भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २ — पृष्ठ 641–650

५३० नता मुहुः श्लिष्ट - पुटा न ते काचिदन्या न निषण्णं न च स्तब्धं न बर्बर किरातान्ध्र न भेद्यं नापि च च्छेद्यं नमनोज्ञमनात् पार्श्वे न मे प्रियमिदं जनस्य न मे प्रिया त्वं बहु न यः पर्यवतिष्ठेत नयनाभिनयोऽपि स्यात् नयनोपभ्यं पद्मदल नय विनयनियम सुनिपुण नरस्वभावमुत्सृज्य नलिनीपद्मकोशौ तु नवमं दशमञ्चैव नवमं सप्तमं षष्ठं नवाक्षरकृते पादे नवाक्षरा तु बृहती नाङ्गाभिनयात् न हस्ताभिनयः कार्यः न हि चार्याविना न हि सौष्ठवहीनाङ्ग नागावतंसक विभूषण नाटकं सप्रकरणं नाटकाद्येषु काव्येषु नाटके च्छन्नपाणां नाव्यधर्मी प्रवृत्तं हि नाटयं नृत्तञ्च सर्व हि नाप्रयोगे कर्तव्यं नाट्यप्रयोगेन खलु नाटये कतिविधः कार्यः नातिचूर्णपदैः युक्ता नातिदूरे च कण्ठेन नाना कार्यान्तरोपेतै नाना - कुसुमचित्रे नानाकुसुमनामानः नानाचीरघरश्चैव नाट्यशास्त्र २७ | नानाचारीसमुत्थानि २४० नात्युच्चं चलपादञ्च १४३, १६६ | नाम्युस्क्षिप्तैः पदैर्गच्छेत् ३४१ [ नानाद्रव्यानुराग १११ | नानादेशसमुत्थं हि ८ ९ नानाधिकरणार्थानां २५० | नानापुष्पसुगन्धाभि २३८ नानारत्नाढयैर्बहुभि ३१५ नानाभावसमायुक्त ३४ नानारत्नैः कनक नानारूपैः स्वरैर्युक्तं ५८ ५८ नानावर्णाश्च तथा १६७ नानाविहङ्गजा चैव ८० नानावृत्तविनिष्पन्नाहि २५७ | नानाशस्त्रविमोक्षो २३२ नानाशस्त्रशतघ्नितोमर २२ ९ नापशब्दं पठेत् तज्ज्ञो नाभिकमल विवरोत्पतिता २१३ १ ९ ८ नाभिप्रदेशे विन्यस्य ७४ नामाख्यातनिपात ९ ६ नामाख्यातोपसर्गाश्च १११ नामानि पुरुषाणाञ्च नाम्ना वयस्येत्यपि वा २४३ राजेति वा १ ९ ४ नाम्ना २६८ | नायिकानां सखीनाञ्च १८२ नारदस्य प्रतिकृतिः १७ ९ [ नासाग्रसक्ता निमिषा दृष्टिः ११२ | नासाग्रानुगता ह्येतत् नासिकालक्षणं ३४१ नास्ति कश्चिदहस्तस्तु १ ९ ४ कर्तव्यं १३ निकुञ्चितञ्च निकुञ्चितपुटापाङ्गा ३०२ ३५ ९ निकुस्तलाग्रेण १०५ निश्चये परितोषे च २२७ नितम्बपार्श्वोद्वहना ३५६ | नितम्बावपि विज्ञेयौ १५५ | नितम्बे दक्षिणं कृत्वा १२६ ११२ १४१ २ ९ ० ] ३४२ २८ ९ १३६ २५१ १६ ९ २४ ९ २ ९ ६ ५८ ३६६ २१३ १०८ २५२ ३७२ २६७ १६५, १६६ २०१ २०२ ३५७ ३५२ ३४८ ३४३ २६३ १३ ] १ ९ २७ ७१ २७ १३ ९९ १६३ ८८ ४० १६५

निदर्शनकृतस्तज्ज्ञै निदर्शनं निरुक्तञ्च निद्रास्वप्नसुखार्थषु निद्दिष्टं शिल्पकार्यास्तु निर्देशावाहने चैव निर्देशसम्प्रदानो निपतेदचिताविद्ध निबद्धन्तु पदं ज्ञेयं निबद्धाक्षरसंयुक्तं निम्न मुश्चत पृष्ठञ्च नियतः पदविच्छे नियमस्थे वितर्क च नियमस्थो मुनीनाञ्च नियुक्तार्थन्तु यद्वाक्यं नियुद्धसमये चैव नियोगाधिकृतश्चैव निर्धाटनमायस्तं निर्भुञ्चापिविज्ञेयं निरन्तरावूर्ध्वतलो निरवद्यस्य वाक्यस्य