भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २ — पृष्ठ 101–110

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २ · पृष्ठ 101–110

पृष्ठ 101

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 101 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ६० ) पक्षप्रद्योतक तथा गरुडपक्ष - लक्षण ( १८३ ) ७ ९. दण्डपक्ष लक्षण ( १ ९ ४ ) ७ ९ ऊर्ध्वमण्डली तथा पार्श्वमण्डली-लक्षण ( १ ९ ५ ) ७ ९ उरोमण्डली तथा पार्श्वमण्डली लक्षण ( १ ९ ६ ) ७ ९ उरः पार्श्वमण्डल तथा पार्श्वमण्डली-लक्षण ( १ ९ ७ ) ७ ९ । मुष्टिक स्वस्तिक तथा पार्श्वमण्डली-लक्षण ( १ ९ ८ ) ८० नलिनीपद्मकोश तथा पार्श्वमण्डली-लक्षण ( १ ९९ ) ८० अलपल्लव तथा उदवल तथा पार्श्वमण्डली- लक्षण ( २०० ) ८० ललित, वलित तथा पार्श्वमण्डली- लक्षण ( २०१ ) ८० हस्तकरणों के चार प्रकार ( २०५ - २०६ ) ८१ आवेष्टित लक्षण ( २०७ ) ८१ उद्वेष्टित लक्षण ( २०८ ) ८१ व्यावर्तित लक्षण ( २० ९ ८२ परिवर्तित लक्षण ( २१० ) ८२ बाहुओं के दस प्रकार ( २१२-२१४ ) ८२ दशम अध्याय ( शारीराभिनय ) ( श्लोक १-५७ ) वक्षः के प्रभेद ( १ ) ८४ आभुग्न लक्षण तथा योजना ( २-३ ) ८४ निर्भुग्न - लक्षण तथा योजना ( ४-५ ) ८४ प्रकम्पित - लक्षण तथा योजना ( ६-७ ) ८५ उद्वाहित लक्षण तथा योजना ( ८ ) ८५ सम - लक्षण तथा योजना ( ९ ) ८५ पार्श्व के प्रभेद ( १०-११ ) ८६ नत - लक्षण ( १२ ) ८६ समुन्नत लक्षण ( १३ ) ८६ प्रसारित तथा निवर्तित - लक्षण तथा योजना ( १४ ) ८६ अपसृत लक्षण ( १५ ) ८५ योजना ( १६-१७ ) ८७ उदर - प्रभेद तथा लक्षण ( १८ ) ८७ योजना ( १ ९ -२० ) ८७ कटिप्रभेद ( २१ ) ८८ छिन्ना तथा निवृत्ता - लक्षण ( २२ ) ८८ रेचिता तथा प्रकम्पिता लक्षण ( २३ ) ८८ उद्वाहिता लक्षण ( २४ ) ८८ योजना ( २४-२६ ) 66 उरू प्रभेद ( २७ ) ८ ९ कम्पित तथा वलित - लक्षण ( २८ ) ८ ९ स्तम्भन तथा उद्वर्तन - लक्षण ( २ ९ ) ८ ९ निवर्तन - लक्षण ( २ ९ ) ८ ९ योजनाएँ ( ३०-३२ ) ८ ९ जङ्घा - प्रभेद ( ३३-३४ ) ९ ० आवर्तित लक्षण ( ३४-३५ ) ९ ० नत - लक्षण ( ३५ ) ९ ० क्षिप्त तथा उद्वाहित लक्षण ( ३६ ) ९ ० परिवृत्त लक्षण ( ३७ ) ९ ० योजनाएँ ( ३७-३९ ) ९ ० पाद प्रभेद ( ४०-४१ ) ९ १ उद्घट्टितपाद - लक्षण तथा योजना ( ४१-४३ ) ९ १ समपाद - लक्षण योजना ( ४४-४७ ) ९ २ व्यस्रपाद - योजना ९ २ अग्रतलसंचरपाद - लक्षण योजना ( ४८-५० ) ९ २ अचितपाद - लक्षण योजना ( ५१-५२ ) ९ ३ कुञ्चितपाद - लक्षण तथा योजना · ( ५३-५४ ) ९ ३ | सूचीपाद लक्षण ९ ३

