भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २ — पृष्ठ 621–630

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २ · पृष्ठ 621–630

पृष्ठ 621

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 621 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५१० नाट्यशास्त्र उदय भी होगा । स्वरों के स्थानों का भेद अलङ्कारों एवं अङ्गों के कारण नहीं होता है । यहाँ ' वर्जितं काव्यदोषः ' पदों से यह भी दिखलाया कि पूर्व अध्याय के विवरण से इस अध्याय के अर्थ की संगति है । ७६. इस कारिका से संस्कृत भाषा के लिये दिखलाये गये काकुविधान का प्रकृत अध्याय के पूर्व प्रतिपादित प्राकृत भाषा में भी अतिदेश है — यह दिखलाया गया है । ७७. प्रकृत अध्याय के अर्थ का उपसंहार करते हुए यहाँ अग्रिम अध्याय के अर्थ का सूत्रपात – ' दशरूप ' इत्यादि से किया गया है । वक्ष्यमाण या अग्रिम अध्याय में जिनका विवरण दिया जा रहा है उन दशरूपकों के विधान में जो उपयुक्त पाठ्य ( कहने योग्य या संवाद ) है उसकी योजना इन्हीं ( प्रकृत अध्याय में दर्शित ) प्रकारों से की जाए । ७८. यहाँ ' तु ' शब्द से व्युत्क्रम की सूचना दी गयी है । इस प्रकार प्रसङ्ग या क्रमप्राप्त जो काकुविधान नहीं था उसे भी अपेक्षावश बतला दिया गया है । ' अनुपूर्वशः ' का आशय है कि अब जो क्रमप्राप्त दशरूपकों का विधान विवरण है उसको विभागादि विवरणों के सहित पूर्णतः अगले अध्याय में कहूँगा ॥ शिवम् ॥ भरतमुनि प्रणीत नाट्यशास्त्र के श्री बाबूलाल शुक्ल, शास्त्रि प्रणीत प्रदीप हिन्दी व्याख्यान की अतिरिक्त टिप्पणियों का द्वितीय - भाग सम्पूर्ण ॥ शिवम् ॥

पृष्ठ 622

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 622 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

परिशिष्ट २ पथार्धानुक्रमणिका पद्य अ अङ्कच्छेदे तमन्यस्मिन् अङ्कच्छेदे तु निर्वृत्तं अकार्य सहसा कृत्वा अङ्कुशग्रहणाना ' अकाराद्याः स्वरा ज्ञेया -अक्रोधः क्रोधजनने अङ्गालङ्कारचेष्टा तु अङ्गालङ्कारयोज्या तु अङ्गकाव्यकृतं हास्यं अङ्गनेपथ्यसत्वानि - अङ्गा बङ्गाः कलिङ्गाश्च अङ्गाभिनय मेवादी अङ्गारकार कव्याध अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्तः अङ्गहारविनिष्पन्नं अङ्गुल्यग्रस्वस्तिकयोगात् अङ्गुल्यः करणं विप्राः अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य अङ्गुल्यः संहताः सर्वाः अङ्गुल्यः संयुताः वक्राः अङ्गुष्ठः कुञ्चितश्चैव अयाचिताः सर्वाः अन्यादिदेवतं प्रोक्तं अघोष इति ये अचञ्चलमकुब्जश्च - अचञ्चलमनाश्चैव अमितः कुचितश्चैव अञ्चितापसृतोद्बद्ध पृष्ठ १८३ १८४ ३२२ १४ ९ २०२ ३२१ १ ९ ८ १ ९ ८ १५७ २०० १ ९ ० ५ ३४४ ५ १११ ६ ४८ ८२ ४ ९, ६६ ५५ ६४ ६० ९ २, ९ ३ २२२ २०३ ११२ १४४ ११४ ९ १ ३५ | पद्य पृष्ठ तो कूर्परांस तु ७८ अञ्जलिश्व कपोतव ३८ अचिन्तयन्त्यभिनव २४१ अज्जुकेति च वक्तव्या ३५५ अडितश्च पुनर्वाम १२४ अडितं शकटास्यच ११५ ८३ अत ऊर्ध्व प्रवच्यामि ७५, ११४, २६ ९, ३३४, ३७३ अतश्च विपुलान्या तु २७१ अतश्च संयुतान् हस्तान् ६४ अतः परं प्रवच्यामि १०, ३४, ४३, ८१, ८५, ९ ४, ११५, १२१, १२७, १६१, २ ९ ७, अतः परं रङ्गपरिक्रमस्य १७७ अतः परं लक्षयिष्ये १३ अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा १०३ अतिक्रान्तक्रमे चैव ९ ३ अतिक्रान्तं पुनर्वामं ११६, ११८, १२० १२०, १२१ अतिक्रान्ता पक्रान्ता ९ ७ अतिक्रान्तेन पादेन १४७ अतिक्रान्तैः पदैर्विप्राः १४३ अतिक्रान्तं विचित्रञ्च ११५ अतिष्टत्यां सहस्राणि २१६ अतिपीतं तथा भुक्तं ११४ अतिरिक्तेऽतिरिक्तञ्च १७५ अतिभाषार्यभाषा च ३३५ अतिभाषा तु देवानां ३३४ अतिवाक्य क्रियोपेतं १ ९ ५ अतेति गणिकामाता ३५५ अतोऽधिकाचरं छन्दो २१४

