मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 791–800

ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।

स्वाध्यायो गुरुवृत्तिश्च चर्येयं ब्रह्मचारिणाम् ॥

स याति नरकं घोरं भोक्ता भुङ्गे तु किल्बिषम् ॥

मृते जन्मनि सङ्क्रान्तौ श्राद्धे जन्मदिने तथा ।

अस्पृश्यस्पर्शने चैव न स्नायादुष्णवारिणा ॥

रन्ध्रादिनाभिपर्यन्तं ब्रह्मसूत्रं पविचकम् ।

न्यूने रोगप्रवृद्धि स्यादधिके धर्मनाशनम् ॥

विद्या वित्तं तपश्चेति त्रीणि तेजांसि देहिनः ।

इह चामुत्र च श्रेयस्तदेव प्रतिपादयेत् ॥

विद्यया विमलं ज्योतिर्वित्तत्यागात्सुखोदयम् ।

तपसा विमलां भूतिं प्राप्नुयान्मानवस्त्रिभिः ॥

विवाहेऽनधिकारी स्याज्ज्येष्ठकन्या स्थिता यदा ।

तदनुज्ञां विना वाप कनिष्ठामुद्वहेत्तदा ॥

शक्रध्वजनिपाते च उल्कापाते तथैव च ।

अनध्यायस्त्रिरात्रं तु भूमिकम्पे तथैव च ॥

स्वप्नेऽपि विसृजेद् ब्रह्मचारी शुक्रमकामतः ।

स्नात्वाऽर्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यृचं जपेत् ॥

विप्रस्य दण्डः पालाशो बैल्वो वा धर्मतः स्मृतः ।

आश्वत्थः क्षत्रियस्याथ खादिरो वापि धर्मतः ॥

तस्य सर्वगतस्यार्चा स्थण्डिले भावितात्मनाम् ।

विप्राणां वपुराश्रित्य सर्वास्तिष्ठन्ति देवताः ॥

संस्काररत्नमाला में उद्धृत-अग्निहोत्र्यपविध्याग्निं ब्राह्मण: कामकारतः ।

चान्द्रायणं चरेन्मासं वीरहत्यासमं हि तत् ॥

यथाकालमतन्द्रितः ।

अधीष्व भो इति ब्रूयाद्विरामोऽस्त्विति चारमेत् ॥

तत्र यद् ब्रह्मचर्यं तु मौञ्जीबन्धेनचिह्नितम् ।

सा तस्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥

देशं कालं समासाद्य अवस्थामात्मानस्यथा ।

धर्मशौचेऽनुतिष्ठेत न कुर्याद्वेगधारणम् ॥

पिण्डयज्ञं तु निर्वर्त्य विप्रश्चन्द्रक्षयेऽग्निमान् ।

पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम् ॥

प्रणवं व्याहृतीः सप्त गायत्रीं शिरसा सह ।

त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥

प्रतिपद्यप्रविष्टायां यदि त्विष्टिः समाप्यते ।

पुनः प्रणीत कृत्स्नेष्टिः कर्तव्या यागवित्तमैः ॥

तिस्रो वर्णानुपूर्वेण द्वे तथैका यथाक्रमम् ।

ब्राह्मणक्षत्रियविशां भार्या:: शूद्रजन्मनः ॥

शुक्रे मूढेऽप्युपाकृत्य विद्यावित्तविनाशनम् ।

आयुःक्षयमवाप्नोति तस्मात्तत्कर्म वर्जयेत् ॥

सूतके बन्धने विप्रो हव्यकव्यादिवर्जितः ।

लिप्यते तद्वदृतावगमनादपि ॥

ततोऽन्नप्राशनं मासि षष्ठे कार्यं यथाविधि ।

अष्टमे वाऽय कर्त्तव्यं यद्वेष्टं मङ्गलं गृहे ॥

रेणवः ।

कदाचन ॥

पतिव्रता ।

शुचिः ॥

हव्यकव्ययोः ।

सद्भिरनुष्ठितः ॥

एषामन्यतमो यस्तु भुञ्जीत श्राद्धमर्चितः ।