पृष्ठ 102

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 102 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ११ ) पादचारी स्वरूप ( ५५-५६ ) ९ ४ | आविद्धा चारी लक्षण ( ३८ ) १०२ उद्वृता चारी लक्षण ( ३ ९ ) १०२ एकादश अध्याय विद्युद्भ्रान्ता चारी लक्षण ( ४० ) १०२ ( चारीविधान ) ( श्लोक १-१०४ ) अलाता चारी लक्षण ( ४१ ) १०३ चारी- लक्षण ( १ ) व्यायाम - लक्षण ( २ ) चारी तथा करण लक्षण ( ३ ) खण्ड तथा मण्डल - लक्षण ( ४ ) चारी उपयोगिता ( ५-७ भौमीचारी नाम ( ८-१० ) आकाशिकी चारी नाम ( १०-१३ चारी लक्षण समपादा लक्षण ( १४ ) स्थितावर्ता लक्षण ( १५ ) शकटास्या लक्षण ( १६ ) अध्यधिका लक्षण ( १७ ) चाषगति लक्षण ( १८ ) विच्यवा लक्षण ( १ ९ ) एलकाक्रीडिता लक्षण ( २० ) बद्धा लक्षण ( २१ ) ऊरूद्वृत्ता लक्षण ( २२ ) अड्डिता लक्षण ( २३ ) उत्पन्दिता लक्षण ( २४ ) जनिता लक्षण ( २५ ) स्यन्दिता लक्षण ( २६ ) अवस्यन्दिता लक्षण ( २७ ) समोत्सारितमत्तल्ली लक्षण ( २८ मतली लक्षण ( २ ९ ) आकाशिकी चारी अतिक्रान्ता चारी लक्षण ( ३० ) अपक्रान्ता चारी लक्षण ( ३१ ) पार्श्वक्रान्ता चारी लक्षण ( ३२ ) उर्ध्वजानु चारी लक्षण ( ३३ ) सूची चारी लक्षणं ( ३४ ) नूपुरपादिका चारी लक्षण ( ३५ दोलपादा चारी लक्षण ( ३६ ) आक्षिप्ता चारी लक्षण ( ३७ ) ९ ५ भुजङ्गत्रासिता चारी लक्षण ( ४२ ) १०३ ९ ६ हरिणप्लुता चारी लक्षण ( ४३ ) १०३ ९ ६ | दण्डपादाचारी लक्षण ( ४४ ) १०३ ९ ६ भ्रमरी चारी लक्षण ( ४५ ) १०३ ९ ६ चारी विधि ( ४६-५० ) १०४ ९ ७ स्थान नाम ( ५१ ) १०५ ) ९ ७ वैष्णवस्थान - लक्षण तथा योजना ( ५२-५८ ) १०५-१०६ १८ समपादस्थान - लक्षण योजना ९ ८ ( ५८-६१ ) ९ ८ वैशाखस्थान- लक्षण योजना ९ ८ ( ६१-६५ ) ९ ८ मण्डलस्थान लक्षण योजना ९९ ( ६५-६७ ) ९९ आलीदस्थान - लक्षण योजना ९९ ( ६७-७० ) ९९ प्रत्यालीद स्थान लक्षण योजना ९९ ( ७०-७२ ) ९९ न्याय नाम तथा उद्देश्य ९९ ( ७२-७६ ) १०० भारतन्याय लक्षण १०० ( ७६-८० ) १०६ १०७. १०७ १०८ १०८ १० ९ १० ९ -११० ) १०० स्वतन्याय लक्षण ( ८१-८२ ) ११० १०० वार्षगण्यन्याय लक्षण ( ८२-८४ ) ११० कैशिकन्या लक्षण १०१ १०१ ( ८४-८५ ) ११०-१११ १०१ शस्त्रों की मोक्ष विधि ( ८५-८८ ) १११ १०१ सौष्ठव लक्षण ( ८८ - ९ २ ) १११ १०१ चतुरस्र लक्षण ( ९ २ - ९ ३ ) ११२ ) १०१ करण ( ९ ३ - ९ ४ ) ११२ १०२. करण के कार्य ( ९ ४ - ९ ५ ) ११३ १०२ व्यायामविधि ( ९५-१०२ ) ११३-११४