पृष्ठ 623

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 623 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५१२ अत्यायतपदत्वाच्च अत्र नित्यं प्रयत्नों हि अन नोक्तं मया यस्तु अत्रोच्यते कथं नेपा अथानुवृत्तिर्द्धपपत्ति अथवाभिनयोपेतं अथवार्थवशाच्चापि अथवा कारणोपेतं अथवा छन्दतः कार्या अथ दिव्याः प्रकृतयो अथ मध्यमनस्तु अय प्रेषणिकाश्चापि अथ बाह्यप्रयोगे तु अथवान्यादृशं प्राप्य अथ वीरे च कर्तव्या अथ वृद्धस्य कर्तव्या अथ योन्यन्तरी भाषा अथातो मुखरागस्तु अत्रैव प्रवच्यामि अथैषां रसभावेषु अथैषां सम्प्रवक्ष्यामि अर्थस्य साधकश्चैव अर्थान्तरस्य कथने अर्थापत्तिः प्रसिद्धिश्व अर्थापेचयतरस्यूतं अथावेष्टितमेकं स्यात् अथासनविधिः कार्यः अद्य मे सफलमायत अद्भुते विस्मयात् स्तब्धौ अधमा इति ये ख्याता अधमेषु प्रकीर्णाश्च अधरोष्ठपानरञ्जन अधोभागचरो दृष्टिः > अघोभागविश्चारा च अधोमुखता नाट्यशास्त्र १५७ | अधोमुखस्थितञ्चैव ११२ अधोमुखीनां सर्वास्तां ३४६ अधोवलोकनैश्चैव १३२ अध्यर्धमेतद् विज्ञेयं ३१३ अध्यधिका चाषगति १११ अनन्तरप्रयोगस्तु अनर्थकैः विकारैश्व १८१ अनवस्थिततारा च ३७२ अनवस्थिनसचारा ३४२ अनाविद्धेषु भावेषु १३२ अनिबद्धपदं छन्दः १३२ अनिमित्तप्रकथनो १८२ अनियुक्तार्थकं वाक्यं ११४ अनिषण्णेन गात्रेण ७४ अनिष्टदर्शने गन्धे १३ ९ अनिष्टश्रवणे चैव १५२ अनीप्सिते विषादे च ३३६ अनुक्तं श्रूयते यच्च ३३ अनुपलिष्ट शब्दं यत् २३ अनुष्टुप् चपला सा २२, २४ | अनेकत्वाद्विचाराणां २६ अनेक भावसंयुक्तं २८३ अनेक भेदबहुलं २८३ | अनेकवाक्यसंयुक्तं २७५ अनेकयुक्तिमद्वाक्यं २११ अनेकस्य तथैकेन ८१ अनेकार्थविशेषैर्यत् १६ ९ | अनेकोपाधिसंयुक्तो २३४ अनेन कार्य स्थानेन ३७० अनेनैव क्रमेणैव २८५ अनेन चारीयोगेन १५ ९ अनेनैव विधानेन ७३ अन्धकारेऽथ याने च ५० अन्तःस्था संवृतजा १ ९ अन्त्यं सप्तदशश्चैव १८ अन्यं सप्तदशे पादे ७ ९ अन्त्य मे कोनविंशश्च १७६ ५६ १४६ १२५ ७ ९ ३०६ १५८. १८ १ ९. २७ २११ १५४ ३६० १४४ २४ १३५ ७ १ ९ ६ २ ९९ २६३ २७७ ३०६ ५. ३२० ३२० २८७ ३०७ २८१ १०६, १०८ २५ १५५ १४ ९ १४५ २०४ २५१ २४७ २५५.

