मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 801–810

विधेः प्राथमिकादस्माद् द्वितीये द्विगुणं भवेत् ।

तृतीये त्रिगुणं चैव चतुर्थे नास्ति निष्कृतिः ॥

शोधयेत्तं च छन्देन विदयद्धनिकं नृपे ।

स राज्ञर्णचतुर्भागं दाप्यं तस्य च तद्धनम् ॥

श्राद्धेन यः कुरुते सङ्गतानि न देवयानेन पथा स याति ।

तस्मात्प्रमाणमुभयं प्रमाणैः प्रापितं भुवि ॥

श्वशुरयोश्च भगिन्यां च मातुलान्यां च मातुले ॥

संदिग्धेषु तु कार्येषु द्वयोर्विवदमानयोः ।

व्यक्तदर्शनम् ॥

सत्यमेव परं दानं सत्यमेव परं तपः ।

सत्यमेव परो धर्भो लोकोत्तरमिति स्थितिः ॥

सत्ये देवा: समुद्दिष्टा मनुष्यास्त्वनृतं स्मृतम् ।

इहैव तस्य देवत्व यस्य सत्ये स्थिता मतिः ॥

कर्म श्राद्धादिकं चैव तथा मन्वन्तरादिषु ॥

सिद्धमन्नं भक्तजनैरानीतं यन्मठं प्रति ।

उपपात्रं तदित्याहुर्मुनयो मोक्षकाङ्क्षिणः ॥

आषाढीमवधिं कृत्वा पञ्चमं पक्षमाश्रिताः ।

काङ्क्षन्ति पितरः क्लिष्टा अन्नमप्यन्वहं जलम् ॥

तस्मात्तत्रैव दातव्यं दत्तमन्यत्र निष्फलम् ।

आषाढीमवधिं कृत्वा यः पक्षः पञ्चमो भवेत् ॥

न प्रातर्न प्रदोषश्च सन्ध्याकालोतिकालो हि ।

मुख्याभावेऽनुकल्पश्च सर्वस्मिन्कर्मणि स्मृतिः ॥

नभस्यस्यापरः पक्षो यत्र कन्यां व्रजेद्रविः ।

स महालयसंज्ञः स्याद्गजच्छायाह्वयस्तथा ॥

पित्रोरुपशमे स्त्रीणां मूढानां तु P कथं भवेत् ।

त्रिरात्रेणैव शुद्धिः स्यादित्याह भगवान्यमः ॥

पीत्वा योऽशनमश्नीयात्पात्रे दत्तमगर्हितम् ।

भार्याभृतकदासेभ्य उच्छिष्टे शेषयेत्ततः ॥

यदि तस्मिन् दाप्यमाने भवेन्मोषे तु संशयः ।

मुषितः शपथं दाप्यो बन्धुभिर्वापि साधयेत् ॥

सप्तहस्तेन दण्डेन त्रिंशद्दण्डनिवर्तनम् ।

तान्येव दश गोचर्म दाता पापैः प्रमुच्यते ॥

श्राद्ध- कौमुदी में उद्धृत-अङ्गादङ्गात्सम्भवति पुत्रवत् दुहिता नृणाम् ।

तस्यामात्मनि तिष्ठन्त्यां कथमन्या हरेद्धनम् ॥

दैवे कर्मणि पैत्रे च पञ्चमेऽहनि शुध्यति ॥

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।

स्नात्वा पीत्वा च हुत्वा च कृमिदष्टः शुचिर्भवेत् ॥

अटव्यामटमानस्य ब्राह्मणस्य विशेषतः ।

प्रनष्टसलिले देशे कथं शुद्धिविधीयते ॥

अपो दृष्ट्वैव विप्रस्तु कुर्याच्चैव सचैलकम् ।

गायत्र्याष्टशतं जाप्यं स्नानमेतत्समाचरेत् ॥

त्रिरात्रं वाप्युपवसेत्त्र्यहं त्रिः पर्वणी भवेत् ।

तथैवाम्भसि मग्नस्तु त्रिः पठेदघमर्षणम् ॥

पतत्यर्धं शरीरस्य भार्या यस्य सुरां पिबेत् ।

पतितार्धशरीरस्य निष्कृतिर्न विधीयते ॥

यदह्ना कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा ।

आसीनः पश्चिमां संध्यां प्राणायामैर्निहन्ति तैः ॥

यो यस्य हिंस्याद् द्रव्याणि ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा ।