निर्वाणदीपो नात्यर्थ [ निर्वेदे चापि मलिना निर्वेदौसुक्यचिन्तासु निरुक्तं द्विविधं प्रोक्तं निवर्तनञ्च कर्त्तव्यं निवार्यते च कार्यज्ञैः निवृत्तावर्तने चैव निःश्वासे च नता कार्या निःश्वासै राय तो सृष्टै निष्क्रान्तमध्या दृष्टिस्तु निष्क्रान्तोऽर्थवशा निष्क्रामणं सवलनं निष्क्रामेद्यश्च तस्माद्वै निष्क्रामो निर्गमः प्रोक्तः निषण्णदेहा पङ्गोस्तु निषण्णाङ्गस्तु चरणं निष्पीडनं तथालक्तकस्य पद्यार्थानुक्रमणिका ३२० | निष्पीडितः पुनश्चैव २७५ निषेध गर्वगाम्भीर्य २० निहञ्चितं तु विज्ञेयं ३४० निखितं परावृत्त ७ नीचे मते सलिङ्गे च २०७ | नीले तु वैदूर्यमये १०२ नूपुरं चरणं कृत्वा २१२ नृत्तेऽभिनययोगे च २१२ [ नृत्ते नूपुरकरणे च ८४ नृत्तहस्तानतश्चध्वं २२. नृत्यत्यपि च संहृष्टो ३६४ नृत्यते गम्यते वापि १७४ नृपपत्न्या स्मृतं तस्मात् ३६० | नेत्रनासाघर १६१ ३४ ९ नेत्ररोगे च पिहितं ४७ नेत्रे लीलालसान्ते ३२ नेपथ्यरौद्रो विज्ञेयः १२३ नैव तेऽस्ति सङ्गमो २७ ९ नैवाचारो न ते १३७ नैवातिरिक्तं हीनं वा २० नोक्ता या या मया २८, ३२ नोर्ध्वं वर्षात् प्रकर्तव्यं ३१६ नोद्वेजयति यस्मादि ८ ९ | नौनागरथयानेषु ३१ ९ नौ यौं तु प्रथमे पादे -८८ नौथस्यापि प्रयोक्तव्या २८ | न्यायाश्चैवात्र विज्ञेया १४० न्यायादपेतं विज्ञेयं १ ९ १४ न्यायादपेतं विषमं १८१ न्यायाश्रितैरङ्गहारे: २२ प II I २२ | पचमान्तर्गततारं यत् १५६ | पक्षचञ्चितकौ चैव ९ ६ पक्षवञ्चितको हस्तौ ६२ | पक्षिणां श्वापदानाश्च ५३१ ६७ १६२ ९ ६ ३३८ १८५ १०३ ८२ ९ ३ ] ४० १५४-१ ९ ७ ३३ ९ ५ ७३ २५ २५३ १३७ १३१ २६२ २२१ १६१ १८४ ३०४ 994 २६६ १४ ९ १०८ २ ९९ २ ९ ७ १० ९ २३ ४० ७ ९ १६०

५३२ पक्षोत्क्षेपाभिनयं सहस्रं वृत्तानां पञ्च तालान्तरं पाद पञ्च पञ्चाशदन्त्या तु पञ्च प्रचारा हस्तस्य पञ्चमं सप्तमान्त्यं पञ्चविंशति के पादे पञ्चविंशत्यभिकृतिः पञ्चशतधातुयुक्तं पञ्च षट्सप्ततिश्चैव पञ्चषष्टिसहस्राणि • पञ्चाचरादौ च यति पञ्चादौ पञ्चदशकं पञ्चादौ शकरीपादे पठतां ब्राह्मणानाञ्च पतनमरणव्यतिक्रम पत्नी चार्येति सम्माच्या पताकखिपताकश्च पताकाभ्यान्तु हस्ताभ्यां पता तु यदा वक्रा पताकौ तु यदा हस्ता पतितोपुटा साना पथ्या च विपुला पथ्यापादं समास्थाय पथ्या हि विपरीता सा पथि चरणरचन पद्मकोषस्य हस्तस्य पद्मकोषौ यदा हस्तौ पद्माननास्ताः कुमुद पद्मोत्पल कुमुदानां पदवर्णसमासे व पदैर्निरन्तरकृतै पदोश्चर्य तु तं पन्नगानां गतिः कार्या पफबभमास्त्वोष्ठ्याः पफयोरोष्टस्थानो पदबन्धाः कर्तव्या नाट्यशास्त्र ४२ परदोषैः विचित्रार्थे २१५ पर्यायशः पार्श्वगतं १०० पर्यायशङ्काभिहितं २७३ पर्यायशश्च क्रियते ७५ पर्यायशः सन्नमयेत् २२ ९ | पर्षद देशकालौ च २५७ परस्पराग्रसंश्लिष्ट २१४ परस्परानुकूल्येन २०७ | परस्यराभिमुखी च -२१७ पराङ्मुखतला विद्धौ २१६ | पराङ्मुखस्तु कर्तव्यो २४३ पराङ्मुखस्याभिमुखी २५० परापेक्षाण्युदासाथ २४३ | परावृत्तानुकरणात् ३० ९ परिक्रमेण रङ्गस्य ४६ | परिगृह्य तु शास्त्रार्थ ३५४ परिग्रहो निमहश्व ३७ परिघृष्टतलस्थेन ६५ परिच्छेदविशेषास्तु ४३ परिच्छिन्नञ्च कर्तव्यं ६ ९ परिच्छिन्नं तु कर्तव्यं १२ परिदेविते च हाकारं २६ ९ परिपतनवकमण्डल २६४ परिमार्जनमादानं २६२ परिमृदितेन तु नीलं ४६ परिवर्तात् त्रिकस्यापि ६३ परिवाणू मुनिशाक्येषु ८० परिवृत्तं तथा चैव २ ९ ० परिवृत्य द्वितीय ५ ९ परिवृत्य द्वितीयन्तु ३ ९ ० परिवाहितमाधूर्त ९ ८ परिवेषणे तथैव हि ३१८ परुसं फरुसं विद्यात् १५० परुषवाक्य कशाभिहता २०४ परोचस्य समाह्याने २०४ पलवौ च शिरोदेशं २११ पवनजवसमाहृता २८५ 6 २ ९ ७ ९९ १५८ १ ९ २ ४४ ३२३ ४५ ७७ ४५ ८८ २७८ ९ १७ ९, १८३ २८१ ७२ ४३ १८५ ११७ ११६ ३१० ५२ ११२ ५ ९ ८६ ३३ ९ ९ ० १०२ १३१ ६ ५४ ३३१ २३८ ३६३ ८० २५६

पवनरयविधूत पवनश्च स्त्रियश्चैव पातुष्टः पश्चात् प्रविष्टा विशेया पश्चिमा तु चपला पश्यपश्यरमणस्य पश्य विलासिनि कम्पितञ्च तज् ज्ञेयं प्रकृतिश्चैकविंशत्या महोद्यानं कामि चैत्र प्रचलाचिरालादिषु प्रचारस्त्रिविधोऽङ्गानां प्रणतोचते च कार्य प्रत्ययविभागजनिता प्रत्यालीढं तथाली ढं प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं प्रतिषेधकृते योज्यः प्रतीपनयनं यत्तु प्रथमं समपादेन प्रथमादक्षराद्यत्र प्रथमादिरथान्येव पृथिवी सागराचैव दक्षिण प्रवेशा प्रबन्धशोभाकरणानि प्रमार्जनं परामर्श प्रयोगजानि सर्वाणि प्रयोगमेशञ्च पुनः प्रयोगस्वपगीतार्थ प्रयोगो द्विविधश्चैव प्रयोजनान्यनेकानि प्रलोकितोलोकिते च प्रविकसित कमलकान्ति प्रविचाराः प्रयोक्तव्या प्रवेपित शरीरा प्रश्नं वार्ता युक्तिवेषं प्रश्नातिशयवाक्येषु पद्यार्थानुक्रमणिका २६७ | प्रशंसा चैव निन्दा च ४५ प्रश्रयेणार्थसंयुक्तं २७० प्रस्खलिताम्रपद १८० प्रस्तारयोगमासाथ २७२ प्रस्तावेनैव शेषोऽर्थः २ ९ ४ प्रस्पन्दमानपचमान्ता २३१ प्रसन्नस्वभुते कार्यों -८५ प्रसन्नं वदनं कृत्वा २१४ प्रसार्य व करौ सम्यक १४ ९ प्रसार्य बाहुमेकैकं ५३७ प्रसार्य बाहू शिथिलौ ३३२ प्रसारित कनिष्ठा च ७५ प्रसारिताः समाः सर्वाः ५२ प्रसारितं प्रहर्षादौ २० ९ प्रसारितोत्तान तलौ १०५ प्रसिद्धैरूपगूढच १३ प्लुतचैव त्रिमात्रं ५७ पाश्चालमध्यमायां तु १ ९ ० पाञ्चाल्या मोडमागण्यां १४४ पाञ्चालाः शौरसेनाच २६४ [ पाव्यमेकं तु विज्ञेयं २७० पाठ्यस्यैते ह्यलङ्कारा १ ९ ७ ९ पातनं करुणे कार्यम् १ ९ १ पातयेच्चाप्रयोगेन २८६ पातयेदचितचैव -११३ | पादचार्यां यथा पादो २१५ पादजीकरणं समं ३०८ पादः प्रसारितः किि १ ९ १ पादः