पृष्ठ 624

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 624 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पद्यार्थानुक्रमणिका ५१३ अन्त्योपान्त्ये गुरुग्यन्न अन्धकारेऽथ याने च अत्योपान्थ्ये च दीर्घाि अन्त्योपान्त्ये च शक्तयां अन्यत्रार्थेन सम्बद्धं अभ्यदा पुनरार्येति अन्यस्मिन्नेव पतना अन्यापदेशैः कथनं अन्यापदेशकथनैः अन्ये चाप्यर्थसंयुक्ता अन्येऽपि देशाः प्राच्या अन्योन्यजङ्घा संवेधात् अन्योन्य- सदृशा यत्र अपक्रान्तः पुनश्चाद्यो अपक्रान्तः पुनर्वामः अपदेशस्तु परोक्षो अपराद्धानुसरणे अपरस्परनिष्यन्ना अपरिज्ञाततत्त्वार्थः अपरिसान तत्वार्थ अपसप पुनर्वामः अपसव्य प्रवेशा तु अपस्मारे तथा कार्या अपि कस्यचिद् युवति अपि चात्यकेि कार्ये अपूर्व क्रोधजनितं अप्यनुको बुधैर्यत्र अप्रत्यक्षार्थ संस्पर्श प्रार्थनीयामन्यां वा अभवद्दन्तवैकल्या अभितप्ता च निर्वेदे अभिनयकरास्तु ये अभिनेयास्त्वनेनैव अभिपूर्वस्य णीञ् धातु अभिप्रेतार्थसिद्धयर्थं अभिप्लुतार्थ विज्ञेयं अभिमानावष्टम्भ ३३ ना ० शा ० द्वि ० २५१ १४५ २४६ २४३, २४४ ३२४ ३५२ २८२ २८४ ३१८ ७१ १ ९ ० ९९ ३०३ ११ ९ ११७ ३१७ १३५ ३३२ ३२० ३२० १२५ १ ९ १ २० २३७ १३५ ३२४ ३०२ २८० ३२१ २ ९ ३ | २० ७१ ४५ ४ २७ ९, २८२ | २ ९९ ६८ | | अभिभूखपराङ्मुखीभ्यां ५३ अभियुक्तैर्विशेषस्तु ३०३ अभूतपूर्वो यो ह्यर्थः २७८ अभूतपूर्वैर्यत्रार्थैः ३१७ अभ्यन्तरेण करणं ८१ अमी गुणा रूपगुणा २३३ अयथातथादिकेषु तु ३३१ अयमुद्धद्दितकरणे ९ १ अयं विधिस्तु कर्तव्यो १३३ अयमेवाङ्गुलि परि ६६ अयुग्गणो विधातव्यो २६ ९, २७० अयुजोर्लक्षणं ह्येतत् २६२ अरालकटकाख्यौ चा ७७ अरालस्य यदा वक्रा ४ ९ अरालौ तु विपर्यस्ता ६७ अर्थस्य च व्यक्तिरुदा ३०० अर्थहीनं स्वसम्बद्धं २ ९ ८ अर्धचन्द्रो हारालश्च ३७ अर्धतालो स्थितैः पादैः १५१ अर्धनारीगतिः कार्या १६७ अर्धव्यकोशपक्षमाप्रा १८ अर्धेनैकेन यद् वृत्तं २ ९ २ अलङ्काराः गुणाश्चैव ३०३ | अलङ्कारैर्गुणैश्चैव २७६, ३१४ अलङ्कारा विरामाश्च ३७३ अलङ्कारविरामाभ्यां ३७० अलपल्लवकाराला ७ ९ अलपल्लव संस्थाना ७७ अलपल्लवोल्वणौ च ४० अलभ्य लाभाद् भुक्तस्य १५ ९ अलातं वामकञ्चैव ११६ अला बामकं पादं ११८ अलातश्च पुनर्वामः १२१ अलातश्च भवेद् वामः १२० अलोलचक्षुश्च भवेत् १४४ अवकृष्टे मदे चैव १५४ अवगीतोऽपि हीनोऽपि ३०५