एतस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञा दद्याच्च तत्समम् ॥

द्व्यहमेव तु ।

नक्तमेव च ॥।

बुधः ।

अविद्वान् प्रतिगृह्णानो भस्मीभवति दारुवद् ॥

असम्बन्धा भवेन्मातु पिण्डेनैवोदकेन वा ।

सा विवाह्या द्विजातीनां त्रिगोत्रान्तरिता च या ॥

मासाच्छूद्रे भवेच्छुचिः ।

द्वाभ्यां तु पतिते गेहमन्त्यो मासचतुष्टयम् ॥

मृताश्चेद् द्विजमन्दिरे ।

शौचं तत्र प्रवक्ष्यामि मनुना भाषितं यथा ॥

अमृतं मृतमाकर्ण्य कृतं यस्यौर्ध्वदैहिकम् ।

प्रायश्चित्तमसौ स्मार्तं कृत्वाग्नीनादधीत च ॥

इष्टिमायुष्मती कुर्यादीप्सितांश्च क्रतूंस्ततः ॥

क्लींबाद्या नोदकं कुर्युः स्तेना व्रात्या विधर्मिणः ।

गर्भश्चैव सुराप्यश्चैव योषितः ॥

जीवन्यदि समागच्छेद् घृतकुम्भे निमज्य च ।

उद्धृत्य स्नापयित्वास्य जातकर्मादि कारयेत् ॥

दशाहस्यान्तरे यस्य गङ्गातोयेऽस्थि मज्जति ।

गया ( ङ्गा ) यां मरणं यादृक् तादृक् फलमवाप्नुयात् ॥

द्वादशाहव्रतं चर्यात्त्रिरात्रमथवास्य तु ।

स्नात्वोद्वहेत तां भार्यामन्यां वा तदभावतः ॥

द्वादशेऽहनि विप्राणामाशौचान्ते च भूभुजाम् ।

वैश्यानां तु त्रिपक्षादावथवा स्यात्सपिण्डनम् ॥

निमन्त्र्य विप्रास्तदहर्वर्जयेन्मैथुनं क्षुरम् ।

प्रमत्तानां च स्वाध्यायं क्रोधं शोकं तथानृतम् ॥

पिता पितामहो भ्राता ज्ञातयो गोत्रजाग्रजाः ।

उपानयेऽधिकारी स्यात्पूर्वाभावे परः परः ॥

मृन्मयं दारुजं पात्रमयःपात्रं च यद्भवेत् ।

राजनं दैविके कार्ये शिल्पपात्रं च वर्जयेत् ॥

स्थापितां चैव मर्यादामुभयोर्ग्रामयोस्तथा ।

अतिक्रामन्ति ते पापास्ते दण्ड्या द्विशतं दमम् ॥

स्नुषास्वस्त्रीयतत्पुत्रा ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवाः ।

