भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २ — पृष्ठ 651–660

५४० राश्याश्च गणिकायाश्व रिपुशतमुक्त रुधिरनिदेो यो रूक्षस्फुटितकेश रूक्षा स्थिरोवृत्तपुटा रूक्षो निर्भर नपरो रूपणं पचिणाचैव रूपदीपक संयुक्तं रूपनिर्वर्णनायुक्तं रूपकै रूपमाभिश्च रूपोपेतां देवैः सृष्ट रेषु च कर्तव्य रेचिता विधता भ्रान्ता रेचितौ चापि विज्ञेयौ रोपे वितकें विज्ञाने रौद्री बीरा च बीभत्सा ल लक्षणव्यञ्जिता हस्ताः लक्षणसमान करणात् लक्षणं तस्य वच्यामि लक्षणं नियमचैव लक्षणं सम्प्रवच्यामि यो देश्यात् समुद्विभा लघुखगपतन स्त्रोतो पूर्वी यकारस्तु लघु मध्यस्तु रेफः स्यात् लक्ष्यचरप्रायकृतं लज्जायाश्च प्रणामे च लताख्यौ च करो ज्ञेयौ लताख्यौ च तथा प्रोक्तौ लम्बिता कुचिपुटा ललिताकुलभ्रमित ललितैरङ्गविन्यासै • च मन्मने चैव नाट्यशास्त्र ३३ ९ | लाघवार्थं पुनरमी २५६ | लाङ्गलोत्पलपद्मश्च लिङ्गस्थानां व्रतस्थानां ४६ | लिङ्गिनामासनविधिः १५४ लीलाङ्गमाधुर्य पुरस्कृतानि ४१ लीलयोद्धा हितेनाथ १३८ लीलाङ्गहाराभिनयं लीलाद्यर्थोपपत्र वा १०६ ३०८ | लीलारती रुचि २३, २ ९ ० | लुप्तविभक्तिना २८० लेहनं जिह्वया लेहः २५ ९ लोकक्रिया स्वभावेन १०७ लोकप्रसिद्धैर्बहुभि ३५ लोकवार्ताक्रियोपेत-लोकस्य हृदयग्राही ७७ लोके गुणातिरिक्तानां ७ लोके यदभियोज्यञ्च ११ लोप - प्रकृति - प्रत्यय ललितचेति विज्ञेयं लौकिकी नाव्यधर्मी च ७३ ददन्थ्यौ ओओ ३१७ श्लचणाल्प शिथिललाघव २०० २६ ९ व ११, ३७ वक्त्रस्यापरपूर्वस्य १५ वक्त्रं सौम्यं ते ४४ वक्षःस्थश्चैव मित्राणां २२५ वचस्थाश्चैव मध्यानां २२० वक्षसोऽष्टाङ्गुलस्थौ च २१ ९ वक्षसो वार्षगण्ये तु ३०८ वचंति कगतदद्यवा १० वचनेन विनानुक ७८ वर्जितं काव्यदोषैस्तु ४० वरस पुत्रक तातेति १७ व वच्छं च यथा २६८ वदनाभ्याशे कुञ्चित १ ९ ७ | वर्द्धनगते च भावे ३६४ वनमतिशय गन्धाढ्यं २२० ३८ १०६ १७४ १२६ १६५ १ ९ ५ ३०७ ५८ २११ ३० ७३ २८४ १ ९ ५ २७८ २८५ १ ९ ६ २० ९ ६ १ ९ ५ २०४ ६० २६६ २३७ ६५ ७३ ७५ १० ९ ३२८ २८६ ३७३ ३५१ ३३३ ५२ ३३१ २३०

बने कण्टकिनं वल्ली वडवानलसङ्ग्रामे वणिजां सचिवानाञ्च वयस्य राजनिति वा वयो s नुरूपः प्रथमं वरतन पूर्णचन्द्र वरतनुप्रततप्लुत वरमृगनयने चपलासि an वर्गे समाख्यातौ वर्णपदक्रम सिद्धः वर्णः स्वरा विधिर्वृत्तं वर्णाश्चत्वार एव स्युः वर्धमानः स विज्ञेयः वर्षाणि सप्त द्वीपाश्च चलनचैव कर्तव्यं वलनं गमनं भ्यस्त्रं वलिता च विवृत्ताच वलिता विद्धकरणात् वसकारमज्झिमाइ अ वस्तून्यभिनयस्येह वस्त्राभरणसंस्प व्रजेत् प्रच्छन्नकामस्तु व्रतस्थानां तपस्थानां वाक्य माधुर्यसम्पन्ना वाक्ये युक्त पथ्ये वाक्यैः सातिशयैरुक्ता वाङमयानीह शास्त्राणि वाचिकाभिनयः कार्यः वाचिकाभिनयं