पृष्ठ 625

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 625 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५१४ अवज्ञाविहृतादौ च अवयं वण्यते यत्र अवलोक्य दिशः सर्वाः अवस्थान्तरमासाद्य अवखत्तोत्तरपुटा अवाङ्मुखत्वं निर्भुग्नं अवाङ्मुखस्थितञ्चापि अविशेषाभिधानं यत् अवृद्धस्य प्रयोगज्ञो अवेच्य वृत्तिबाहुल्यं अव्यक्तार्थप्रवादे च अशुद्धकार्य प्रक्लान्तं अशेषाङ्गाकूकुलापूर अश्वयाने गतिः कार्या अश्रुप्रमार्जनं तिलक अष्टादशं सप्तदर्श अष्टादश द्वितीयन्च अष्टावादी गुरूणि अष्टाशीतिश्च वृत्तानि अष्टाक्षरकृते पादे अष्टाशीति सहस्त्राणि अष्टिरस्यष्टिरपि च अष्टौ चैव तु वृत्तानि अष्टौ चैव सहस्राणि अष्टौ षष्टिश्च वृत्तानि असंख्येय प्रमाणानि असंयुताः करा ह्येते असंयुताः संयुताश्च भसंस्पर्शाच्च लोकस्य असंस्थितैः पदैः असंस्थितपदा सुविह्वलाङ्गी असिचापचक्रतोमर असूयावेदनावज्ञा असूयते जुगुप्सायां अस्पश्श्च दकारो अस्वस्थ कामिते चैव अस्वराः सस्वराश्चापि नाट्यशास्त्र ३२ | अस्मिँस्ते शिरसि २ ९ ७ अस्य दृष्टिविधानस्य १६१ अस्याः विविधान् योगान् १३३ अस्य शाखा च नृत्तच १४ अस्यैव तु कपिस्थस्य ३२ अस्यैव च यदा मुष्टेः १० अस्यैव चाङ्गुलीभिस्त्वघो २ ९ ८ अस्यैव दक्षिणं पादं १५१ अस्यैव वैपरीत्येन १ ९ २ अस्यैव समपादस्य ३६५ अस्यैव शिखराख्यस्य ११४ असौ हि रामारति १४ ९ अहृद्या तु मही यन्त्र १५० अह्नः प्रमाणं गत्वा तु ४४ अहमिति च दर्पवचने २५३ अहं वः कथयिष्यामि २७३ आ २५८ २१६ आकम्पितं कम्पितल २२ ९ | आकारैकारसंयुक्तं २१७ आकारस्तु स्मृते कार्य २२४ आकाशगमने चैव २१७ आकाशेन विमानेन २१८ आकाशिक्यः स्मृता होता २१६ आकाशिकीनां चारीणां २१५ आकुचितं कुचितं स्यात् ६४ आकुञ्चितं समचैव ३८ आकुचितपुटापाङ्गा १६० आकृत्या चेष्टया चिह्नः २२८ आकेकरा दुरालोके २६५ | आकेकरपुटा चैव ५० आकेकरा विकोशा च ३० आक्षिप्तं नामकं कुर्यात् २६ आख्यातं पाठ्यकृतं ३३० आख्यानाश्चा - प्रतिषेध १३५ आगतासि भवनं मम २२० | आघूर्णमानमध्या या २३० ११ ५२ ६ ५१ ५० ४२ १०८ १४६ ९ २ ५० २ ९ ६ १३८ १८३ ८४ ३ ६ ३७१ ३१० १४६ १८२ ९ ७, १०४ १०० २४ १७५ १८ ७१ २१ १३ ११ १२० २०७ ३१२ २३४ १ ९

पृष्ठ 626

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 626 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