पुत्रभावे तु कुर्वीरन् सपिण्डान्तं यथाविधि ॥

श्राद्धं करिष्यन् कृत्वा वा भुक्त्वा वापि निमन्त्रितः ।

उपोष्य च तथा भुक्त्वा नोपेयाच्च ऋतावपि ॥

चत्वारो ब्राह्मणस्याद्याः शस्ता गान्धर्वराक्षसौ ।

राज्ञस्तथासुरो वैश्ये शूद्रे चान्त्यस्तु गर्हितः ॥

तस्य त्रिरात्रमाशौचं द्वितीये त्वस्थिसञ्चयः ।

तृतीये तूदकं कृत्वा चचुर्थे श्राद्धमाचरेत् ॥

दद्यात्त्रिभ्यः परेभ्यस्तु जीवेच्चेत्रितयं यदि ।

आशौचे च व्यतिक्रान्ते नामकर्म विधीयते ॥

यदा तु नैव कश्चित्स्यात्कन्या राजानमाव्रजेत् ॥

वसवः पितरो ज्ञेया रुद्रा ज्ञेयाः पितामहाः ।

प्रपितामहास्तथादित्या श्रुतिरेषा सनातनी ॥

कदाचन ।

अतोऽन्यथा हि प्रहरंश्चौरस्याप्नोति किल्बिषम् ॥

क्रव्यादांस्तु मृगान् हत्वा धेनुं दद्यात् पयस्विनीम् ।

अक्रव्यादान् वत्सतरीमुष्ट्रं हत्वा च कृष्णलम् ॥

प्राणत्यागोऽनुपस्कृतः ।

स्त्रीबालाभ्युपपत्तौ च बाह्यानां शुद्धिकारणम् ॥

कृतघ्नसहितानिमान् ।

जुगुप्सेत कर्हिचित् ॥

पुत्रः शिष्यस्तथा भार्या दासी दासस्तु पञ्चमः ।

प्राप्तापराधास्ताड्याः स्यू रज्वा वेणुदलेन वा ॥

यस्तयोरन्नमश्नाति स कुण्डाश्युच्यते बुधे: ।

ते सदा हव्यकव्यानि नाशयन्ति प्रदायिनाम् ॥

स्त्रियार्जितानि वित्तानि उपजीवन्ति ये नराः ।

तेऽपि कूर्मपुटे घोरे पच्यन्ते दीर्घजीविनः ॥

हीनादादेयमादौ स्यात्तदलाभे समादपि ।

असम्भवे त्वाददीत विशिष्ट्वादपि धर्मिकात् ॥

वी ० रा ० प्र ० में उद्धृत-दैवमानुषसद्भावे नार्या गर्भः प्रसिध्यति ।

पुंसा सत्यपि संयोगे दैवाभावे न सिध्यति ॥

अध्यक्षान् विविधान् कुर्यात्तत्र तत्र विपश्चितः ।

तेऽस्य सर्वाण्यवेक्षेरन् नृणां कार्याणि कुर्वताम् ॥

उदकं यच्च पक्वान्नं यो दर्व्या दातुमिच्छति ।

स भ्रूणहा सुरापश्च स स्तेयो गुरुतल्पगः ॥

काकतालीयवद् दैवाद् दृष्ट्वापि विधिमग्रतः ।

न पौरुषादृते तेन निधिना युज्यते पुमान् ॥

केचित्पुरुषकारेण केचिद्दैवेन कर्मणा ।

उभाभ्यां केचिदिच्छन्ति फलं कुशलबुद्धयः ॥

ज्ञात्वाऽपराधं देशं च कालं बलमथापि वा ।

वय: कर्म च वित्तं च दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥

दैवमानुषसम्पन्ना यात्रा सर्वार्थसाधिका ।

तस्यामतिशयेद्दैवं वर्तते पौरुषं समम् ॥

धिग्दण्डस्त्वथ वाग्दण्डो धनदण्डो वधस्तथा ।

योज्या व्यस्ताः समस्ता वाऽप्यपराधवशादिमे ॥

न हि दैवमुदासीनं कदाचिदपि मानवम् ।

अर्थानर्थफलं नेह संयुनक्त्यवशं हि तत् ॥

पुण्यात्षड्भागमादत्ते न्यायेन परिपालयन् ।

अधर्मादपि षड्भागो भवत्यस्य ह्यरक्षतः ॥

यो हृत्वा गोसहस्राणि नृपो दद्यादरक्षिता ।

स शब्दमात्रफलभाग्राद्वा भवति तस्करः ॥

धर्मशास्त्रार्थनिश्चितान् ।

कुलीनान् वित्तसम्पन्नान् समर्थान् कोशवृद्धये ॥