पितॄणां तस्य तृप्तिः स्याच्छाश्वती साप्तपौरुषी ॥

तथा राजतकांस्यानां त्रपूणां सीसकस्य च ।

शौचं यथार्हं कर्तव्यं क्षाराम्लोदकवारिभिः ॥

देवद्रोण्यां विवाहेषु यज्ञेषु प्रसवेषु च ।

काकैः श्वभिश्च यत् स्पृष्टं तदन्नं न विषर्जयेत् ॥

मातामहं मातुलं च स्वस्त्रीयं श्वशुरं गुरुम् ।

दौहित्रं विट्पतिं बन्धून् ऋत्विजं चापि भोजयेत् ॥

अनिन्दन् भक्षयेन्नित्यं वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन् ।

पञ्च ग्रासान् महामौनं प्राणाद्याप्यायनाय तत् ॥

अन्यायोपात्तवित्तस्य पतितस्य वार्धुषेः ।

न स्नायादुदपानेषु स्नात्वा कृच्छ्रं समाचरेत् ॥

अग्रैस्तु तर्पयेद्देवान्मनुष्यान् कुशमध्यतः ।

पितॄंस्तु कुशमूलाग्रैर्विधिः कौशायमुच्यते ॥

अनिन्दन् भक्षयेन्नित्यं वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन् ।

पञ्च ग्रासान् महामौनं प्राणाद्याप्यायनाय तत् ॥

अन्यायोपात्तवित्तस्य पतितस्य च वार्धुषेः ।

न स्नायादुदपानेषु स्नात्वा कृच्छ्रं समाचरेत् ॥

वी ० अ ० प्र ० में उद्धृत-करे गृहीतपात्रस्तु कृत्वा मूत्रपुरीष ।

तज्जलं मूत्रसदृशं पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥

न प्रातर्न प्रदोषश्च सन्ध्याकालेऽतिपद्यते ।

मुख्यकालोऽनुकल्पश्च सर्वस्मिन्कर्मणि स्थितः ॥

काममभ्यर्चयेन्नित्वं नाभिरूपमपि त्वरिम् ।

द्विषतां हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम् ॥

ताम्रपात्रे न भुञ्जीत भिन्नकास्ये मलाविले ।

पलाशपद्मपत्रेषु गृही भुक्तैन्दवं चरेत् ॥

दर्व्या देयं धृतान्नं तु समस्तं व्यञ्जनानि च ।

उदकं यच्च पक्वान्नं न दातव्यं कदाचन ॥

दर्व्या देयं कृतान्नं तु समस्तं व्यञ्जनानि च ।

अपक्कं स्नेहपक्कं च न तु दर्व्या कदाचन ॥

पौर्णमास्यां तथा दर्शे यः स्नायादुष्णवारिणा ।

स गोहत्याकृतं पापं प्राप्नोतीह न संशयः ॥

प्रवासं गच्छतो यस्य गृहे कर्ता न विद्यते ।

पञ्चानां महतामेष स यज्ञैः सह गच्छति ॥

प्रादेशमात्रमुद्धृत्य सलिलं प्राङ्मुखः सुरान् ।

उदङ् मनुष्यास्तर्पेत पितॄन् दक्षिणतस्तथा ॥

मासिकं वपनं कार्यं शूद्राणां न्यायवर्तिनाम् ।

वैश्यवच्छौचकल्पश्च द्विजोच्छिष्टं तु भोजनम् ॥

य एवं तर्पयत्यद्भिः पितॄन्स्नात्वा द्विजोत्तमः ।

तेनैव सर्वमाप्नोति पितृयज्ञक्रियाफलम् ॥

यत् ध्यायति यत्कुरुते रतिं बध्नाति यत्र वै ।

तदवाप्नोत्यविघ्नेन यो हिनस्ति न किञ्चन ॥

यथा योधसहस्रेभ्यो राजा गच्छति धार्मिकः ।

एवं तिलसमायुक्तं जलं प्रेतेषु गच्छति ॥

वल्लीपलाशपत्रे च स्थलजे पौष्करे तथा ।

गृहस्थश्चेत्तु नाश्नीयाद् भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥

समर्चं पण्यमाहृत्य महार्घं यः प्रयच्छति ।

स वै वार्धुषिको नाम यश्च वृध्या प्रयोजयेत् ॥

समासमाभ्यां विप्राभ्यां विषमं सममेव च ।

पूजातो दीयमानं च न ग्राह्यं देयमेव च ॥

सायम्प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम् ।

नान्तरा भोजनं कुर्यादग्निहोत्रसमो विधिः ॥

स्वग्रामे ग्रामतो वापि सन्निकृष्टे मृते सति ।

न भुञ्जीताशनं धीमान् अधर्म्यं शोककारणात् ॥

बाराही आचार संहिता में उद्धृत-अतिथिभ्योऽन्नदानं तु नृयज्ञः स तु ं पञ्चमः ।

शयने आषाढ़शुक्लद्वादश्यां बोधने कार्तिकशुक्लद्वादश्याम् ॥

चाण्डालान्नं द्विजो भुक्त्वा सम्यक् चान्द्रायणं चरेत् ।

बुद्धि पूर्वं तु कृच्छ्राव्दं पुनः संस्कारमेव च ॥

देवताराधनं चेति स्त्रीशूद्रपतनानि षट् ।

न च छन्दांस्यधीयीत द्विजः श्राद्धे निमन्त्रितः ॥

न सन्ति पितरश्चेति कृत्वा मनसि यो नरः ।

श्राद्धं न कुरुते तत्र तस्य रक्तं पिबन्ति ते ॥

नानिष्ट्वा तु पितॄन् श्राद्धे वैदिकं किञ्चिदाचरेत् ।

तेभ्योऽपि मातरः पूर्वं पूजनीयाः प्रयत्नतः ॥

वर्जयेत् ।

तत्राश्रमे वसन् ॥

दुरिताद्दुर्गतादपि ।

श्रद्धया हुतम् ॥

त्वपरेऽहनि ।

पित्रोर्विषय एव स्यान्नान्यस्य विषयो भवेत् ॥

प्रयत्नतः ।

विधीयते ॥

अतिथिं पूजयेद्यस्तु श्रान्तं वा हृष्टमानसम् ।

स वृषं गोशतं तेन दत्तं स्यादिति मे मतिः ॥

अपि शाकंपचानस्य शिलोञ्छेनापि जीवतः ।

नातिथिर्विमना भवेत् ॥

एकादश्यां तथा रौप्यं ब्रह्मचर्यस्विनः सुतान् ।

द्वादश्यां जातरूपं च रजतं कुप्यमेव च ॥

किं ब्राह्मणस्य पितरं किं वा पृच्छति मातरम् ।

श्रुतं चेदस्मित वेद्यं वा तन्मातापितरौ स्मृतौ ॥

ज्ञातिश्रैष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु सुप्रजा: ।

प्रीयन्ते पितरश्चास्य ये शस्त्रेण हता रणे ॥

निमन्त्र्य विप्रास्तदहर्वर्जयेन्मैथुनं क्षुरम् ।

प्रमत्ततां च स्वाध्यायं क्रोधं शोकं तथाऽनृतम् ॥

पक्षत्यादिविनिर्द्दिष्टान्विपुलान्मनसः प्रियान् ।