आङ्गिकस्तु भवेच्छाखा आङ्गिको वाचिकचैव आचार्यबुद्वया तानीह आश्चर्य अच्छरि आत्मभावमुपन्यस्य आदर्शधारणं खण्डनं आदित्यांशुस्पर्धिन्येषा आदौ द्वे च चतुर्थच आदौ द्वे नैधने आदौ द्वे यत्र पादे आदौ हो पचमश्चैव आदौ फञ्चाक्षरच्छेदः आदौ पादे तु यत्र स्यात् आदौ पट दशचैव आदौ यत् क्रोधजनन आद्यञ्चैव चतुर्थच आद्यन्तु जनितं कृत्वा ११६ आद्यस्तु जनितो भूत्वा आद्यं कुर्यादपक्रान्तं आद्यं चतुर्थमन्त्यञ्च आद्यं चतुर्थ दशमं आद्यं चतुर्थ षष्ठञ्च आद्यं चारालमुत्तानं आद्यं तृतीयमन्त्यच २२८, आद्यं पादच जनितं आद्यः पृष्ठापसप च आद्यस्तु जनितः कार्यः आद्यस्तु जनितो भूत्वा आद्य दण्डक्रमश्चैव आधे पुनरन्ये आद्यो भ्रमरकः कार्यः आयो भ्रमरकश्चैव आचात् पराणि पञ्चाथ आधा धनुर्नता कार्या आधूतं तु शिरोज्ञेयम् पद्यार्थानुक्रमणिका ५१५ ६ ५ १२६ ३३३ ३१८ ५१ २२ ९ २४३ २२७ २ ९ ४ २३२ २३६ २ ९ ४ २४१, २४५ ३१ ९, ३२१ २५७ , ११८, १२३, १२५ १२५ ११ ९ २३१ २३ ९ | २४५, २४ ९ १४३, १६६ २३३, २३४, २६६ | ११६ १२४ १२२ ११८ १२० २२५ १२२ १२३ २४७ ४७ ८ | आपाणं आवाणं भवति ३३१ आभाषणञ्च दूरस्थे ३५ ९ आमीरोक्तिः शाबरी च ३४४ | आभुनं तदुरो ज्ञेयं ८४ आभुग्नतालमध्यस्थः ६१ आभुनमथ निर्भु ८५ आभ्यन्तरस्तु नृपते १७३ आमन्त्रणैस्तु पाषण्डा ३५२ आम्नाय सिद्धं सर्वासां ३४० आयतञ्चावहित्थञ्च १६२ आयतदण्डग्रहणं ५१ | आयतनासादण्डै २७१ आयामनादुभयतः ८६ आयुष्मन्निति वाच्यस्तु ३५० आरोढुमुद्वहेद् गात्रं १४६ आरोहणावतरणम् १४७ आर्यागीतिरथार्थे च २७४ आर्या त्वचरपिण्डेन २७३ आर्या मुखे तु चापला २७२ आर्येति पूर्वजो भ्राता ३५३ आर्येति ब्राह्मणं ब्रूयात् ३४८ आलस्यश्रमखेदेषु १७७ आलिङ्गने महास्तम्भ ६० आलीदपरिवर्तस्तु १०८ आलीदसंहितं शस्त्रं १०८ आलीढं स्थानकं कुर्यात् १०८ आलीढं स्थानकं कृत्वा १६० आलेख्य नेत्ररञ्जन ६२ आवर्जितं प्रयोक्तव्यं ९ ० आवर्जितं नतं क्षिप्तं ९ ० आवर्जिताः करतले ५७ आवर्तन्ते कनिष्ठाया ८२ आवाहनमवतरणं ४३ आवाहने विसर्गे ४ ९ आवाहने विसर्गे च १६२ आविद्धवक्त्रौ सूयास्यौ ४० आवेगे चैव हर्षे च १३५