पृष्ठ 103

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 103 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ६२ ) द्वादश अध्याय ( मण्डलप्रचार ) ( श्लोक १-६८ ) आकाशिक तथा भौमिक मण्डलों के नाम ( १-६ ) ११५ अतिक्रान्तमण्डल लक्षण ( ७-१० ) ११६ विचित्रमण्डल लक्षण ( १०-१४ ) ११६ ललितसञ्चरमण्डल लक्षण ( १४-१७ ) ११७ सूचीविद्धमण्डल लक्षण ( १८-१९ ) ११८ दण्डपादमण्डल लक्षण ( २०-२२ ) ११८ विहृतमण्डल लक्षण ( २३-२६ ) ११ ९ अलात मण्डल लक्षण ( २७-२९ ) ११ ९ वामविंद्ध ( वामबन्ध ) मण्डल लक्षण ( ३०-३३ ) १२० ललित मण्डल लक्षण ( ३४-३७ ) १२१ क्रान्तमण्डल लक्षण ( ३८-४० ) १२१ भौमिकमण्डल लक्षण ( ४१ ) १२२ भ्रमरमण्डल लक्षण ( ४२-४४ ) १२२ आस्यन्दि ( स्यन्दि ) तमण्डल लक्षण ( ४५-४७ ) १२२ | आवर्त ( आस्यन्दि ) तमण्डल लक्षण ( ४८-५० ) • १२३ | समोत्सारित ( स्थ न्दि ) त मण्डल लक्षण ( ५१-५३ ) १२३ एलकाक्रीडितमण्डल लक्षण ( ५४-५५ ) ११२४ अड्डितमण्डल लक्षण ( ५६-५८ ) १२४ शकटास्य मण्डल लक्षण ( ५ ९ -६० ) १२५ अध्यर्धमण्डल लक्षण ( ६१-६२ ) १२५ पिष्टकुट्टमण्डल लक्षण ( ६३-६४ ) १२५ चाषगत मण्डल लक्षण ( ६५ ) १२६ सममण्डल लक्षण ( ६६ ) १२६ मण्डल प्रयोग विधि ( ६७-६८ ) १२६ त्रयोदश अध्याय ( गतिप्रचार ) ( श्लोक १-२२८ ) उपवहनविधि के पश्चात् पात्र प्रवेश-विधान ( १-३ ) १२७ उत्तम तथा मध्यम पात्रगत शारीर-भङ्गिमा ( १-७ ) १२८ पादों की ताल, कला एवं लय का विधान ( ८-१४ ) १२ ९ पात्रों की स्वाभाविक गति ( १५-२४ ) १३० पात्रानुसारी गति ( विधान ) ( २ ९ -३४ ) १३२ गति लय विधान ( ३५-४० ) १३४ शृङ्गार रस में गति ( ४१-४८ ) १३६ रौद्ररस गति ( ४८-५४ ) १३७ बीभस रस गति ( ५५-५७ ) १३८ वीररस गति ( ५७-५९ ) १३ ९ अद्भुत तथा हास्य गति ( ६०-६१ ) १३ ९ करुणरस गति ( ६१-६७ ) १४० शीतातपात्र गति ( ६७-७० ) १४१ भयानक रस गति ( ७०-७६ ) १४२ वणिक तथा मन्त्रि गति ( ७६-७९ ) १४३ यति तथा श्रमण गति ( ७ ९ -८६ ) १४४ अन्धपात्र गति ( ८७ ) १४५ स्थावरोही पात्र गति ( ८८ - ९ ० ) १४५ विमानावरोहण गति ( ९ १ - ९ २ ) १४६ आकाशगमन गति ( ९ ३ - ९ ४ ) १४६ आकाशावतरण गति ( ९ ५ ) १४७ उतप्रदेशारोहण गति ( ९६-१०० ) १४७ अवतरण - गति ( १०१-१०४ ) १४८ नौ यात्रा गति ( १०५-१०७ ) १४ ९ अश्वाधिरोहण गति ( १०८ ) १५० सर्पगति ( १० ९ ) १५० विटगति ( ११०-१११ ) १५१ कल्चुकी गति ( ११२-११४ ) १५१ कृश, व्याधिग्रस्त तथा शान्त की गति ( ११५-११७ ) १५२

पृष्ठ 104

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 104 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पथिक गति ( ११८ ) स्थूलगति ( ११ ९ -१३० ) मत्तगति ( १२१-१२२ ) उन्मत्तगति ( १२३ - १३० ) खन्ज आदि गति ( १३१-१३७ ) विदूषक गति ( १३७-१४६ ) दासादि गति ( १४६-१४८ ) शकार गति ( १४८-१५० ) नीचगति ( १५० - १५१ ) ग्लेच्छ गति ( १५१-१५२ ) पशुपक्षी गति ( १५२-१५९ ). गति में स्त्रियों के ( तीन ) स्थिति स्थान ( १६० ) आयत स्थान - लक्षण ( १६१ ) आयतस्थान योजना ( १६२-१६४ ) अवहित्थस्थान लक्षण ( १६५ ) अवहित्थस्थान योजना ( १ ९६-१६७ ) अश्वक्रान्तस्थान लक्षण ( १६८ ) अश्वक्रान्तस्थान योजना ( १६ ९ -१७१ ) युवती ( स्त्री ) गति ( १७१ - १७ ९ ) प्रौढ़ ( स्त्री ) गति ( १८०-१८१ ) दासी - गाति ( १८२ - १८३ ) नपुंसकगति ( १८४ - १८६ ) बालगति ( १८७ ) तृतीया प्रकृति गति ( १८८ ) भूमिकापरिवर्तन में पात्रगति ( १८ ९ -१ ९ २ ) नीच स्त्री गति ( १ ९ ३ ) तपस्विनी ( स्त्री ) गति ( १ ९४-१९ ५ ) आसनविधान ( १ ९ ६ ) स्वस्थदशा में उपवेशनविधि ( १ ९ ७ ) विचारदशा में उपवेशनविधि ( १ ९ ८ ) ( ६३ ) १५३ | शोकावस्था में उपवेशनविधि १५४ ( १ ९९ ) १७० १५४ मूर्च्छा आदि दशा में उपवेशन-१५६ विधि ( २०० ) १७० १५६. लज्जा में उपवेशन विधि ( २०१ ) १७१ १५७ धार्मिकविधि में उपवेशन विधि १५ ९ ( २०२ ) १७१ १५ ९ प्रियाप्रसादन में उपवेशन विधि १६० ( २०३ ) १७२ १६० देववन्दन में उपवेशन विधि १६० ( २०४ - २०६ ) १७२ विविधपात्रों के निर्द्धारित आसन १६१ ( २०६-२०७ ) १७३ १६२ पुरुष पात्रों के आसन ( २०८-२१० ) १७३ १६२ स्त्रीपात्रों के आसन ( २१०-२१४ ) १७४ १६३ मुनि तथा संन्यासी के आसन ( २१५-२१६ ) १६३ आसन सामान्यविधान १६४ ( २१४-२२० ) शयन में शरीर स्थिति ( २२१ १६४ आकुचित लक्षण ( २२२ ) १६४ सम लक्षण ( २२३ ) १६३ प्रसारित लक्षण ( २२४ ) १६६ | विवर्तित लक्षण ( २२५ ) १६७ उद्वाहित लक्षण ( २२६ ) १६७ नत लक्षण ( २२७ ) १७४ १७५ ) १७५ १७६ १७६ १७६ १७६ १७७ १७७. १६७ चतुर्दश अध्याय-१६८ ( कक्ष्यापरिधि तथा लोकधर्मी-१६८ निरूपण ) ( श्लोक १-८४ ) नाटयमण्डप में वाद्यस्थापन १६ ९ ( १-२ ) १७८ १६ ९ कचयागत विभाग ( ३ ) १७ ९ कच्या विभाग- उपयोगिता ( ४-७ ) १७ ९ १६ ९ रंगमन पर नियत प्रदेश- संकेत ( ८-१० ) १८० १७० रंग की पूर्वदिशा ( ११ ) १८०