कुर्यात् वाचि यश्नस्तु कर्तव्यो वामधं परित्यज्य ः शिष्यः सुतो वापि वापीखियो हंसकुलैः स्वनद्भिः वामदक्षिणपादाभ्यां वामः पृष्ठापस च वामविद्धं सललितं वामवेधं ततः कुर्यात् पार्थानुक्रमणिका २८८ | [ वामश्चैव स्वभावस्थः ४२ वामः सध्यापसर्प च १४३ वामः समुन्नतकटि ३५२ वामं सूचीं ततो दद्यात् १ ९ ४ वामं सूचीपदं दद्यात् २२ ९ वामं सूचीं पुनर्दद्यात् २३ ९ वामः सूची त्रिकावर्ती २७२ | वामहस्ते विनिक्षेप्य २०३ वामो दक्षिणपार्श्वन २१० वामो भ्रमरकः कार्यः २२१ वायुर्मिवेगवेला ३६० वारणानामयमेव कालो ७० वाह्रीका दाक्षिणात्याच १७ ९ वाह्रीक भाषोदीध्यानां ८ ९ वाह्रीका शाकलाचैव २२ वाहनं कुञ्जराणां तु ३४ वाहनानि विचित्राणि ८७ वाहनार्थप्रयोगेषु ३२७ विकल्पं गणनां कृत्वा ६ विकलाङ्गप्रयोगेण १५ ९ | विकीर्णवसना चैव १३७ | विकूणनञ्च गात्रस्य १६ ९ विकूणनं विवर्तस्तु २८३ विकूणिता च कर्तव्या ५८ विकूणिता सङ्कुचिता २८४ विकृते व्याधिते क्रोधे २०१ | विकृतिः स्यात् त्रयोविंशा ३६ ९ विकृष्टं यस्तु गच्छेद्धि ७५ विकृष्टा तीव्रगन्धे च २०० विकृश फुल्लितपुटा २८२ विक्रान्तयमकं नाम ३५१ विकोशितोभयपुटा २ ९ ० विक्षेपधूनने चैव १५४ विक्षेपविविधरेश्वक १२२ विक्षेपाच्चापि जङ्घाया ११५ विक्षेपो दक्षिणस्य स्यात् १३१ विघूर्णितविलोचना ५४१ ९ ३ ] ९ ८ १६२ १२१ ११६ ११७, ११८ ११८ १० ९ ९ ० १२४ ४२. २ ९ ५ ३४२ ३४३ १ ९ ० १०७ १४५ १६१ २७४ १५६ १४७ १५३ २ ९ २८ २७ ३६५ २१४ १८३ २८ २७ २ ९ ३ १८ ७२ ९ २ ९ ० ११६ २५०

५४२ विघूर्णितशरीराच विचारस्यान्यथाभाव [ विचारगहनं यत् विचारे विहृते चैव विच्छेदोऽतिजगत्यां विश्यवात् समपादाया विच्युतश्च सशद्वश्व विच्युतौ चलितावस्थ विजयार्थानि नामानि विजृम्भितं निःश्वसितं विज्ञातव्यं प्रयत्नेन विज्ञेयं प्राकृतं पाठयं विज्ञेयमेतद् व्यायामे विज्ञेयं शकटास्यं तु विज्ञेयं संस्कृतं पाठयं विज्ञेया नाट्यतत्वज्ञे विज्ञेयो केशबन्धी तु विज्ञेयौ नृत्ततत्वज्ञ चिटचुम्बने च कार्यों विरस्यापि च कर्तव्या वितर्कितार्धमुकुला वितकता विद्वन्मनोहरं स्वन्त विद्वान् पूर्वोपलब्धौ यत् विविचवपि भवेद् रङ्ग विद्युद्भ्रान्ता ह्यलाता च विद्युन्नद्धाः सेन्द्रधनु विदूषकस्यापि गति विदूषकेण राज्ञी च विधानमुकग्य विधाने च्छन्दसामेषा विधिर्गणकृतश्चैव विधुतं चारणे चैव विन्ध्यसागरमध्ये तु विंशं सप्तदशञ्चैव विनता च तथा कार्या विनिगूहनमायासे नाट्यशास्त्र १४१, १५४ | विनिवृत्तञ्च विधुतं २८२ विनिवृत्तमसूयायां ३०२ ] | विनिवृत्ते स्वपसृतं ८ विनिष्क्रामो विसर्गस्तु २४१ विनीतवेषश्च भवेत् ९ ८ पर्य ५ ९, ६४ विपर्ययः प्रयोक्तव्यः ४४ विपरीतं हमयोगे ३५६ विपरीता न पथ्यासि २ ९ ५ विपरीताश्रया हस्ता ८१ विपुलजघनवदन ३२५ | विपुला