प्रसारितः सभ्यः १ ९ ३ पादभ्रमरकश्च स्यात् २८२ पादमाविद्धमावेष्ट्य २३ पादयोरन्तरं कार्य २६८ पादयोरनुगौ चापि १० ९, १११ पादयोस्तु द्विजा हस्तौ १४२ पादश्च पद्यतेर्धातो ५८ पादः समुत्थितश्चैकः ७ पादस्य करणं सर्व ५३३ २८८ ३२३ २३१ २७३ २८३ १५ ३३ १४४ १० ९ १४ ९ १७० ६४ 80 ८६ ७७ ३१५ ३०४ १ ९ १ १ ९ १ १ ९ ० ३२६ ] ३६१ २१ १०१ १०२ १०४ ९ ४ १७० ९ ८ ११ ९ १०२ १२ ९ १३६ १०४ २२१ १६३ ९ ४

५३४ पादस्य निर्गमं कृत्वा पादस्यादौ तथान्ते च पादस्य पातनं तज्जै पादस्यान्तं पदं यत्र पादाग्रस्थितसञ्चारे पादे तु जागते पादान्तयमकं चैव पादादियमकञ्चैव पादादियमकं नाम पादेनाग्रतलस्थेन पादे यत्र कृतौ ज्ञेया पादे यत्र लघुनि स्युः पादे भौं लगी तृतीयेच पादे लघूनि शेषाणि पादे षोडशमात्रास्तु पादे समाक्षरे पादे सिद्धे समं सिद्धं पादोत्क्षेपश्च कर्तव्यः पादो यत्र व्रजेद् विप्राः पादस्तु भूमिसंयुक्तै पादैश्च शकटास्यस्थै पादैराकुञ्चितैः किञ्चित् पार्श्वमेकं शिरश्चैव पार्श्वलक्षणमित्युक्तं पार्श्वगता विकीर्णाश्च पार्श्वावलोकने शून्ये पार्श्वावर्तश्च विज्ञेया पार्श्वे विनिक्षिपेच्चैनं पार्श्वोन्मुखी स्याद् वलिता पार्श्वक्रान्तः पुनश्चाघो ११८, पार्श्वक्रान्तः पुनर्वास पार्श्वकान्तं पदं कृत्वा पार्श्वक्रान्तं पुनश्वार्थ ११७ पार्श्वक्रान्तं पुनः सव्यं पार्श्वक्रान्तैर्द्धताविद्धैः पार्श्वक्रान्तैः सललितैः पाणिप्रपतितश्चैव नाट्यशास्त्र १०४ | पाष्णिस्य स्थिता भूमौ २ ९ २ | पाणिरभ्यन्तरं गच्छेद १६६ प्राकतस्य तु पाठ्यस्य २ ९ ५ प्राकृतबन्धेष्वेवं ९ ३ प्राकृतं शेषभावेषु २३ ९ प्राकृतं संस्कृतचैव २ ९ १ प्राग्ज्योतिषाः पुलिन्दाश्च २ ९ १ प्राच्यप्रभृतयश्चैव २ ९ ४ प्राच्या विदूषकादीनां १५६ प्रातिपदिकार्थयुक्तान् २५२ | प्रातिपदिकार्थयोगा २४० प्रातिपदिकार्थलिङ्गै २६२ प्रादक्षिण्यं परिमण्डल प्राधान्येन पुनः संज्ञा २५१ २६५ प्राप्तानाञ्चापि संक्षेपात् २२७ प्राप्तानां यत्र दोषाणां २६१ प्राप्तिं तामभिजानीयात् १२ ९ प्रांशु दिव्यास्त्रयोगेषु ९ ० प्रायो वीरे च रौद्रेच १२४ प्रासादद्रुमशैलेषु १२५ प्रासादारोहणं कार्य १५१ प्रासादारोहणं यत्तु १५८, १५ ९ प्रासादे यन्मया प्रोक्ताः ८६ पिण्डीकृत्य तु गात्राणि ५७ पितरचापि विज्ञेया ७ पित्र्ये निवासे जध्ये च ७ ९ | पिष्टकुट्टञ्च विज्ञेयं १०१ प्रियदानरता पथ्या ३५ प्रियदैवत मित्रासि ११ ९, १२० प्रियाप्रसादने कार्य ११८ प्रियेति भार्या शृङ्गारे १५० प्रिये श्रिया वर्णविशेष , ११८, १२१ पीतमात्रे तथा मधे ११६ पुटान्तमण्डलावृत्ति १३ ९ पुटौ प्रस्फुरितौ यस्या १३० पुनर्गति प्रचारस्य १०३ | पुनरपि च भ्रमिताप्रा ९ ३ ८ ९ ३२५ ३२६ २२, २ ९ ३३६ १ ९ ० १ ९ ० ३४३ २०८ २०८ २०६ ४८ ८० ३०३ ३२३ २७८, ३२२ १० ३७० १४७ १४७ १४८ १४८ १४१ १८५ १७१ ११५, १२५ २६२ २६२ १७२ ३५५ २३३ 6 २१ १८ १३० ५४