पृष्ठ 105

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 105 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( १४ ) रंग पर प्रवेश निर्गम विधान ( १२-१५ ) १८ ९ पात्र के वर्ग तथा स्थाननियम ( १६ ) १८२ दूर, मध्यम तथा सन्निकृष्ट प्रदेश-नियम ( १७ ) १८२ दिव्यपात्र - गति ( १८-२१ ) १८२ दूर देश गमन ( २२ ). १८३ एका सम्पाद्य कार्य ( २३-२५ ) १८३ दिव्य पात्रों की कक्ष्या ( २६-३२ ) १८४ देवगण के कार्य ( ३२-३६ ) १८५ प्रवृत्तियाँ तथा विभेद ( ३६ ) १८६ दाक्षिणात्या प्रवृत्ति ( ३७-३९ ) १८८ आवन्ती प्रवृत्ति ( ४०-४२ ) १८ ९ ढमागधी प्रवृत्ति ( ४३-४६ ) १ ९ ० पाञ्चालमध्यमा प्रवृत्ति ( ४७-५६ ) १ ९ ० द्विविध नाट्यप्रयोग ( ५७ ) १ ९ ३ आविद्ध नाट्यप्रयोग- लक्षण ( ५८-६१ ) १ ९ ३ सुकुमार नाट्यप्रयोग लक्षण ( ६२-६३ ) १ ९ ४ दिशाविभाग ( ६३-६७ ) १ ९ ४ लोक तथा नाट्यधर्मी - विभेद ( ६८ ) १ ९ ५ लोकधर्मी लक्षण ( ६ ९ -७० ) १ ९ ५ नाव्यधर्मी ] लक्षण ( ७१-८४ ) १ ९ ५ पञ्चदश अध्याय ( वाचिकाभिनय तथा छन्द ) ( श्लोक १-१०२ ) नाट्य में वाणी की प्रमुखता ( १-३ ) २०० वाचिकाभिनय - स्वरूप ( ४ ) २०१ पाठ्य के प्रभेद ( ५ ) २०१ संस्कृतपाठ्य एवं ( उसके ) आधार ( ६-७ ) २०२ पाठयवर्ग विवरण ( ८ ) २०२ व्यञ्जन- उसके उच्चारण स्थान ( ९ -१ ९ ) २०३ स्वर उनके परिमाण ( २० ) २०५ शब्दों के विभेद ( २१-२२ ) २०५ नाम - स्वरूप ( २२-२५ ) २०६ आख्यात स्वरूप ( २६ ). २०७ उपसर्ग स्वरूप ( २७ ) २०८ निपात स्वरूप ( २८ ) २०८ प्रत्यय स्वरूप ( २ ९ ) २० ९ तद्धित स्वरूप ( ३० ) २० ९ विभक्ति स्वरूप ( ३१ ) २० ९ सन्धि ( ३२-३३ ) २१० समास 93 ( ३४-३५ ) २११ शब्द ( पद ) द्वैविध्य ( ३६ ) २११ चूर्णपद लक्षण ( ३७ ) २११ निबद्धपद लक्षण ( ३८ ) २१२ छन्द ( ३ ९ ) २१२ छन्दोविभाग ( ४०-४२ ) २१२ छन्दः विमेद ( ४३-५१ ) २१३ छन्दों के प्रमाण ( ५२-७८ ) २१५ छन्दों की विभेदक पद्धति ( ७ ९ -८२ ) २१ ९ गण स्वरूप ( ८२-८९ ) २२० सम्पद् - लक्षण ( ९ ० ).२२१ विराम लक्षण ( ९ १ ) २२१ पाद लक्षण ( ९ १ ) २२१ छन्दों के अधिदेवता ( ९ २ ) २२२ अक्षर तथा वर्ण ( ९ ३ ) २२२ स्वर ( ९ ४ ) २२२ विधि या नियम ( ९ ५ ) २२३ वृत्त के त्रिविध भेद ( ९ ५ ) २२३ निवृत् तथा भुरुक् ( ९ ६ ) २२३ स्वराट् तथा विराट ( ९ ७ ) २२३ गायत्री आदि विविध श्रेणियाँ ( ९८-१०२ ) २२३. षोडश अध्याय ( छन्दोविचिति ) ( श्लोक १-१७६ ) तनुमध्या लक्षण सोदाहरण ( १-३ ) २२५