तु युजि ज्ञेया ११६ विपुलासि प्रिये कव्यां १२५ विप्लुता चपलोन्माद २०२ विप्लुतोद्वृत्ततारा च १ ९ ८ [ विश्वोके च पुनः स्त्रीणां ७८ विबोधगर्वामर्षोग्य ७८ विभक्त्यन्तं पदं ज्ञेयं ६३ विभवाविभवौ सुरतं १५१ विभ्रमय्य तथा शस्त्रं ११ विभाति ताम्रं दिवि ११८ विभावयति यस्माच्च २८१ विभ्रान्ता चाप्युदात्ता वा ३२० विभ्रान्ततारका या तु १ ९ ४ विभ्रान्ता दृष्टिरावेगे ९ ७ विभूषणं चाचरसंहतिश्च विमानस्थस्य कर्तव्या २४२ १५७ वियुताः संयुताश्चैव ३५२ विरचितमूर्वी संस्थं १ ९ ४ विरामेषु प्रयत्नो हि २२१ विलम्बितगतिः सा तु २२३ | विलम्बिता च दीप्ता च ३२ | विलम्बिते विरामे हि ३४५ विलासलीलाविन्बोक २५६ विलोकितं पृष्ठतस्तु ५२ विवचितोऽन्य एवार्थो ३० | विवर्तनापनयनात ३१ ३२ ८७ २ ९ १४४ १५५ १६८ ३३४ २६२ ७४ २७१ २६३ २६३ २१ १८ ८४ २१ २११ ५८ ११० २ ९ २ ४ १४४ १८ २० ३१३ १४६ ८१ ४२ ३६ ९ २५० ३६५ ३७२ १६३ २३ २ ९ ८ ८६

विवर्तनं कटाक्षस्तु विवर्तनं कम्पनञ्च विवर्तनञ्च पञ्चैता विवर्तनं समुद्रवृत्त विवर्तितं सस्फुरितं विवृत्तञ्च तथोद्वाहि विवृत्तञ्चापि विज्ञेयं विवृतविचारितचरितं विवृत्ताभिमुखीभूता विविधतुरङ्गनागरथ विविधाभिः क्रियाभिर्वा विशिष्टास्तु स्वरा यत्र विशेषः कीर्त्यते यस्तु विशेषयुक्तं वचनं विशेषदर्शनञ्चास्य विषण्णे मूर्हिछते ही विषमार्धसमानां तु विश्लेषः पुटयोर्यस्तु विश्लेषोष्ठञ्च विवृत विषादविस्तीर्णपुटा विषादे च वितर्क च विष्कम्भनकृतप्राणः विष्कर भगामी च भवेत् विष्कम्भतं पुनश्चैव विष्कम्भताञ्चितौ पादौ विष्णुः प्रसूते त्रैलोक्यं विष्णुः सृजति भूतानि विश्रमेना विरामेषु विश्रामेष्वथ नीचानां विसर्जितजनख स्तः विस्तीर्णोत्फुल्लनेत्रा च विस्फारिते चले नेत्रे विस्फारितोभयपुटा विस्मयामर्षयोश्चैव विस्मयार्थे च हर्षे च विस्मये चावहित्थे च विस्मये चैव हर्षे च पद्यार्थानुक्रमणिका ५४३ २२ २ ९ | ८ ९ २१, २४ २४ ३२ ३२ ५८ ३५ २५५ १८२ २१० २८० २७ ९ २ ९ १ ७४ २६० २४ ३२ १६ ३७१ १५२ १५३ १७२ १६ ९ २ ९ ४ २ ९ ४ ३७२ १६४ १३७ १८ १४२ १४ ३६५ २४ १३४ १३ ९ | वीररौद्राद्भुतेषूच्चा ३६६ वीररौद्रमदाद्येषु ३३ वृत्तज्ञैः सा तु २५७, २७३ वृत्तभेदो भवेद्यत्र २ ९९ वृत्तलक्षणमेवं तु २६ ९ वृत्तं तदश्वललितं २५५ वृत्तं मालादिकं २५ ९ वृत्तमर्धसमं चैव २२३ वृत्तानि च चतुःषष्ठि २१५ वृत्तानि चैव चत्वारि २१६ वृत्तानि तेषु नाटये २२५ वृत्तानि परिमाणेन २१७ वृत्तान्यभिकृतौ चैव २१८ वृत्ताभ्येतेषु नाटयेऽस्मिन् २२४ वृत्तैरेवं तु विविधैः २७४ वृन्तात् पुष्पोद्धरणं ६२ वृसीमुण्डासनप्रायं १७५ वेद्यो विसर्जनीयो २०४ वेपमानशरीरश्व १३७ वेलासदृश वस्त्रैश्व १३७ वेश्यानामपि कर्तव्या १७४ वैशाखस्थानमेतद्धि १०७ | वैष्णवं समपादच १०५ वैष्णवं स्थानविश्यङ्गं ११२ वैष्णवं स्थानमेतद्धि १०५ व्यक्तमेवासौ त्वं २२६ व्यञ्जनं यद्भवेद्दीर्घ ३७१ व्यञ्जनानि स्वराश्चैव २०२ व्यसने नायकानाञ्च ३४५ व्याजेन क्रीडया वापि १६८ व्याजलिङ्गप्रविष्टानां ३३८ व्यधिग्रस्ते ज्वरार्ते च ७४, १५२, ३६४ व्याधिते तपसि श्रान्ते ८७ व्याधिते मूच्छिते मत्ते ९ व्याधिप्लुते च शस्त्रक्षते ६ ९ व्याधिव्रीडित निद्रासु १७१ व्यायामं कारयेद् धीमान् ११३, ११४

५४४ व्यायामं कारयेत् सम्यक् व्यायामे ताण्डवे चैव व्यायाम निर्गमश्चैव व्यावृत्तं विनिवृत्तं स्यात् व्यावर्तितं तृतीयं तु व्योम्नश्वावतरेद्यस्तु श शकाराभीरचाण्डाल शकारभाषा योक्तव्या शकाराणां शकादीनां शतं सहस्रं लक्षच शदच्युतञ्च विज्ञेयं शब्दानुदारमधुरान् शब्दाभ्यासस्तु यमकं शारीर्यामथ वीणायां शिष्टा ये चैव लिङ्गस्थाः शृङ्गारे तु रखे कार्य शेषमवशेनैव शेषाणामर्थयोगेन शेषाणि च गुरूणि शेषरम्यजनैर्वाथ्यो शैलास्तथा शत्रुभि शोभते बुद्धया शौरसेनीं समाश्रित्य शौर्योदात्तानि नामानि श्लच गावप शिथिललाघव लिष्टता या पदानां श्लेषः प्रसादः समता प पण कलानां परतो षड्जर्षभौ तथा चैव पटत्रिंशदेतानि तु लक्षणानि ष्टः हः स्तःस्थः मो स स एव प्रमदानां वै स एव प्रविचारस्तु नाट्यशास्त्र १११ स एव शकटास्य ८ ९ स एवास्पन्दितः कार्यः १०७ सः कर्कट इति ज्ञेयः ३२ सङ्क्षिता वज्रवन्मध्ये ८१ सविता चूर्णपा १४६ | सगुर्वन्तः सर्वलघु सङ्करोऽपि भवेत् तेषां सकृत्यभिकृतीश्चैव ३४३ [ सङ्घः सङ्घिसं ३४४ सङ्घप संक्षिप्त निपीडि ३४४ सङ्काचिताभ्यामा ६४ संग्रह परिग्रहौ धारणं ३०० ३१० संग्रहपरिग्रहोद्धारणञ्च स चापि दक्षिणो हस्तः २ ९ १ ३५८ सञ्चारिणीनां दृष्टीनां सत्वञ्च भवति शपयोः ३३ ९ ३०८ सत्वञ्च विकृतं दृष्ट्वा ३७० सत्वमुद्भिरती सा स तेन नाम्ना सम्भाष्यो ३० ९, ३७१ सदृशं तत्तवैव स्यात् २२६ ३४ ९ सदृशार्थाभिनिष्पत्या संज्ञामात्रां प्रणयं २ ९ ३ संज्ञामात्रेण कर्तव्यं २२६ संज्ञामात्रेण कर्तव्या ३४१ ३५६ संज्ञोपलम्भप्रश्नेषु सन्तापोपप्लुता दृष्टिः ६० सन्तापो मनसो यस्तु ३०१ सन्त्यन्यान्यपि वृत्तानि ३०० सन्त्यविभूषा सन्त्रासोत्फुल्लमध्या च ३७२ सन्दंशस्त्रिविधो ज्ञेय ३५८ सन्दष्टकं द्विजैर्दष्टं ३१३ सन्दष्टयमकं नाम ३३२ सन्देशावाहनालोप सन्देहाज्जायते यत्र १६५ सन्धानं शरविन्यासो १ ९ ० सन्धिविग्रहसम्बन्धं १२५ १२२ ६६ २६३ १५ ९ २६४ ८० २२४ ६८ ] ७१ १५ ६८ ७१ ६८ १५ ३३० १४२ १४ ३५१ २८८ २८५ ५८ १११ १४ ९ ९ ७ ३२३ २६८ २२५ १ ९ ६१ २ ९ २ ९ ४ ८ २८२ ११३ ३३ ९