पृष्ठ 627

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 627 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५१६ आवेष्टयन्ते यदाङ्गल्यः आता वैदेशिक आवन्ती दाक्षिणात्या च आवन्त्यां दाक्षिणात्यायां आलोकश्चैव लोकश्च आशीः प्रियोक्तिः कपट आशीर्वादा तथा भावा आसनोश्च यद्वाक्यं आसां तु सम्प्रवच्यामि आसाद्य तु रसं हास्यं आस्कन्दितेन वामेन आस्स्पन्दितः पुनर्वामः आस्पन्दितः पुनः सभ्यः आस्पन्दितञ्च वामेन आस्फोटने च योज्यः आह्वानञ्च निवारण आादिष्वर्धमुकुला आहाराधिष्ठिताः प्राणाः इ इतरार्धे तु पष्टस्य इतरेण निषीदेख छन्दांसि यानीह इति दन्तोष्ट जिह्वानां इत्यादि लोकभावार्था इत्यूर्वोक्षणं प्रोक्तं इत्येतदङ्गजं प्रोक्तं इत्येतदुदरस्योकं इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं इत्येते पर्वतश्रेष्ठाः इत्येवं जङ्घयोः कर्म इत्येवं तु भ्रुवोः प्रोक्तं इत्येवं लक्षिता शेषा इत्येष दर्शनविधिः इत्येष निषधो हस्तः इत्येष मुखरागस्तु इत्येषा सर्वविषमा नाट्यशास्त्र ८१ | इत्येषु रसभावेषु १८ ९ इत्यष्टकर्माण्युक्तानि १८६, १ ९ १ इत्योष्ठलक्षणं प्रोक्तं १ ९ १ इदमेव विपर्यस्तं १७ ९ इष्टार्थख्यापने चैव ३१३ | इह भावा रसाश्चैव ४७ इह साम्प्रतमस्त्यद्य १ ९ ६ २६७ ईषत् प्रसारिते ज १३ ९ | ईप्सितेनार्थजातेन ११६ उ १२२ उक्तं का कुविधानं तु १२३ उकार बहुल तज्ज्ञस्तेषु ११८ परन्चैव उक्तान्यतः ५५ ४८ उक्ताद्युत्कृतिजातानि उक्तान्यतः परचैव २० उक्ता होते द्विविधा ११३ उच्चयः सदृशार्थो यः उच्च दीप्ता दुता चैव २७४ उच्चो दीप्तश्च मन्द्रश्च १५६ उत्कण्ठिते च तज्ज्ञैः २२४ उत्कर्षणं विकर्षणं ३१ उत्क्षिप्तवक्रा तु यदा ३३ उत्चिप्तवापि विज्ञेयं ९ ० उत्क्षिप्त बाहुशिरस ९ ४ उत्क्षेपः पातनचैव ८७ उत्क्षेपो विस्मये हर्षे ३६ उत्सङ्ग इति विज्ञेयः १८५ उत्तमार्थाद्विशिष्टो यः ९ १ उत्तमानां कराः कार्या २७ | उत्तमानां भवेदेषा १ ९ उत्तमानां तु कर्तव्या २२ उत्तमाधममध्यानां ६८ उत्तमानामयं प्रायः ३४ उत्तमानां गतिर्या २६५ उत्तमैर्मध्य मैर्वाचैः २५ ३० २ ९ १०६ ३६५ १८५ ५६ १७७ ३०१ ३७३ ३४६ १२६ २१८ १२६ ७१ २८० ३६४ ३६१ ७० ७२ ५१ १० ९ २५ २६ ६७ ३१७ ७३ १४४ १४० १३३ १३ ९ १३४ ३४७

पृष्ठ 628

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 628 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उत्तानः पार्श्वश्चैव उत्तानितमुखचैव उत्तानो वर्तुलननः उत्तानो वामपार्श्वस्थौ उत्तरोत्तरसअल्प उत्तरोत्तर सञ्जल्पे उत्तानवचितौ चैव उत्तानाधोमुखी कार्यों उत्कस्यापि क्रमं उत्सादनं बहु तथा उत्क्षिप्य पातयेचैनं उक्षिप्ता तु भवेत् उत्क्षिप्ता तु भवेत् पाणि उत्क्षिप्ता यस्य पाणिः उत्क्षिप्य पातितकरः उत्क्षिप्य हस्तं पातेन उत्प्लुतमेकहस्त उत्फुलमध्यादृष्टिस्तु उत्साहजननैः स्पष्ट उत्साहो उच्छाहो पुष्पं उद्घट्टितेन पादेन उद्घट्टितः समश्चैव उद्भभाषिणी परुष सद्वृत्तो दक्षिणश्च स्यात् उद्वृत्तं दक्षिणचैव उद्वृत्ताविति विज्ञेयौ उद्वाहितमुरः कृत्वा उद्वेष्टितो भवेदेको उद्धन्ते कनिष्ठाद्या उद्वेष्ट्यन्ते यदाङ्गुल्यः उद्वाहितं तूर्ध्वकृतं उद्वाहितञ्च विज्ञेयं उद्वाहितं नतञ्चैव उद्वाहितं समचैव उद्वाहिता चेति कटी उद्वाह्य गात्रं पादच उद्वेष्टितापविद्धेश्व पद्यार्थानुक्रमणिका ७२, ७५ | उद्वेष्टितप्रसारित इत्येते १७६ उदात्तश्चानुदात्तश्च ७५ उदात्तगमने चैव ६६ उदारमधुरैः शद्वै १०८, ३६३ | उदात्तललितैर्गात्रैः ३६५ | उद्धता ये च पुरुषाः ४० उन्नतं पूर्णमत्रोक्तं ४५ उन्नताभ्युन्नतमुखी ३७२ उन्नामनं प्रणामो ४२ उन्मत्तो भवति ह्येवं १०० उन्मत्तस्यापि कर्तव्या ९ २ उन्मत्तस्यापि पठतः ९ ३ | उन्मादेऽसूयते चैव ९ ३ उन्मेषश्च निमेषश्च १४० उपमाधुपदिष्टाना १३६ उपमा नाम सा २५४ उपमाया बुधैरे १३ | उपमा रूपकचैव ३१५ उपवन सलिलानां ३३३ उपस्थित स्मृतिश्चैव १०१ उपसर्गाद्बुद्दिष्टाः ९ १ | उप्पर हुत्तर आरो २७२ उत्स्यन्दिताऽथ जनिता ११८ उपसर्गे नतं कार्य ११६ उपस्थितोऽधस्ताद् वा-७६ उपर्युपरि विन्यस्तौ ९ ८ उपाध्यायेति चाचार्य ७ ९ उपाध्यायस्य नृपते ८२ उपालम्भकृते चैव ८१ उपेतमतिचित्रायें ८५ उपेन्द्रवज्रा विशेया ९ ०, १७७ उभयोरर्धयोरेत १७५ उभयोरर्धयोयंत्र ८४ उभयोः प्रीतिजननो ८८ उभाभ्यामपि पादाभ्यां १४७ उभाभ्यामपि हस्ताभ्यां १०० | उरुपातहतोत्साह -५१७ ८२ ३६० ९ २ ३१० १६७. १ ९ ३ २८ ३५ ४३ १५५ १५४ ३३७ ३६५ २३ ३०३ २८७ २८ ९ २८६ २४१ १४४ २०८ ३२ ९ ९ ७ ८६ ३३४ ६ ९ ३४४ १७५ १०६ ३०७ २३३ २७३ २७२ २८२ १०० ६५ १४१