पद्यार्थानुक्रमणिका ५३५ पुनरपि मण्डलगतया पुनरात्मोपन्यासः पुनरुत्सादयेदन्यं पुनरेव संहृतार्थ पुनरेष च नारीणां पुनरेव शैलधारण पुनश्च करुणे कार्या पुनश्च वाक्याभिनयं पुनर्वाक्यविधानञ्च पुनश्वासां प्रवच्यामि पुनश्च खङ्गहस्तेन पुनश्चिन्तान्विते चैव पुनश्चैव प्रवच्यामि पुनः स्त्रीणां प्रवच्यामि पुरुषाभाषणं ज्ञेयं पुरुषैर्बहुभिर्युक्तं पुरोधसाममात्यानां पुरोधः सार्थवाहानां पुरोधोऽमात्यपत्नीनां पुष्पाणां ग्रहणविधिः पुष्पापचयग्रथने ग्रहणे पूर्ण मुद्द्वसिते स्थूले पूर्णमुसाहर्वेषु पूर्व प्रविष्टा ये र पूर्वस्यान्तेन पादस्य पूर्वाचार्यैरुक्तं पूर्वार्ध लक्षणं ह्येतत् पूर्वाशय समानार्थे पूर्वो स्वस्तेषां पृकृतिश्चैकविंशत्या पृथिवी सागराचैव पृच्छन्निवाभिधत्तेऽर्थं पृष्ठतो वलितं पादं पृष्ठतो ह्यञ्चितं कृत्वा पृष्ठापस वामश्व पृष्ठ कृत्वा कुतपं - पृष्ठे प्रसारितः पादो ५७ २०६ ६० ४३ १४० १ ९९ ३४७ १६४ १० ९ १३४ १८६ ३५३ ३५३ | १ ९ ३ १७३ | ३५५ १७४ ५ ९ ६१ ८७ २ ९ १८० २ ९ ३ २०६ २७२ | २८१ २०५ २१४ | १७ ९ २८४, ३१ ९ १०२ १०१ १२३ १ ९ ४ | १०३ | | पेलव कुत्सास्यासदोष ६२ प्रेष्याणामपि कर्तव्या १६६ प्रेष्या हञ्जेति वक्तव्या ३५५ प्रोत्साहनोदाहरणे ३१२ प्रवृत्तनिष्टब्धपुटा १२ पौण्ड्रनेपालका श्चैव १ ९ ० फ फुल्ले फुल्ले सभ्रमरे वा २ ९ २ ब बडचा तडागतुल्यो ३३० | बद्धां चारी तथा चैवं १५५ बलार्थञ्च निषेवेत ११३ बलालापे च शीघ्रे च ५ ९ | बहुचारी समायुक्ता १५४ बहिःपार्श्वस्थितोऽङ्गुष्ठः ९ २ बहुबाहुबहुमुखो १३७ बहुशचालितं यच्च ७ | बहुकृतरसमार्ग ३१२ [ बहुजातिबीजपूरक ५४ ] बहुशो यच्छ्रतं वाक्यं ३०४ बहून् गुणान् कीर्तयित्वा २८० बहूनां तु प्रयुक्तानां २८० बहूनां तु प्रधानानां २७ ९, ३१७ बहूनां बहुभिर्ज्ञेया २८७ बहूनां भाषमाणानां ३१६ ब्रह्मक्षत्रस्य नामानि ३५६ ब्रह्मोत्तरप्रभृतयो १ ९ ० बालानामपि कर्तव्या १६७ वाले गृहोपसृष्टे च ३३८ बालोरगपल्लवधूप ५२ बाप्पाम्बुरुद्धनयनः ६४० बाह्यभ्रमरकं चैव ११६, १५५ बाह्यं वा मध्यमं वापि १८० बाह्यार्थाग्राहिणी सामा १५ बाह्योरिति करणगता ८२ बाहुशीर्षाद्विनिष्क्रान्तौ ७८ बाहुशीर्षे प्रसन्ने च १२८

५३६ ब्राह्मणी तापसीनाञ्च ब्राह्मण्यार्थेति वक्तव्या ब्राह्मणैः सचिवो वाथ्यो बिश्वकपित्थफलानां बीभत्से कुत्सितस्वाच्च भ भगवन्निति ते वाच्याः भग्नञ्च स्थानकं नृत्ते भट्टिनी स्वामिनी देवी भट्टेति सार्वभौमस्तु भयकरि किं स्वं भय शीतज्वरकोष भयान के सबीभरसे भवन्ति यत्र तज्ज्ञेयं भवन्ति यत्रदीर्घाणि भवन्ति यस्मिन् सा भवन्ति पादे सततं भवेत् प्रयोगो नान्यन्न