वि ० भ ० में उद्धृत-आरुह्य संशयं यत्र प्रसभं कर्म कुर्वते ।

तस्मिन् कर्मणि तुष्टेन प्रसादः स्वामिना कृत: ॥

ऋणमस्मिन् सन्नयत्यमृतत्वं च विदन्ति (? ) ।

तेन चानृणतां याति पितॄणां जीवतां सुखम् ॥

ऋतुस्नाता तु या भार्या भर्तारं नोपगच्छति ।

तां ग्राममध्ये विख्याप्य भ्रूणघ्नीं विनिवासयेत् ॥

तत्र लब्धं तु यत् किञ्चिद्धनं शौर्येण तद्भवेत् ।

ध्वजाहृतं भवेद्यच्च विभाज्यं नैव तत्स्मृतम् ॥

दानात्प्रभृति या तु स्याद्यावदायुः पतिव्रता ।

सा भर्तृलोकमाप्नोति यथैवारुधन्ती तथा ॥

यल्लब्धं लाभकाले तु स्वजात्या कन्यया सह ।

कन्यागतं तु तद्विद्याच्छुद्धं वृद्धिकरं स्मृतम् ॥

ये जाता येऽप्यजाताश्च ये च गर्भं व्यवस्थिताः ।

वृत्तिं तेऽपि हि काङ्क्षन्ति वृत्तिलोपो विगर्हितः ॥

स्वच्छन्दगा च या नारी तस्यास्त्यागो विधीयते ।

न च स्त्रीवधं कुर्यान्नचैवाङ्गविकर्तनम् ॥

संग्रामादाहृतं यत्तु विद्राव्य द्विषतां बलम् ।

स्वाम्यर्थे जीवितं त्वक्त्वा तद् ध्वजाहृतमुच्यते ॥

हरेद ब्रह्मस्ववर्जितम् ।

श्रोत्रियेभ्यः प्रदापयेत् ॥

कुर्यान्नचैवाङ्गविकर्तनम् ॥

विवस्वांस्त्यागमब्रवीत् ।

न वधं न च वैरूप्यं बन्धं स्त्रीणां विवर्जयेत् ॥

दशदात्रेण या वार्ता यत्र न श्रूयतेऽथवा ।

गुरोः शिष्ये पितुः पुत्रे दम्पत्योः स्वामिभृत्ययोः ॥

देशनामनदीभेदान्निकटेऽपि ।

तत्तु देशान्तरं प्रोक्तं स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥

षाण्मासिकेऽपि काले तु भ्रान्तिः सञ्जायते नृणाम् ।

धात्राक्षराणि (? ) स्पष्टानि यत्रारूढान्यतः पुरा ॥

अधिकः कुलमित्रं च गोपालो दासनापितौ ।

ते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥

असपिण्डक्रियाकर्म द्विजातैः संस्थितस्य तु ।

अदैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिण्डमेकं तु कारयेत् ॥

इह जन्मकृतं पापमन्मजन्यकृतं च यत् ।

अङ्गारकचतुर्दश्यां तर्पयंस्तद्व्यपोहति ॥

औपासनाग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि ।

पञ्चयज्ञान्नपक्तिश्च यच्चान्यद् गृहकृत्यकम् ॥

कुंर्वन् प्रतिपदि श्राद्धं सरूपान् लभते सुतान् ।

कन्यकां तु द्वितीयायां तृतीयायां तु बन्दिनः ॥

पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते ।

वासरस्तु तृतीयेशे नातिसन्ध्यासमीपतः ॥

सावित्र्या: शिरसस्तदा ।

नित्ये नैमित्तिके कार्ये व्रते यज्ञे क्रतौ तथा ॥

यस्तु भक्षयते मांसं विधिं हित्वा पिशाचवत् ।

स लोकेऽप्रियतां याति व्याधिभिश्चैव पीड्यते ॥

सुतः ।

ऋक्थगोत्रानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधाम् ॥

गायत्रीं यो न जानाति ज्ञात्वा नैव उपासते ।

नामधारकविप्रोऽसौ न विप्रो वृषलो हि सः ॥

दिवा सूर्यांशुभिः शुद्धं रात्रौ नक्षत्रमारुतैः ।

सन्ध्ययोरप्युभाम्यां च पवित्रं सर्वदा जलम् ॥