पृष्ठ 629

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 629 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५१८ उरः समं तु विज्ञेयं उरसः शिरसः कण्ठात् उरसश्चापि चिबुकं उरसोदाहृतं वाक्यं उरस्युद्वेष्टनं कार्य उरो निर्भुमेतद्धि उरोमण्डलिनी चैव उष्णं उन्हं यक्षो उष्णीषमुकुटधारण ऊ ऊरूद्वृत्तञ्च तेनैव ऊरूद्वृत्तः स एव ऊरुभ्यां वलनं कृत्वा ऊरूभ्यां वलनं यत् ऊर्णनाभस्ताम्रचूड ऊर्णनाभः स विज्ञेय उर्ध्वजानुश्च सूची च ऊर्ध्वनतलोलकम्पित ऊर्ध्वप्रसारिता विद्धौ ऊर्ध्व मण्डलिनी चैव ऊर्ध्व मण्डलिनी हस्तौ ऊर्ध्वमन्ये प्रकीर्णे च ऊर्ध्वमुखेन तु कुर्यात् ऊर्ध्व मुल्लोकितं ज्ञेयं ऊर्ध्वक्षेपैरुरो यत्र ऊर्ध्वाः हासङ्गतामाश्च ऊर्ध्वा हंसमुखस्यैव ऊष्माणस्तालव्या ऊष्माणश्च शषसहा ऋजुस्थितस्य चोर्ध्वाधः ऋज्वायतोन्नतनतैः ऋतवो महीं तथौघं ए एओआर पराणि भ नाट्यशास्त्र ८५ | एक एव रसस्तेषां ३५ ९ | एकः खञ्जगतौ नित्यं १२८ एकं भुजमुपाधाय ३५ ९ एकपादप्रचारो यः ११० एकमात्रं भवेद् ह्रस्वं ८४ एकमात्र घटके ४० एकं वा विंशतिं वापि ३३३ | एकत्रिंशत् सहस्राणि ४३ एक द्वित्रिचतुः एकादस्या एवाललिता एकस्या हि द्वयोर्वापि १२१ एकस्यानेक विषया १२२ एकस्यैकेन सा १०१ एकवाक्येन संयुक्तं ९९ एकस्य बहुभिः सा ३८ एकस्य बहूनां वा ६३ एका संविधातव्यो ९ ७ एकादशं सप्तदर्श ५२ एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् ८० एकादशाक्षरे पादे ४० एकार्थसाधनकृतं ७ ९ एकाक्षरं भवेदुक्तं ५ ९ बहुल भाषां ४६ एकार एकीभूताः पुनश्चैताः २३ एकीभूताः पुनरश्वेताः ८५ एकेन द्वाभ्यां वा किञ्चित् ५४ ६२ एकैकं पादमुत्क्रम्य २०३ एकोनविंशतिष्टतिः एको हि शब्दयते तत् २०४ एतच्चापगतं विद्यात् एतदास्यन्दितं नाम ७ एतदुक्तं मया सभ्यक् १४६ एतदेव विपर्यस्तं ६७ एतदेवावतरणं एतद्दशविधं ज्ञेयं एताश्वाय मया प्रोक्ताः ३२७ | एताः भौग्यः स्मृताश्चार्यः १३७ १५६ १७६ ९ ६ ३० ९ २२६ २१ ९ २१६ ३७१ २५ २५ २८७ २८७ २८ ९ २८७ २० ९ १८४ २५७ २१३ २३२ ३१७ २१३ ३४५ १ ९ २ १ ९ २ ५८ २ ९ ३ २१४ २८५ १२६ १२२ ८५ ३२५ १४८ २ ९ १ १०४, ११५ ९ ७, १००