भवेद्धि जागते पादे भावस्थेः मधुरकयैः भवानाञ्च रसानां भावेवेषु नित्यं हि भारतः सातव भारते तु कटिच्छेद्य भारते प्रविचारो यः भारते मानुषाणान्तु भारतेष्वथ हैमे भाषा चतुर्विधा ज्ञेया भिक्षुचक्रचराणाञ्च भित्तौ प्रसारिताङ्गन्तु भिन्नवलितेन कुर्यात् भिन्नार्थमभिविज्ञेयं भिन्नार्थं तदपि प्राहु भुग्नं लज्जान्विते योज्यं भुजङ्गत्रासितं वामं भुजङ्गत्रासितश्चाद्यो नाट्यशास्त्र १७४ | भुजङ्गवासितैमा ३५४ भूमिघृष्टेन पादेन ३४ ९ भूमौ विसर्पितैः पादै ५४ भूग्यासनं तथा कार्य ३७० भूयश्चोर्ध्वविरचिता भूषणाक्षरसङ्घात भूषणैरिव चित्रार्थे ३४८ भूषणैरिव विन्यस्तै -१६४ ३५३ भृशमुद्वृत्ततारान तथा चैव ३५२ भोगिनीनां २२६ भोगिन्यः परिशिष्टास्तु ३१ भोजन हिरण्यगणना ३३, ३६६ | भ्रमणं वलनोदवृत्ते १२५४ भ्रमणं वलनं पातः २५० भ्रमितावुरसः स्थाने २४८ भ्रमरास्कन्दिते स्यात २६४ भृशमुत्तताराम्र १८ ९ शश्वानुनयो माला २३८ भ्राम्या चारीभिरेताभि -६० भ्रुकुटीकुटिला दृष्टिः २४२ भ्रुवोरुन्नतिरुत्क्षेपः ३ वोर्मूलसमुत्क्षेपात् ३६४ म १०८ मङ्गलार्थानि नामानि १० ९ मण्डलगतिस्तथा स्वस्तिक ११० मणिबन्धनमुक्तौ तु १८३ मणिबन्धनविन्यस्ता १८३ मणिबन्धन विश्लिष्ट ३३५ मतङ्गजा विराजन्ते ३३८ मत्तमातंगगमना ११३ मत्तानां तु गतिः कार्या ४६ मत्ते प्रमत्ते चोन्मते २ ९ ८ मदनगदविलासे २ ९ ८ मदोत्कम्पमायुक्ते ३२ मद्रकमेतदद्य ११६ मधुकरपरिगीयमान ११ ९, १२५ मधुरा कुलितान्ता च १२५ ९ ८ १४५ १७४ ५२ २७५ २७६ ३१४ १५ १७४ ३५४ ६३ २२ २१ ७२ 934 १५ २७५ ११ ९, १२३ १२ २५ २५ ३५६ ८२ ७८ ६६ ५५ २८८ २८ ९ १५४ ७४ २४१ २८ २.५ २६७ १७

पद्यार्थानुक्रमणिका ५३७ मध्यं यक्षरमित्याहु मध्यानामधमानाश्ञ्च मध्यमानां गतिर्या तु मध्यानामपि सत्वज्ञा मध्यमासन्दंशो मध्या वा सन्निकृष्टा वा मध्यमोत्तमनीचानां मध्यस्थादिषु भावेषु मध्यमाद [ मध्यप्रसारिताङ्गुष्ठौ मनोरथश्च लेशश्च मन्दसञ्चारिणी दीना मन्थानशराकर्षण मन्दायमानतारा या मन्मथेष्यद्भवं क्रोधं मन्द्रा ता च कर्तव्या मन्द्रा विलम्बिता चैव मरकत वैदूर्यादेः प्रदर्शनं मल्लानां चैव सम्फेट: मलिनान्ता च मलिना महानद्याभोगं महामेरौ त्रयस्त्रिंशत् महीगताभ्यां जानुभ्यां महेन्द्रो मलयः सह्यो मागच्यवन्तिजा प्राध्या मागधी तु नरेन्द्राणां माङ्गल्यद्रव्याणां स्पर्शः मानी लोकज्ञः मानुषाणाञ्च कर्तव्यं मानुषाणां गतिर्ह्येषा मानुष्य इति विज्ञेया मानुषैः कारणादेषां मान्यो भावेति वक्तव्यो मायेन्द्रजाल बहुलं मालतीमालया [ मुकुलन्तु यदा दस्त मुकुलस्तु यदा हस्तः २१३ | मुकुलितकुसुमेषु तथा १३ ९ | मुखजेऽभिनये विप्राः १३४ मुखभ्रनेत्रयुक्तानि १४१ मुखरागविहीनन्तु ६३ मुखरागान्वितो यस्मा १८२ मुदितजनपदाकुला १६७ मुण्डासनं