सन्धिविभक्ति - वियुक्तो सम्धीयते पदे यस्मात् सन्धीयते तु यस्मात् सन्ना पतिततारा च सन्निकुचिततारा च संयुक्त संयोगे कार्या संयुक्तानां तु पुन संयुक्तकरणः कार्यः संयुक्त करणेनैव तु संयुतकरणो वा स्यात् संवाहने ऽसियष्टीनां संवृतविवृतं पाठयं संश्लेषश्च वियोगश्च संश्लिष्ट स्थिरपथमा च संस्कारगुण - संयुक्ता संस्कृतं प्राकृतं चैव संस्थिते तारके यस्याः संसर्गादेवतानां सनिमेषाऽनिमेषा च सनिष्पेषकृते चैव सप्त चैव सहस्राणि सप्तभिः सहितान्येव सप्तमं नवमं चान्त्यं सप्त वै गदितान्यत्र सप्ताक्षरा भवेदुष्ण स पुष्कराक्षः क्षतजो स पूर्व वारणो भूत्वा समागताप्रास्सहिता समानशब्दं विभ्रष्टं समानोऽथ वयस्येति सचेपकटाक्षाच [ स मन्तव्यस्तदा हस्तो समन्मथविकाराच समपादः स विज्ञेयः समपादा तु सा चारी समपादा स्थितावर्ता समपादं तथा स्थानं ३५ ना ० शां ० द्वि ० पद्यार्थानुक्रमणिका २०१ समपादे समौ पादौ २१० सम्पद्विरामपादश्च २१० सम्प्रणष्टेन्द्रियमना १६. सम्प्रस्यतीतकाल १७ सम्पूर्णचन्द्रवदना ५३ समचारी प्रयोगो यः ३३२ | समतारच सौम्यच ४२ समतारा समपुटा ५८ समं नाम प्रसुप्तस्य ४६ समं स्वभावभावेषु ४ ९ समं साभ्यनुवृत्तेषु ४२ सम्भाष्या शाक्यनिग्रन्था ७२ सम्भ्रमोत्पातरोषेषु १३ सम्भ्रमविषादमूर्च्छित ३३४ सम्भ्रमविषादमूर्च्छा ३३५ सममर्द्धसमचैव १४ समाचीकृता ३४० समस्यैव यदा पाणि १ ९ समागमो निमेषः स्यात् ६७ समानकूर्परांसौ च २१७ समानाभिस्तथा सख्यः २१८ समानि गणनायुक्ति २३ ९ समानोत्कृष्टहीनाश्च २१७ समाः प्रसारितास्तिस्रः २१३ | समानकरणे चेष्टा २ ९ ६ समाप्तेऽर्थे पदे वापि २ ९ ३ | समा समोन्नता त्र्यश्रा ६२ समा स्वाभाविकी ३२६ | समावर्त्य त्रिकञ्चैव ३५१ समा विकसिता दृष्टिः ११ समासवद्भिर्बहुभि ६८ ] समासोकं मनोग्राहि १७ समिध्याध्यवसायस्तु ९ १ | समीच्य वृत्ते कर्तव्ये ९ ८ सम्मुखप्रसृताङ्गुष्ठः ९ ७ समुद्रयमकं तत्तु १४५ | समुद्रयमकचैव ५४५ १०६ २२१ १७० २०७ २८ ९ १२६ २३ १५ १७६ ३१ २३ ३५२ १३३ ६ ९ ८४ २१२ ३२ ९ १ २४ ७५ ३५४ २१ ९ ३४७. ६० ९ ५ ३७० ३४. ३४. ११ ९. १५. ३०४ २७७-३१७. ३७२ ४५. २ ९ २ २ ९ १

५४६ समुद्रस्त्वनुकम्पायां समुद्वहनभूयिष्ठा समुन्नतकटिर्वामः [ समुन्नतमुरश्चैव समुन्नतं समचैव समुन्नतो लताहस्तः समे समासनं दद्यात् समैश्च सहितो गच्छे समैः सम्भाषणं कार्य समोत्सारितमसली समोत्सारितमप्याहुः समोरसारितमेतच्च समो यत्र स्थितो सयौवनानां नारीणां सरांसि हंसैः कुसुमैश्व सर्वथा सर्वविषमा [ सर्पशीर्षौ यदा हस्त सर्वतो भ्रमणाच्चापि सर्वतो भ्रमणाच्चैव सर्वतो मण्डला बिद्धं सर्वत्र च प्रयोगे भवति सर्वत्र सप्तमस्यैव सर्वपादेव विषमैः सर्वपिण्डीकृताङ्गस्तु सर्वमेतद्यथातत्वं सर्वमेतत्त विज्ञेयं सर्वलोकमनोग्राही सर्वस्वीभिः पतिर्वाच्यः सर्वसङ्कुचिताङ्गा च सर्वस्य सहजो भाव सर्वाङ्गिकं तथैव च सर्वास्ववस्थासु च सर्वास्वेव हि शुद्धासु सर्वासां प्रकृतीनां तु सर्वे नागाश्च