श्राद्धदः पञ्चदश्यां तु सर्वान्कामान्समश्नुते ॥

पशून् क्षुद्रांश्चतुर्थ्यां तु पञ्चम्यां शोभनान्सुतान् ।

षष्ठ्यां दुतं कृषिं चापि सप्तम्यां लभते नरः ॥

बह्वग्नयस्तु ये विप्रा ये वैकाग्नय एव च ।

तेषां सपिण्डनादूर्ध्वमेकोद्दिष्टं न पार्वणम् ॥

गोक्षीरघृतपायसम् ।

पितरस्त्वेव देवताः ॥

यस्य चैव गृहे विप्रो वसेत्कश्चिदभोजितः ।

न तस्य पितरो देवा हव्यं कव्यं च भुञ्जते ॥

च हवींषि च ।

पितृषु दैवयज्ञेषु दाता स्वर्गं न गच्छति ॥

येषामन्नं विनातिथिर्विप्राणां व्रजते गृहात् ।

ते वै खरत्वमुष्ट्रत्वमश्वत्वं प्रतिपेतिरे ॥

विनिर्मुक्तं पिप्पलं बन्धतो वा स्वर्गाल्लोकाद् भ्रश्यति श्राद्धमित्रः ॥

हेमाद्रि ( दान - खण्ड ) में उद्धृत-अव्रता ह्यनधीयाना यत्र भैक्ष्यचरा द्विजाः ।

तं ग्रामं दण्डयेद् राजा चौरभक्तप्रदो हि सः ॥

तदैष्टिकम् ।

पौर्तिकम् ॥

गुरूणां सन्निधौ दाने यागे चैव विशेषतः ।

एषु मौनं समातिष्ठन् स्वर्गं प्राप्नोति मानवः ॥

देवल: शङ्खलिखितौ भरद्वाजोशनोऽत्रयः ।

शौनको याज्ञवल्क्यश्च दशाष्टौ स्मृतिकारिणः ॥

न कुर्यात्कस्यचित्पीडां कर्मणा मनसा गिरा ।

आचरन्नभिषेकं तु कर्मण्यप्यन्यथाचरन् ॥

नानृग्ब्राह्मणो भवति न वणिग् न कुशीलवः ।

न शूद्रप्रेषणं कुर्वन्न स्तेनो न चिकित्सकः ॥

ये व्यपेता स्वकर्मभ्यः परपिण्डोपजीविनः ।

द्विजत्वमभिकाङ्क्षन्ति तांश्च शूद्रवदाचरेत् ॥

विष्णुः पराशरो दक्षः संवर्तव्यासहारिताः ।

शातातपो वसिष्ठश्च यमापस्पम्बगौतमाः ॥

सन्ध्ययोरुभयोर्जप्ये भोज दन्तधावने ।

पितृकार्ये च दैवे तथा मूत्रपुरीषयोः ॥

प्रोषितस्य यदा कालो गतश्चेद् द्वादशाब्दिकः ।

प्राप्ते त्रयोदशे वर्षे प्रेतकार्याणि कारयेत् ॥

गुर्वर्थं पितृमात्रर्थं स्वाध्यायार्य्युपतापिनः ।

नवैतान् स्नातकान् विद्याद् ब्राह्मणान् धर्मभिक्षुकान् ॥

स्वर्गायुर्भूतिकामेन तथा पापोपशान्तये ।

मुमुक्षुणा च दातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तथाऽन्वहम् ॥