तु दातव्यं ३३ मुनीनां नियमेष्वेवं ५ ९ मूर्तिमन्तः प्रयुज्यन्ते ७७ ] मूर्तिमत्साभिभाषञ्च २०५ मुष्टिकस्वस्तिकौ चापि १४ मुष्टिश्च शिखराख्यश्व ५१ मुष्टिहस्तश्च वक्षस्थो १७ मुहुर्व्यावृत्ततारा च १६२ मूर्च्छामिदश्रमग्लानि ३६४ मूर्छाव्याधिमदावेश ३६५ श्री गौ तु प्रथमे ५७ मृगप्लुता च दण्डा च १०८ मृगशीर्षः परो ज्ञेयः १५ मृदुनलिनीवापाण्डु २४७ मृदुललितपदार्थं १८४ मृदु सन्नगतिश्चैव १७२ | मेति वदेति च योज्या १८८ मेघरवं निशम्य ३४२ मोहयिते कुमिते ३४२ मोक्षण भद्रवोद्रह ४३ ग्लानभ्रूपुटपचमा या २४४ म्लेच्छानां जातयो यास्तु ३४१ ग्लेच्छ शोपचाराच १८४ य १३२ १८२ इमे स्वराश्चतुर्दश ३५० य एकां भूमिकां कृत्वा १ ९ ३ यः किल दाचयं २२६ यज्ञाश्च गुह्यकश्चैव ६८ ] यश्च महीतलनिहितं 196 छन्दः पूर्वमेवो ६३ ६ ८२ ३३ ३४ २५ ९ १७३ १७२ १ ९ ६ १ ९ ६ ४० ३८ ९९ १८ १७० १० २६२ ९ ७ ३८ -२३६ ३१२ १६८ ५३ २४ ९ ९, २७ ३२ ९ १६ १६० _३३६ / २०५ १ ९ ३ २५७ १८४ ४८ ३१०

५३८ यज्ञक्रियेव रुरुचर्म यज्ञोपवीत धारणवेधन यज्ञो भवति तु जण्णो यत् किञ्चित् काव्यबन्धेषु यत्पलायनपरायणस्य यत् प्रत्यक्षं परोक्षं वा यत्प्रयोजनसामर्थ्यात् यत् प्रसन्नेन मनसा यतः पादस्ततो हस्तः यतः प्राप्तः सः पुरुषः यवया कृतं कर्म यध्वा नेक यत्वाविद्धाङ्गहारं तु यतस्तस्य कृतं निश्छेदस्तु विज्ञेय यतीनां श्रमणानाञ्च यतोमुखं भवेद् यत्र तत् पुष्पिताग्रा यत्र तुल्यार्थयुक्तेन यत्र पञ्च लघुन्यादौ यत्र पादास्तु विषमा यत्र प्रियं पुनर्वाक्यं यत्र वार्ता प्रवर्तेत यत्र व्यावुभौ हस्तौ यत्र शब्दार्थसम्पत्या यत्र श्लषणा विचित्रार्था यत्र श्लिष्टा विचित्रार्था यत्र सङ्कीर्तयन् दोषं यत्राकरोद्भवैक्यै यत्रातिशाकरे पादे यत्रार्थस्य समाप्तिः यत्रार्थानां प्रसिद्धानां यत्रापसारयन् दोषं यत्रास्पैरवरैः श्लिष्टैः यकस्यापि शब्दस्य यथाक्रमं पुनर्वामं यथाक्रमेण करणं नाट्यशास्त्र ३११ | यथा च ते ध्यानमिदं ६२ | यथादर्शनमन्यच्च ३३४ यथादेशं यथाकालं २८७ यथा नेत्रं प्रसर्पेत २३४ | यथाप्रकृति नाव्यज्ञो २८१ यथामार्ग - रसोपेतं २७७ यथा येनाभिनेयज्ञ २८६ | यथालक्षणमेतेषां १०४ | यथाशास्त्रार्थसम्पन्नां १८१ यधः सकृदाक्षिप्तं यद्रेचकानुसारेण २८८ यद्वाक्यं वाक्य कुशलैः २२८ १ ९ ३ यद्वीरे कीर्तितं छन्दः १८१ यदा तु बकवद् गच्छेत् २६ ९ यदा प्रदेशिनी वका १४४ यदा भवेतां करणे १८० यद्यस्य शिल्पं २६६ यदा मनुष्या राजानः २७७ यदा सप्तदशे पादे २४७ यदीदृशः प्रवेशः स्यात् २६० यदीदृशं भवेन्नाटचं ३१ ९ यदुच्यते तु वचनं १८० यदेतत् प्रस्तुतं नाटयं ७५, ३६ ९ यन्मनः श्रोत्रविषयं ३०५ यमकं चक्रवालच ३१४ यश्व कच्याविभागोऽयं २७७ यश्वेतिहास वेदार्थो २८३ यः समैः सहितो गच्छेत् २८४, ३१ ९ | यस्तादृशो भवेद् विप्राः २४५ यस्तु मृतः सोऽपि २२१ यस्तु सर्पशिराः प्रोक्तः २७८ यस्मात् प्रयोगं नयति ३२३ | यस्मात् पूरयतेऽर्थान् २७६, ३१४ | यस्माद्विभजन्त्यर्थान् ३१५ | यस्माद् युद्धानि वर्तन्ते १२३ | यस्मादङ्गसमायुक्ता ८२ । यस्मादभिनयो ह्येष २ ९ ५ ९ ० २८१ ३४ १२ ९ १२७ ३७ ४० ३२१ ८ ९९ २८५ ३० ९ १५७ ५० ६ ९ ३५१ १३२ २४८ १५७ १ ९ ५, १ ९ ६ २७ ९ ९ ६ ३० ९ २ ९ १ १ ९ ८ १ ९ ७ १३१ १५८ ३३१ ६ ९ ४ २० ९ २० ९ १० ९ ९ ५ ३

पद्यार्थानुक्रमणिका ५३ ९ यस्मान्नाट्यानुसदृशं यस्मान्निपतन्ति पदे यस्य पादस्य करणे यस्य यद् दृश्यते रूपं यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः यस्याङ्गुल्यस्तु विरलाः [ यस्यार्थानुप्रवेशेन यस्याः गुरूणि सा यस्याः सप्ताक्षरे पादे यस्यास्तु त्रैष्टुमे पादे या कृता नरसिंहेन या क्रिया क्रियते या गया प्रमदा भूत्वा या वन्या लोकविदिता या वाकुञ्चितपचमाग्रा यान्यत्र प्रतिषिद्धानि या निकुञ्चितपचमाग्रा यानि स्युस्तीचणरूक्षाणि यान्ति सिद्धिमनुकानि यानि सौम्यार्थयुक्तानि दादौ प्रायो या पूर्वमेवाभिहिता यामं यामं चन्द्रवतीनां याश्वापि तासां कर्तव्या या यस्मिंस्तु यथा योज्या युग्मेऽविषमे पादे युग्मजविषमैः पादैः युद्धचाप्रयोगेषु युद्धसम्फेटयोस्तज्ज्ञैः ये चान्ये क्रव्यादा ये तु पूर्व मया ये देशास्तेषु कुर्वीत ये देशास्तेषु युञ्जीत ये नेपथ्यगृहद्वारे येन येन हि ममैति ये वर्णाः संयोगस्वर ये विरामाः स्मृता ३५७ | [ ये वर्णा वर्णगता २०८. ये विरामाः स्मृताः पाठये ९ १ ये श्रिता वै जनपदा ७१ ये शेषा लक्षणैर्नोक्ता ४६ येषामन्यस्य बाहुल्यं ५४ येषु देशेषु या कार्या ३०६ ] योग्या या मातृकाभित्ति २३० योगे ध्याने स्तोके २२७ योज्या शकारभाषा तु २३४ यो यथाभिनयो यस्मिन् १६० योऽयं स्वभावो लोकस्य ३०६ | यो वागभिनयः पूर्व १ ९ ७ यो विधिः पुरुषाणां तु १३२ यौधनागरकादीनां १२ २६८ र १७ रक्तमुदुपद्मनेत्रा ३६६ रक्ताक्षः पिङ्गकेशश्च ३१५ रक्षो भूतपिशाचाश्च ३६५ | रङ्गकोणोन्मुखं गच्छेत् ३२६ रङ्गपीठगतः प्रोक्तो १६७ रङ्गावतरणारम्भः २ ९ २ रङ्गे प्रहरणे कार्य १६८ | रते विकृष्टे भरतेन ९ ६ रतिसम्भोगखिन्नं ते २६१ रतेन रात्रौ रमयेत् २६१ रथस्थस्यापि कर्तव्या १३० [ रम्ये किम्पुरुषे वापि ३० ९ रसजानां तु दृष्टीनां ६ ९ रसजा दृष्टयो होता १७८ रसजा भावजाश्वासां ३४५ रसजास्तु रसेष्वेव १८ ९ रसे रौद्रे तु वच्यामि १७८ रशनाजघनकटीनां २ ९ ४ रश्मिकुशाङ्कुशधनुषां ३२६ राजन्नित्य षिभिर्वाच्यो २७० राजपरन्यस्तु सम्भाष्या ३२७ ] ३७२ १ ९ १ २८ ९ १ ९ २ १ ९ २ ११३ ६२ ३४४ ३ १ ९ ७ २०० १६५ ३४३ २७१ १३७ १८४ १३० १ ९ ८ १६२ १११ १३१ २६४ २ ९ ६ १४५ १८३ ] २१ १३ १ ९ १ ९ १३७ ४७ ५० ३५२ ३५३