पृष्ठ 106

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 106 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( १५ ) मकरकशीर्षा लक्षण सोदाहरण ( ४-५ ) २२५-२२६ मालतीलक्षण सोदाहरण ( ६-७ ) २२६ मालिनीलक्षण सोदाहरण ( ८ - ९ ) २२६ उद्धत लक्षण सोदाहरण ( १०-११ ) २२७ भ्रमर - माला लक्षण सोदाहरण ( १२-१३ ) २२७ सिंहलेखालक्षण सोदाहरण ( १४-१५ ) २२८ मत्तचेष्टितलक्षण सोदाहरण ( १६-१७ ) २२८ विद्युल्लेखा [ विद्युन्माला ] लक्षण सोदाहरण ( १८-१९ ) २२ ९ चित्तविलासितलक्षण सोदाहरण ( २०-२१ ) २२ ९ मधुकरीलक्षण सोदाहरण ( २२-२३ ) २३० उत्पलमालिका लक्षण सोदाहरण ( २४-२५ ) २३० | शिखिसारणी लक्षण सोदाहरण ( २६-२७ ) २३१ दोधक लक्षण सोदाहरण ( २८-२९ ) २३१ मोटक 99 ( ३०-३१ ) २३२ इन्द्रवज्रा ” " ( ३२-३३ ) २३२ | उपेन्द्रवज्रा " " ( ३४-३५ ) २३३ रथोद्धता 35 99 ( ३६-३७ ) २३३ स्वागता II 99 ( ३८-३९ ) २३४ शालिनी " 99 ( ४०-४१ ) २३४ तोटक 59 99 ( ४२-४३ ) २३५ कुमुदप्रभा ” 59 ( ४४-४५ ) २३६ चन्द्रलेखा " 33 ( ४६-४७ ) २३६ प्रमिताक्षरा 59 59 ( ४८-४९ ) २३७ वंशस्था 59 39 ( ५०-५१ ) २३८ प्रभावती लक्षण सोदाहरण ( ६२-६३ ) २४१ प्रहर्षिणी लक्षण 39 ( ६४-६५ ) २४२ मत्तमयूर " 39 ( ६६-६७ ) २४२ वसन्ततिलकालक्षण सोदाहरण ( ६८-६९ ) २४३ असम्बाध लक्षण सोदाहरण ( ७०-७१ ) २४३ शरभा लक्षण ” ( ७२-७३ ) २४४ नान्दीमुखी - ( मालिनी ) लक्षण ( ७४-७५ ) २४५ गजविलसिता लक्षण सोदाहरण ( ७६-७७ ) २४५ ललित प्रवरलक्षण सोदाहरण ( ७८-७९ ) २४६ शिखरिणीलक्षण सोदाहरण ( ८०-८१ ) २४७ वृषभचेष्टित- ( हरिणी ) लक्षण सोदाहरण ( ८२-८३ ) २४७ श्रीधरा लक्षण सोदाहरण ( ८४-८६ ) २४८ वंशपत्रपतित - लक्षण सोदाहरण ( ८७-८८ ) २४ ९ विलम्बितगति - लक्षण सोदाहरण ( ८ ९ - ९ १ ) २५० चित्रलेखालक्षण सोदाहरण ( ९ २ - ९ ३ ) २५० शार्दूलविक्रीडित लक्षण सोदाहरण ( ९ ४ - ९ ६ ) २५१ सुवदना लक्षण सोदाहरण ( ९ ७ - ९९ ) २५२ स्रग्धरा लक्षण 91 ( १००-१०३ ) २५३ मद्रक 13 35 ( १०४-१०६ ) २५४ वैरिणप्लुता, ( ५२-५३ ) २३८ अश्वललित 35 35 ( १०७-१०९ ) २५५ कामदसा 23 39 ( ५४-५५ ) २३ ९ मेघमाला " 19 ( ११०-११२ ) २ ९ ६ अप्रमेया 22 ( ५६-५७ ) २३ ९ क्रौञ्चपादी " 99 ( ११३-११५ ) २५७ पद्मिनी 23 35 ( ५८-५९ ) २४० भुजङ्गविजृम्भित लक्षण सोदाहरण पुटवृत्त 59 " ( ६०-६१ ) २४१ ( ११६-११८ ) २५८