पृष्ठ 630

भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २, पृष्ठ 630 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पार्थानुक्रमणिका ५१ ९ एतान्याकाशगानीह एतान्यपि दशोक्तानि एतान्याविद्धसंज्ञानि एतानि काव्यस्य च एतानि खण्डानि समण्ड-एतानि गुरुसंख्यानि एतानि च गुरूणि स्थुः एतानि पार्श्वकर्माणि एतानि नवकर्माणि एतानि च लघूनि स्युः एतानि समवृत्तानि एतावदिति च कार्या एतेन च विकल्पेन एतेन त्वभिनेयं एतेन तरुण फलरूप एतेन धैर्यमदगर्व एतेन पुनः स्त्रीणां एतेन सत्वशौण्डीर्य एते तु संयुक्त्ता हस्ता एते घोषा घोषाः एते दोषा हि काव्यस्य एते मेघा गर्जितनादा एते व्यञ्जनवर्गा एतेषामपि सर्वेषा एतेषु संश्रिता देशा एतेष्वेवं गतिं प्राज्ञो एते ह्यष्टौ त्रिका नाम्ना एतैरङ्गैः समासैश्च एतैर्नानाप्रकारैः एभिरर्थक्रियायुक्तैः एभिः प्रयोक्तृभिययै एभिरेव विपर्यस्तै एभिरेव तु संयुक्ता एभिः शब्दविधानैः एभिर्व्यञ्जनवर्गे एम्योऽन्ये बहवो भेदा एभ्यो विनिर्गताश्चान्या १२१ | एलकाक्रीडितैश्चैव ११५ | एलकाक्रीडिता बढा १ ९ ३ | एलकाक्रीडितैः पादैः २८६ एलकाक्रीडितं विद्यात १२ ९ एवमेषः प्रयोक्तव्यः १५८ एवं कथयाविभागस्तु २५२ एवं गतागतैर्गरवा ८७ एवं ज्ञेयाः करा होते २१ एवं तु संस्कृतं पाठ्यं २५६ | एवं तूभयसंयोगो २६० एवं देवानुकरणे ६६ एवं नामेति कार्यज्ञ २१८ एवं पादस्य जङ्घायाः ४ ९ एवं भावार्थेषु ५६ एवं तु भारते वर्षे ६८ एवं भाषाविधानं तु ४८ एवमाभ्यन्तरो ज्ञेयो ४७ एवमादिषु चान्येषु ३ ९ | एवमेतत्तु विज्ञेयं २०३ एवमेताः प्रयोक्तव्या ३०० एवमेतत् स्वरकृतं २४३ एवमेतानि वृत्तानि २०५ एवमेते ह्यलङ्काराः ३३७ एवमर्द्धार्द्धहीनं तु १८८ एवं नानाश्रयोपेतं १३५ | एवं नानार्थसंयुक्तै २२० एवं नामविधानं तु २०२ एवं भावरसोपेताः २५४ एवं राजसभां प्राप्य २ ९ ७ एवं रसेषु भावेषु १० ९ | एवं विचारः कर्तव्यो १४४ | एवं व्यायामसंयोगे २३३ | एवं स्थानविधिः कार्यः २११ एवं हस्तं चरित्वा तु २०५ एषोऽग्निधारानिरू-१० एष एव करः कार्यों २२० | एष एव तु विज्ञेय १२४ ९ ७ १३८, १४२ १२४ .४३ १८६, १ ९ ८ १३१ ७५ ३२५ २१३ १३३ ३२ ९ ५ ३३ १८४ ३४६, ३४७, ३५७ १७४ ३७० ३३४ १६१ ३७३ २६८ ३०८ १३४ ३६६ २१२ ३५७ ३६६ १७३ २६ १० ९ ११४, १२७ १६४ १०४ ४२ ६४ १३०