कलविङ्कं प्लवं हिंसन् ५ एवं विधान्नृपो देशान् २६६ कामं श्राद्धेऽर्चयेन्मित्रम् ४ एवं वृत्ता सवर्णो स्त्रीम् ५ ६५ कामं तु क्षपयेद्देहम् एवं स जाग्रत्स्वप्नाभ्याम् १ ५७ कामं तु गुरुपत्नीनाम् एवं संन्यस्य कर्माणि ९ ६ कामात्मता न प्रशस्ता २ एवं सम्यग्धर्हित्वा ८३ कामान्माता पिता चैनम् २ एवं सर्व स सष्ट्वेदम् १ ५१ कारुकान्नं प्रजां हन्ति ४ एवमाचारतो दृष्ट्वा १ ११० एवमेतैरिदं सर्वम् ४१ कार्पासमुपवीतं स्यात् कार्ष्णरौरववास्तानि एष धर्मोऽनुशिष्टो वः ८६ कालं कालविभक्तीश्च एष प्रोक्तो द्विजातीनाम् ६८ कालशाकं महाशुल्काः ३ एषवै प्रथमः कल्पः १३७ किन्नरान्वानरान्मत्स्यान् १ एष वोऽभिहितो धर्मः ९ ७ कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च एष शौचविधिः कृत्स्नः एष शौचस्य वः प्रोक्तः ५ १० ९ एषा धर्मस्य वो योनिः एषामन्यतमो यस्य एषोदिता गृहस्थस्य एष्वर्थेषु पशून्हिंसन् ओंकारपूर्विकास्तिस्रः ओ ओषध्यः पशवो वृक्षाः औरभ्रिको माहिषिकः औ 5 3 १४४ कुर्याद्धृतपशुं सङ्गे कुशीलवोऽवकीर्णी च २५ | कुशूलधान्यको वा स्यात् ४ १३६ कु चैवानुमत्यै च m २५६ ४२ कृतोपनयनस्यास्य कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा कृत्वैतदबलिकर्मैवम् ८१ कृमिकीटपतङ्गाश्च ४० कृष्णपक्षे दशम्यादौ कृष्णसारस्तु चरति १५६ । क्लृप्तकेशनखश्मश्रुः