पृष्ठ 107

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 107 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ६६ ) दण्डकविजृम्भित लक्षण २५ ९ विषम तथा अर्धसमवृत्त ( ११ ९ -१२४ ) २६० पथ्याआर्या लक्षण- सोदाहरण ( १२५-१२६ ) २६१ सर्वविषमपथ्या लक्षण सोदाहरण ( १२७-१२८ ) २६२ विपरीत पथ्या लक्षण सोदाहरण ( १२ ९ -१३० ) २६२ | ( अनुष्टुप् ) चपला लक्षण सोदा-हरण ( १३१-१३२ ) २६३ ( अनुष्टुप् ) विपुला क्ष सोदाहरण ( १३३ - १३५ ) २६३ आर्याविवरण ( १३६-१३७ ) २६४ पथ्यावक लक्षण उदाहरण ( १३८ - १४० ) २६४ वानवासिका लक्षण उदाहरण ( १४१-१४२ ) २६५ केतुमती लक्षण उदाहरण ( १४३-१४४ ) २६५ अपरचक्र लक्षण उदाहरण ( १४५-१४६ ) २६६ पुष्पिताग्रा लक्षण उदाहरण ( १४७- १४८ ) २६६ उगता लक्षण उदाहरण ( १४ ९ - १५० ) २६७ ललिता " ( १५१ - १५५ ) २६७ पञ्चर्या ( १५६ - १६३ ) २६८ पथ्या- विपुलाआर्या लक्षण उदाहरण ( १६४-१६५ ) २७१ चपला आर्या लक्षण उदाहरण ( १६६-१६७ ) २७२ सुखचपला- जघनचपला लक्षण उदाहरण ( १६८ - १७१ ) २७२ सर्वचपला लक्षण उदाहरण ( १७२ ) २७३ आर्या प्रस्तारादि - विवरण ( १७३ - १७ ९ ) २७३ सप्तदश अध्याय ( काव्यालक्षणालङ्कारादि ) ( श्लोक १-१२१ ) लक्षण उद्देश्य कथन ( १-५ ) २७५ भूषण लक्षण ( ६ ) २७६ अक्षरसंघात लक्षण ( ७ ) २७६ शोभा ( 4 ) २७६ उदाहरण 39 ( ९ ) २७७ हेतु 55 ( १० ) २७७ संशय 53 ( 11 ) २७७ दृष्टान्त " ( १२ ) २७८ प्राप्ति ( १३ ) २७८ अभिप्राय " " ( १४ ) २७८ निदर्शन 39 ( १५ ) २७८ निरुक्त " ( १६ ) २७ ९ सिद्धि 29 ( १७ ) २७ ९ विशेषण " ( १८ ) २७ ९ गुणातिपात 19 ( १ ९ ) २८० अतिशय " ( २० ) २८० तुल्यतर्क " ( २१ ) २८० 59 ( २२ ) २८० दिष्ट 99 ( २३ ) २०१ उपदिष्ट 39 ( २४ ) २८१ विश्वार " ( २५ ) २८१ विपर्यय 39 ( २६ ) २८२ अंश लक्षण ( २७ ) २८२ अनुनय 3, ( २८ ) २८२ माला,, ( २ ९ ) २८२ दाक्षिण्य " ( ३० ) २८३ , ( ३१ ) २८३ अर्थापत्ति,, ( ३२ ) २८३ प्रसिद्धि ( ३३ ) २८४ पृच्छा 99 ( ३४ ) २८५ सारूप्य 39 ( ३५ ) २८४ मनोरथ 99 ( ३६ ) २८४ | लेश ( ३७ ) २८५