निषधे सर्वे पादाः समा यत्र नाटयशास्त्र ३० | सर्वे भावास्तु देवानां १५३ सर्वेषामेव चार्यागां १५१ सर्वेषां छन्दसामेव १६३ सर्वेषां जातिवृत्तानां ११२ | सर्वेषामेव वृत्तानां १२८ सर्वेषामेव हस्तानां ७८ सर्वे हस्तप्रचाराश्च १७५ सर्वैराकुचितं र १८२ सर्वैरेवाङ्गविन्यासै ३४ ९ सर्वैश्वापगतैः पादैः ९ ७, १०० सव्य मुद्घट्टितं कृत्वा ११५ सव्यस्य पृष्ठतो वामः - १२३ सहजातन्तु सहजं १६३ सहस्रा यथ चत्वारि १६६ सहस्राणि शतचैकं २ ९ ० सहसा दर्शनं यत् २६२ | सहासनं न दुष्येत ७७ ] स हि संयोगविहीनः ८८ सातं सर्वगुणैर्हीनं १० साध्वत्यारभटीप्रायं १०२ सात्वते तु प्रवच्यामि ३३१ | सारवतीं कैशिकीञ्चैव २६३ | सात्विकः पूर्वमुक्तस्तु २६० सादृश्यं क्षोमजननं १७१ साधने विस्मये हर्षे १३ साध्यते योऽर्थसम्बन्धो ३३ ९ | साध्यते निपुणैरर्थ २७८ साध्वसे च विषादे च ३५२ सानन्दाश्रुकृता दृष्टिः १५७ | सानुरागैरुदारैश्व १ ९ ८ | सानुस्वारविसर्गञ्च ४८ पूर्वा मन्तव्या • २३२ | सा मन्तव्या तु दिकू ३४१ | साम्भोभारैरानदद्भिः १३३ साथै बाहुल्य मे कस्य १८५ २७४ २१८, २१ ९ २७४ २२३ ७२,८१ ७३ १७६ ८५ १२६ १२४ ९ ८ २५ २१६ २१७ २३ 90 ३३४ २८८ १ ९ ३ ११० १८ ९ ५ २८४ ८ ३२३ २७७ ८ ९ १३. ३०४ २२० १ ९ ४ १८० २२८ १ ९ २ १८४ सारूप्यमिध्याध्यवसाय ३१२ २ ९ ५ सा स्यात् तनु- २२५

' पद्यार्थानुक्रमणिका ५४७ सा ज्ञेया ग्रुपपत्तिस्तु सितमूर्ध्वेन तु कुर्यात् सिद्धान् बहून् प्रधानार्थान् सिद्धिपूर्व भवेत्तथ सिद्धोपमानवचनं सिद्धैरथैः समं कृत्वा सिंहव्याघेष्वभिनयः सिंहन्यालद्वीपिप्रदर्शनं सिंहर्त्तवानराणां च सिंहादीनां प्रयोक्तव्या सिंहासनन्तु राज्ञीनां सुकुमारप्रयोगाणि सुकुमारस्तथा विद्धो सुकुमारार्थं संयुक्तं सुखप्रयोज्येछ सुखशद्वार्थसंयोगात् सुखोन्मीलिततास च सुतनु जलपरीतलोचनं सुप्रतिष्ठा भवेत् पञ्च सुप्रसिद्धाभिधाना तु सुप्तमूर्च्छितवातोष्ण सुरपतिधनुरुज्ज्वला सुरङ्गखन कादीनां सुराष्ट्रावन्तिदेशेषु सूचया चाप्यभिनयं सूचासु चाकरगते सूच्यास्यः पद्मकोषश्च सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा ११५, सूचीमाचक्रमं दद्यात् सूचीमाद्यं पुनर्दद्यात् सूची वामक्कमं कृत्वा सूचीं वामपदं दद्यात् सूचीं वामं पुनर्दद्यात् सूचना पुनश्चैव सूचीविद्धमविद्धं वा सूचीविद्धापविद्धैश्व सूचीविद्धं दण्डपार्द सूचीविद्धैरपक्रान्तैः ३२३ ५ ९ २७ ९ ३१६ * ३१६ २७७, ३१४ ६३ ६ ९ १६० १६१ १७४ १ ९ ४ १ ९ ३ ३०५ ३०५ ३०२ १७ २६६ २१२ ३०६ २४ २५७ ३४५ ३४५ १३६ ३६ ९ ३८ ११७, १२०, १२१ ११ ९, १२० ११८ १२० ११८, १४ ९ १२१ ११६ १६४ १२४ ११५ १४८ | | सूचश्चास्य भवेदेवं _१४५ सेवकाः शिल्पिनश्चैव ३४ ९ सेवार्थ मधुरं वाक्यं ३२४ सैन्धवास्स्वथ सौवीरा १८ ९ | सैव