नानुतिष्ठति यो पूर्वां नोपास्ते यश्च पश्चिमाम् ।

स शूद्रवद्बहिः कार्यः सर्वस्माद्विप्रकर्मणः ॥

परितुष्टेन भावेन पात्रमासाद्य शक्तितः ।

यत्किञ्चिदपि दातव्यं याचते नानुसूयया ॥

स्थितम् ।

शिवगङ्गेति तत्प्रोक्तं तत्र स्नात्वा दिवं व्रजेत् ॥

संस्कृतायां तु भार्यायां स्वयमुत्पादयेत्तु यम् ।

तमौरसं विजानीयात्पुत्रं प्रथमकल्पितम् ॥

श्रा ० हे ० में उद्धृत-यश्च व्याकुरुते वाचं यश्च मीमांसतेऽध्वरम् ।

यश्च वेत्तयात्मकैवल्यं पङ्क्तिपावनपावनाः ॥

यां काञ्चित्सरितं प्राप्य कृष्णपक्षे चतुर्दशी ।

यमुनाया विशेषेण ब्राह्मणो नियतेन्द्रियः ॥

हिरण्यं वैश्वदेवे तु दद्याद्वै दक्षिणां बुधः ।

पित्रे तु रजतं देयं शक्त्या भूमिगवादिकम् ॥

दत्तक - मीमांसा में उद्धृत-अपुत्रेण सुतः कार्यो यादृक् तादृक प्रयत्नतः ।

पिण्डोदकक्रियाहेतोर्नामसङ्कीर्तनाय च ॥

स्यात्स त्रेतायामृतुत्रये ।

द्वापरे तु त्रिपक्षेण कलावह्ना तु तद्भवेत् ॥

चतुर्दश्यष्टमी दर्शः पौर्णमास्यर्कसङ्क्रमः ।

एषु स्त्रीतैलमांसानि दन्तकाष्ठे च वर्जयेत् ॥

चतुर्दश्यष्टमी पर्वप्रतिपत्स्वेव सर्वदा ।

दुर्मेधसामनध्यायास्त्वन्तरागमनेषु च ॥

तत्र विस्मृतिशीलानां बहुवेदप्रपाठिनाम् ।

चतुर्दश्यष्टमीपर्वप्रतिपद्वर्जितेषु च ॥

न द्व्यहव्यापिनी चेत्स्यान्मृताहे तु यदा तिथिः ।

पूर्वविद्धैव कर्तव्या त्रिमुहूर्ता भवेद्यदा ॥

पापांशकगते चन्द्रे अरिनीचस्थितेऽपि वा ।

अनध्याये चोपनीतः पुन संस्कारमर्हति ॥

पूर्वाह्णो दैविकं श्राद्धमपराह्णे तु पार्वणम् ।

एकोद्दिष्टं तु मध्याह्ने प्रातर्वृद्धिनिमित्तकम् ॥

मांसाशने पञ्चदशी तैलाभ्यङ्गे चतुर्दशी ।

अष्टमी ग्राम्यधर्मेषु ज्वलन्तमपि पातयेत् ॥

षण्ढान्धबधिरादीनां विवाहोऽस्ति यथोचितम् ।

विवाहासम्भवे तेषां कनिष्ठो विवहेत्तदा ॥

सर्वदेशेषु पूर्वाह्णे मुख्यं स्याच्योपनायनम् ।

मध्याह्ने महध्यमं प्रोक्तमपराह्णे च गर्हितम् ॥।

यम - संहिता में उद्धृत-आहृतामन्यशौचार्थं वालुकां पांशुरूपिणम् ।

न मार्गान्न श्मशानाच्च नाऽऽदद्यात्कुड्यतः क्वचित् ॥

काषायं पाचयित्वा तु श्रोणिस्थानेषु च त्रिषु ।

प्रव्रजेत्तु परं स्थानं पारिव्रज्यमनुत्तमम् ॥

हस्तौ तु संयतौ कार्यौ जानुभ्यामुपरि स्थितौ ।

संहृत्य हस्तावध्येयं स हि ब्रह्माञ्जलिः स्मृतः ॥

दानतत्त्व - विवेक में उद्धृत-इतरेण निधौं लब्धे राजा षष्ठांशमाहरेत् ।

अनिवेदितविज्ञाता दाप्यस्तं दण्डमेव च ॥

राजा लब्ध्वा निधिं दद्याद् द्विजेभ्योऽर्थं द्विजः पुनः ।

विद्वानशेषमादद्यात्स सर्वस्य प्रभुर्यतः ॥

कर्मणस्ततः ।

तावद्विद्वान्नैव दद्यान्न याचेन्न च दापयेत् ॥

मुन्यन्नं ब्राह्मणस्योक्तं मांसं क्षत्रियवैश्ययोः ।

मधुप्रधानं वैश्यस्य सर्वेषां चाविरोधि यत् ॥