पृष्ठ 108

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 108 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( १७ ) लोभ लक्षण ( ३८ ) २८५ गुणकीर्तन " ( ३ ९ ) २८५ अनुक्तसिद्धि ” ( ४० ) २८६ प्रियोक्ति ” ( ४१-४२ ) - २८६ अलङ्कार ” ( ४३ ) २८६ उपमा - लक्षण ( ४४ ) २८७ उपमा उदाहरण ( ४६-४८ ) २८७ उपमा के पाँच प्रकार ( ४ ९ ) २८८ प्रशंसोपमा लक्षण सोदाहरण ( ५० ) २८० निन्दोपमा 35 ( ५१ ) २८८ कल्पितोपमा 19 39 ( ५२ ) २८८ सहशी उपमा 39 39 ( ५३ ) २८८ किञ्चित्सदृशी लक्षण सोदाहरण ( ५४-५५ ) २८ ९ दीपक लक्षण सोदाहरण ( ५६-५७ ) २८ ९ रूपक लक्षण सोदाहरण ( ५८-५९ ) २ ९ ० यमक लक्षण ( ६० ) यमकों के प्रभेद ( ६१-६३ ) २ ९ १ पादान्तयमक लक्षण उदाहरण ( ६४-६५ ) २ ९ १ कायमक लक्षण उदाहरण ( ६६-६७ ) २ ९ २ समुद्रयमक लक्षण उदाहरण ( ६८-६९ ) २ ९ २ विक्रान्तयमक लक्षण उदाहरण ( ७०-७१ ) २ ९ ३ चक्रवालयमक लक्षण उदाहरण २ ९ ३ सन्दष्टयमक ( लक्षण ) उदाहरण ७२-७३ ७४-७५ ) २ ९ ४ पादादियमक लक्षण उदाहरण ( ७६-७७ ) २ ९ ४ आम्रेडितयमक लक्षण उदाहरण ( ७८-७९ ) २ ९ ४ चतुर्व्यवसितयमक लक्षण उदाहरण ( 20-69 ) २ ९ ५ ७ ना ० द्वि ० भू ० मालायमक लक्षण उदाहरण ( ८१-८६ ) २ ९ ६ काव्यदोष उद्देश्य कथन ( ८७ ) २ ९ ७ गूढार्थ तथा अर्थान्तर लक्षण ( ८८ ) २ ९ ७ अर्थहीन तथा भिन्नार्थ लक्षण ( ८ ९ - ९ ० ) २ ९ ८ · एकार्थं तथा अभिप्लुतार्थ लक्षण ( ११ ) २ ९ ८ न्यायादपेत तथा विषम लक्षण ( ९ २ ) २ ९९ विसन्धि तथा शब्दच्युत लक्षण ( ९ ३ - ९ ४ ) ३०० गुण ( लक्षण ) उद्देशकथन ( ९ ५ ) ३०० श्लेष लक्षण ( ९ ६ ) ३०१ प्रसाद 19 ( ९ ७ ) ३०२ समता,, ( ९ ८ ) ३०२ समाधि ( ९९ ) ३०३ माधु,, ( १०० ) ३०४ भोज,, ( १०१ ) ३०४ ( १०२ ) ३०५ 31 ( १०३ ) ३०६ उदास ( र ) ता लक्षण ( १०४ ) ३०६ कान्ति 19 ( १०५ ३०७ रसानुसारी वृत्त तथा अलंकारादि विधान ( १०६-११२ ) ३०८. ( पाठ्य में ) अक्षरों की रसानुकूल योजना - विधि ( ११३-११४ ) ३० ९ ( पाठ्य में ) प्लुप्तवर्ण - प्रयोग विधान ( ११५-११८ ) ३० ९ ( पाठ्य में ) रचना प्रयोग विधान ( ११ ९ -१२१ ) ३१० लक्षण अनुबन्धाध्याय ( श्लोक १-३६ ) विभूषणादि उद्देश्य कथन ( १-४ ) ३१३ विभूषण लक्षण ( 4 ) ३१४ अक्षरसंघात 93 ( ६ ) ३१४ शोभा 99 ( ७ ) ३१४ अभिमान 23 ( 4 ) ३१५