भूमिस्तु बहुभि १८२ | सोऽङ्गाभिनयसंयुक्तो १ ९ ७ सोच्छ्वासा मधुरे गन्धे २८ सोद्वाहिता चूर्णपदे १५७ सोऽनेकत्वाद्विचाराणां ३२० सोऽर्धचन्द्र इति ख्यातः ४६ सौ गौ तु प्रथमे पादे २६१ सौम्य भद्रमुखेत्येवं ३५१ सौम्या विकसितान्ता च १२ सौष्ठवे हि प्रयत्नस्तु स्थगितं पिहितं प्रोक्तं २४ स्तब्धञ्च निग्नपृष्ठञ्च ८४ स्तनोत्थापन कार्य १५६ स्तम्भग्रहणे च तथा ७० स्तम्भनञ्चात्र विज्ञेयं ८ ९ स्तम्भे मानग्रहणे ८४ खग्दामपुष्पमाला ५१ स्पर्शेऽनुलेपनार्थे ६० स्पष्टाः काद्या मान्ताः २०४ स्वजनप्रियसज्जन २३५ स्वतः सुप्रतिबद्धञ्च ३०२ स्वप्नायिते च सम्भ्रान्ते ७४ स्वभावगमने ह्येतत् १२१ स्वभावजा तु तस्यैषा १५५ स्वभावजायां विन्यस्य १५८ स्वभावभावोपगतं १ ९ ५ स्वभावमात्मनस्त्यक्त्वा १६८ स्वभावरचितोभूमौ ९ १ स्वभावसिद्धमेवैतत् २२ स्वभावसौष्ठवोपेतौ १०६ स्वभावाभिनयोपेतं १ ९ ५ स्वभावे तूत्तमगतौ १३० स्वयमुपयान्तं भजसि २२६ स्वयं वित्तयं कर्तव्यं ७१ स्वयुवतिवृतो गोष्ठाद् २४८

५४८ स्वरालङ्कारसंयुक्त १ स्वविकल्पेन रचितं स्वसेति भगिनी स्वसौष्ठवसमायुक्त स्वस्तिक विच्युतिकरणात् स्वस्तिकस्याग्रतः पादः स्वस्तिकाविति विख्यातौ स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ च स्वस्वजातिसमुत्थेन स्थानीया ये च पुरुषाः स्थानेनानेन कर्तव्यः स्थानेनानेन कर्त्तव्यं स्थानेन समपादेन स्थानकं तावदेव स्यात् स्थानं कृत्वावहित्थ स्थानन्तु वैष्णवं कृत्व • स्थानमा कुञ्चितं नाम स्थानमेतत् प्रयोक्तव्यं स्थानं प्रसारितं नाम स्थानान्यस्य पुनस्त्रीणि स्थानान्यासां प्रवच्यामि स्थानीया या स्त्रियः स्वाभाविकः प्रसन्नश्च स्वाभाविकस्तु कर्तव्यः स्वाभाविका चेति बुधैः स्वामीति युवराजस्तु स्थायिभावाश्रया होता स्नानगन्धाधिक्यै स्नानैश्चूर्णैः सुख स्यात् कुञ्चितं संकुचितं स्याद्विवादिष्वर्थेषु स्निग्धान्यन्यानि च स्निग्धा हृष्टा च दीना च स्थितं मध्यं द्रुतचैव स्थित्वा नूपुरपादेन स्थित्वा पादतलाग्रेण स्थिरः स्वभावाभिनये स्मितभाषिणी ह्यचपला स्त्रीणां कापुरुषाणाञ्च नाट्यशास्त्र ९ ६, ३७३ | स्त्रीणाञ्च पुरुषाणाञ्च २ ९ ० स्त्रीणाञ्चैवासनविधि ३५४ स्त्रीणां तदेव कर्तव्यं १५१ स्त्रीणामुद्वाहि लीलाय ४२, ६७ | स्त्रीणामेतत् स्मृतं स्थानं १०२ स्त्रीणां स्थानानि कार्याणि ७६ स्त्री पुंसः प्रकृतिं कुर्यात् ४० स्त्रीपुमांसं स्वाभिनयेत् १६० | स्त्रीपुरुषयोश्च संलापे १७५ स्त्रीणां विलासे विब्बोके १०५ स्त्रीवेषभाषितैर्युक्तः १०७ स्फुटितकलशशुक्ति १४६ स्फुरदा श्लिष्टपचमार्धा १६४ स्फुरिताधरं चकित नेत्रं १६६ स्थूलकायस्तथा प्रांशु १२८ स्थूलस्यापि हि कर्तव्या १७६ स्थूले बुद्वाहिता योज्या १६३ स्मृते चायिते