-माधव में उद्धृत-अन्त्याभिगमने त्वङ्क्या कबन्धेन प्रवासयेत् ।

शूद्रस्तथाङ्क्य एव स्याद्दण्डः स्याद् गमने वधः ॥

अपापीकरणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति ।

शीतकृच्छ्रेण वा शुद्धिर्महः सांतपनेन वा ॥

अयोनौ गच्छतो योषां पुरुषं वापि मोहतः ।

चतुर्विंशतिको दण्डस्तथा प्रव्रजितो हि सः ॥

उपस्थाने च यत्प्रोक्तं भिक्षार्थं ब्राह्मणेन हि ।

तात्कालिकमिति ख्यातं तदत्तव्यं मुमुक्षुणा ॥

उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते ।

दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायश्च निवर्तते ॥

उभयाभ्यर्थितेनैव मया ह्यमुकसूनुना ।

लिखितं ह्यमुकेनेति लेखकः स्वं तु तल्लिखेत् ॥

ऋणिकः सधनो यस्तु दौरात्म्यान्न प्रयच्छति ।

राज्ञा दापयितव्यः स्याद् गृहीत्वा द्विगुणं ततः ॥

* ऋत्विक् पुरोहितामात्याः पुत्राः सम्बन्धिबान्धवाः ।

धर्माद्विचलिता दण्ड्या निर्वास्या राजभिः पुरात् ॥

औदुम्बराय दध्नाय नीलाय. परमेष्ठिने ।

वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय ते नमः ॥

गवां मूत्रपुरीषेण त्रिसन्ध्यं स्नानमाचरेत् ।

त्रिरात्रं पञ्चगव्याशी अधो नाभ्या विशुध्यति ॥

ग्राममध्ये मृतो यावच्छवस्तिष्ठति कस्यचित् ।

ग्रामस्य तावदाशौचं निर्गते शुचितामियात् ॥

ग्रामेश्वरे कुलपतौ श्रोत्रियेच तपस्विनि ।

शिष्ये पञ्चत्वमापन्ने शुद्धिर्नक्षत्रदर्शनात् ॥

जाते कुमारे तदहः कामं कुर्यात्प्रतिग्रहणहम् ।

हिरण्यधान्यगोवासास्तिलानां. गुडसर्पिषाम् ॥

तदा न व्यवहारोऽभून्न द्वेषो नापि मत्सरः ।

नष्टे धर्मे मनुष्येषु व्यवहारः प्रवर्तते ॥

द्रव्यमस्वामिविक्रीतं मूल्यं राज्ञे निवेदितम् ।

न तत्र विद्यते दोषो न स्यात्तदुपविक्रयात् ॥

सह ।

नश्यति ॥

मानुषे ।

तावत्कालं वसेत्स्वर्गे भर्तारं यातु गच्छति ॥

दीपोत्सवचतुर्दश्यां कार्यं तु यमतर्पणम् ।

कृष्णाङ्गारचतुर्दश्यामपि कार्यं तथैव वा ॥

नाभिकण्ठान्तरोद्भूते प्राणे चोपत्पद्यते कृमिः ।

षडरात्रं तु तदा प्रोक्तं प्राजापत्यं शिरोव्रणे ॥

ब्राह्मणस्य रणद्वारे पूयशोणितसम्भवे ।

कृमिरुत्पद्यते यस्तु प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥

ब्राह्मणो वा मनुष्याणामादित्यस्तेसामिव ।

शिरो वा सर्वगात्राणां धर्माणां सत्यमुत्तमम् ॥

महापापोपवक्तारो महापातकशंसकाः ।

आमध्यमोत्तमा दण्ड्याः दद्युस्ते च यथाक्रमम् ॥

गुर्वङ्गनासु च ।

आशौचं पक्षिणीं रात्रिं मृता मातामही यदि ॥

यः कारणं पुरस्कृत्य व्रतचर्यां निषेवते ।

पापं व्रतेन संच्छाद्य बैडालं नाम तद्व्रतम् ॥

यः कुमारीं मेषपशून् ऋक्षांश्च वृषभांस्तथा ।

वाहयेत्साहसं पूर्णं प्राप्नुयादुत्तमं वधे ॥

यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ।

वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ॥

यस्य देशस्य यो धर्मः प्रवृत्तः सार्वकालिकः ।

श्रुतिस्मृत्यविरोधेन देशदृष्टः स उच्यते ॥

लेख्यं यत्र न विद्येत न मुक्तिर्न च साक्षिणः ।

न च दिव्यावतारोऽस्ति प्रमाणं तत्र पार्थिवः ॥

तु सर्वेषां देशदृष्टमनन्तयेत् ॥