पृष्ठ 109

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 109 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( 5 ) गुणकीर्तन लक्षण उदाहरण ( ९ ) ३१५ । " ( १० ) ३१५ उदाहरण,, ( ११ ) ३१५ निरुक 30 ( १२ ) ३१६ गुणानुवाद - अतिशय लक्षण ( १३ ) ३१६ हेतु 95 ( १४ ) ३१६ सारूप्य 39 ( १५ ) ३१७ मिथ्याध्यवसाय तथा अतिशय ( १६ ) ३१७ सिद्धि 19 ( १७ ) १३१ " ( १८ ) ३१८ आक्रन्द लक्षण ( १ ९ ) ३१८ मनोरथ 99 ( २० ) ३१८ आख्यान " ( २१ ) ३१८ याचा 35 ( २२ ) ३५ ९ प्रतिषेध 39 ( २३ ) ३१ ९ पृच्छा 19 ( २४ ) ३१ ९ दृष्टान्त 39 ( २५ ) ३२० निर्भासन 33 ( २६ ) ३२० संशय 39 ( २७ ) ३२० आशीः 35 ( २८ ) ३२१ प्रियवचन 99 ( २ ९ ) ३२१ कपटसंघात 39 ३२१ क्षमा ( ( ३० ३१ ) ) ३२२ प्राप्ति 39 ( ३२ ) ३२२ पश्चात्ताप 39 ( ३३ ) ३२३ अनुवृत्ति 33 ( ३४ ) ३२३ उपपत्ति 39 ( ३५ ) ३२३ युक्ति 39 ( ३६ ) ३२३ कार्य 39 ( ३७ ) ३२३ अनुनीति 33 ( ३८ ) ३२४ परिदेवन 99 ( ३ ९ ) ३२४ अष्टादश अध्याय ( भाषाविधान ) ( श्लोक १-६१ ) प्राकृत ( पाठ्य ) लक्षण ( १-२ ) ३२५ प्राकृतपाठय के तीन प्रकार ( ३ ) ३२६ प्राकृत- सामान्य विवरण ( ४-५ ) ३२६ स्वर तथा असंयुक्त व्यञ्जन ( ६-१७ ) ३२७ संयुक्त व्यञ्जन ( १८-२४ ) ३३२ भाषाओं के चार प्रकार ( २५-२६ ) ३३५ अतिभाषा तथा आर्यभाषा - स्वरूप जातिभाषा स्वरूप ( २८ ) __३३६ जात्यन्तरी ( योन्यन्तरी ) भाषा-स्वरूप ( २ ९ ) ३३६ पाठ्य के विविध प्रभेद ( ३० ) ३३६ संस्कृतपाठ्य के प्रदेश या अवसर ( ३१ ) ३३७ प्राकृत पाठय के उपदेश या अवसर ( ३२-३५ ) ३३७ प्राकृतपाठ्य के अपवाद ( ३६-४६ ) ३३ ९ सात भाषाएँ ( ४७-४८ ) ३४२ भाषाओं का उपयोग या व्यवहार ( ४ ९ -५५ ) ३४२ विभिन्न देशभाषाओं के विभेदक-लक्षण ( ५६-६१ ) ३४५ एकोनविंश अध्याय ( सम्बोधन तथा काकुस्वर-व्यञ्जन विधान ) ( श्लोक १-७८ ) सम्बोधन शब्दावली प्रयोग एवं विधान ( १-२ ) ३४७ | देवता तथा गुरुजन के लिये सम्बोधन शब्द ( ३-४ ) ३४७ ब्राह्मण के लिए सम्बोधन शब्द ( ५ ) ३४८ महाराज के लिये सम्बोधन शब्द ( ५ ) ३४८ गुरु तथा आचार्य के सम्बोधन शब्द ( ५ ) ३४८ ब्राह्मण द्वारा राजा के सम्बोधन शब्द ( ६ ) ३४८ ब्राह्मण का मन्त्री के लिये सम्बोधन शब्द ( ७ ) ३४ ९

पृष्ठ 110

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 110 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

समान तथा हीन व्यक्तियों के सम्बोधन शब्द ( ८ ) सेवक के लिये सम्बोधन शब्द ( ९ -१० ) समान अवस्थावालों के सम्बोधन शब्द ( १० ) सूत का रथी को सम्बोधन ( ११ ) सेवकों का राजकुमार को सम्बोधन ( १२ ) सामान्य सम्बोधन नियम ( १३-१४ ) स्त्रियों के पति के प्रति सम्बोधन ( १ ९ -२० ) स्त्रियों के सम्बोधन ( २१-२२ ) महारानी के प्रति सम्बोधन ( २३-२४ ) राजकुमारी के लिये सम्बोधन ( २५ ) ब्राह्मणी, भिक्षुणी आदि के सम्बोधन ( २६ ) पत्नी के प्रति सम्बोधन ( २७ ) वेश्या के प्रति सम्बोधन ( २८ ) प्रणयदशा में पत्नी को सम्बोधन ( २ ९ ) ( ६६ ) नाटक में पात्रों के नामविधान ३४ ९ ( ३०-३७ ) पाठयविधान ( ३७-३८ ) ३४ ९ पाठ्य के गुण एवं स्वरूप विभिन्न रसों के अनुकूल ३५० विधान ( ३८-४० ) ३११ स्वरों के त्रिविधस्थान तथा उपयोग ( ४०-४२ ) ३५५ ३५७ ३५८ स्वर-३५८ उनके ३५८ ३५१ चार वर्ण ( स्वर ) तथा उनका व्यवहार ( ४३ ) ३६० ३५१ काकु के दो प्रकार ( ४४ ) ३६० छः अलङ्कार ( ४५ ) ३६१ ३५२ अलङ्कारों का विनियोग ( ४६-५७ ) ३६१ ३५३ विभिन्नरों में नियत काकु ( ५८-५९ ) ३५३ | उच्चारण के छः अङ्ग विराम और उसका लक्षण ३५४ ( ६०-६१ ) अलंकार तथा विरामों में ३५४ हस्तसंचालन विधि ( ३५४ ३६६ ३६६ ३६८ ६२-६७ ) ३६ ९ ३५५ कृप्याचर और उनका व्यवहार ( ६८-७३ ) ३७१ ३५५ | पाठयधर्मं ( ७४-७८ ) ३७२