चैव १७६ स्मृतार्थमुकुला दृष्टि |: ६५ स्वेदस्य चापनयने १०४ स्वेदापमार्जनेषु च १६६ स्नेहा दाक्षिण्ययोगाद्वा ३२ स्जो स्जी गश्च चतुर्थे ३२ स्जौ स्जी गश्च त्रिका २७ रजौ स्गौ च प्रथमे ३५१ रजौ स्लौ च ततो १५ रजौ लौ चादौ २२६ ह २४ ९ हली बली हली माली २८ हास्य शृङ्गारकरुणे ९ २ हास्य शृङ्गारयोः कार्यों ११३ हास्ये चोद्देश्य मात्रेण ११ १२ ९ हिमवत् सिन्धुसौवीरान् १५५ हीना वनेचराणां च ९ १ हीनैः सपरिवारं तु ९ १ हृदयस्थस्य भावस्य २३७ | ह्रस्वं दीर्घप्लुतश्चैव १४२,१६७ | ह्रस्वदीर्घप्लुतानोह १७३ १७४ १६७ ३२ १६३ १६२ १६८ १६८ २७ ] ३० १६८ २६० १७ २६६ १३७ १५३ 66 ३० ९ १८ ४८ ५६ ३२३ २६७ २६७ २६५ २६७ २६७ २ ९ ६ ३६६ ३५८ ३७० ३४६ ३४२ ३४ ९ ३१८ ३० ९ ३१०

आधार एवं सन्दर्भ ग्रन्थसूची ( आकर ग्रन्थ ) अभिनयदर्पण । नन्दिकेश्वर । म ० मो ० घोष । कलकत्ता । अभिनवभारती- ( नाट्यशास्त्र व्याख्या ) गा ० ओ अर्थशास्त्र । कौटिश्य । चौखम्बा, वाराणसी । काव्यादर्श । दण्डी । चौखम्बा, वाराणसी । काव्यालङ्कारसूत्र । वामन । चौखम्बा वाराणसी । काव्यालङ्कारसूत्र । भामह । चौखम्बा वाराणसी । काव्यालङ्कारसूत्र । उद्भट । बडौदा तथा बम्बई । काव्यप्रकाश । मम्मट । वामनाचार्य झलकीकर । ० सि ० बडौदा पूना । काव्येन्दु प्रकाश । कामराज दीक्षित । चौखम्बा वाराणसी । दशरूपक । धनिक तथा धनञ्जय । निर्णयसागर, बम्बई । नाटकचन्द्रिका श्री रूपगोस्वामि 1 । चौखम्बा वाराणसी । नाटकलक्षणरत्नकोश । सागरनन्दी । चौखम्बा वाराणसी । नाट्यशास्त्र । भरतमुनि । जे ग्रासे संस्करण- पेरिस । नाट्यशास्त्र । भरतमुनि । काव्यमाला संस्करण बम्बई । नाट्यशास्त्र । भरतमुनि । काशी संस्करण - चौखम्बा वाराणसी । नाट्यशास्त्र । भरतमुनि । अभिनवगुप्त व्याख्या सहित । बडौदा । नाट्यशास्त्र । भरतमुनि । अंग्रेजी अनुवाद सहित । म ० म ० घोष नाट्य सर्वस्वदीपिका । हस्त ० प्रति । पूना । नाट्यशास्त्र संग्रह । मद्रास । भाग १ तथा २ । नारदीय शिक्षा । मैसूर । ॥ कलकत्ता । नृत्तरत्नकोश । कुम्भ नृपति । भाग - १-२ । राजस्थान पुरातत्व ग्रन्थमाला । नृत्तरत्नावलि । जाथ सेनापति । पाणिनीय शिक्षा । चौखम्बा वाराणसी । भरतकोष । रामकृष्ण कवि । पूना । भरतार्णव । नन्दिकेश्वर । मद्रास । भरतभाष्य । नान्यदेवभूपति । भाग १ तथा २ भावप्रकाशन । शारदा तनय । बडौदा । मानसार शिल्पशास्त्र । डॉ ० पी ० के ० आचार्य रस - कौमुदी । श्रीकण्ठ कवि । बडौदा । रसार्णवसुधाकरः । सिंहभूपाल । त्रिवेन्द्रम् । राजतरङ्गिणी । कल्हण, जोनराज तथा श्रीवर शृङ्गारप्रकाश । भोजनृपति । ज्योश्यार सम्पा ० । खैरागढ़ संगीत ॥ भाग १-४ । विश्व वि ० । सरस्वतीकण्ठाभरण । भोज । कलकत्ता, बम्बई तथा चौखम्बा वाराणसी संस्करण ।