प्रशस्तपाद भाष्य - पदार्थधर्म सङ्ग्रह - न्यायकन्दली टीका - प्रशस्तपाद मुनि — पृष्ठ 71–80

प्रशस्तपाद भाष्य - पदार्थधर्म सङ्ग्रह - न्यायकन्दली टीका - प्रशस्तपाद मुनि · पृष्ठ 71–80

पृष्ठ 71

प्रशस्तपाद भाष्य - पदार्थधर्म सङ्ग्रह - न्यायकन्दली टीका - प्रशस्तपाद मुनि, पृष्ठ 71 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailash [ ५४ ] विषयाः योगिप्रत्यक्ष कथनम् भा ० रसनिरूपणम् भा ० रसनेन्द्रियस्याप्यत्वम् टी ० रूपद्रव्यतादाम्यमतखण्डनम् टो ० रूपनिरूपणम् भा ० रूपस्य आश्रयनाशनाश्यत्वे युक्तिः टी ० रूपादिषु प्रत्यक्षोत्पत्तिकारणकथनम् भा ० रूपादिसंज्ञायां बीजकथनम् भा ० लक्षणस्य प्रयोजनम् टी ० लिङ्गलक्षणम् भाव लिङ्गलक्षणेऽतिव्याप्तिनिरासे मतविशेषनिरासपूर्वकस्वमत व्यवस्थापनम् टी ० लिङ्गाभासकथनम् भा ० लिङ्गाभ! से सूत्रकारस्य विशेषमतोपन्यासः भा ० लैङ्गिक लक्षणम् भा ० वर्णात्मकशब्दोत्पत्तिविधिः भा ० वर्णाश्रमिणां सामान्यरूपेण धर्महेतु कथनम् भा ० वाक्यस्यार्थ प्रत्यायकत्वे स्फोटवादनिराकरणारम्भः टी ० वानप्रस्थानां धर्महेतु निरूपणम् भा ० वायु निरूपणम्, तद्गुणकथनम् । तस्य द्वैविध्यम्, अनिश्यस्य त्रैविध्यम् भा ० वायोरप्रत्यक्षत्वकथनं वाध्वनुमान प्रकारश्च टी ० वायो कर्मोत्पत्तिकथनम् भा ० विज्ञानवादिमतखण्डनम् टी ० विद्याविभागः भा ० विपर्ययनिरूपणम् भा ० विपर्ययास्वीकर्तृमतम् टी ० विपर्ययास्वकर्तृमतखण्डनम् टी ० विभागजगुणकथनम् भा ० विभागनिरूपणम् भा ० विभागलक्षणम् भा ० विभागविनाशः भा ० विभागजविभागादिः भा ० विभुद्वय संयोगमत खण्डनम् भा ० वियुक्तप्रत्यक्षकथनम् भा ० विशेषणविशेष्ययोरेकज्ञानालम्बनत्वे बाधकम् टी ० ... For Private And Personal

पृष्ठ 72

प्रशस्तपाद भाष्य - पदार्थधर्म सङ्ग्रह - न्यायकन्दली टीका - प्रशस्तपाद मुनि, पृष्ठ 72 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailashs विषयाः विशेषपदार्थनिरूपणम् भा ० [ * ] विशेषपदार्थनिरूपणम् भा ० विशेषस्य द्रव्याद्यतिरिक्तत्वनिरूपणम् भा ० विषयभोगजसुखस्य क्षणिकत्वादिकथनम् टी ० विहितनित्यकर्माकरणस्य प्रत्यवाय हेतुत्वे विप्रतिपत्तिनिरासः डी वेगस्य गुणान्तरत्वे युक्तिः टी ० वैोत्पत्तिप्रकार: भा ० ... ... वैधर्म्य निदर्शनलक्षणं वैषम्यंनिदर्शनोदाहरणं च भा ०... वैशेषिक गुणकथनम् भा ० शक्तेः पदार्थान्तरत्वखण्डनम् टी ० शब्दादीनामनुमानेऽन्तर्भाविकथनम् भा ० सम्वनिरूपणम् भा ० ... शब्दविभागः भा ० ... ... ... *** सदस्य श्रोत्रग्राह्यत्वप्रकारः भा ० शब्दस्यार्थप्रतिपादकत्वे विप्रतिपत्तिनिराकरणम् टी ० शरीरस्य पाञ्चभौतिकत्वनिरासः टी. शास्त्रारम्भः भा ० शुक्तिरजत प्रतीतेरलौकिकवस्तुविषयकत्वम्डनम् टी ० ... 100 ... शौर्यादीनां गुणेष्वन्तर्भावकथनम्, ते च शौर्यो दार्यकारुण्यदाक्षिण्योगवादयः टी ० श्रोत्रस्य नभोदेशत्वम् टी ०...... पण पदार्थानां साधयं निरूपणम् भा ० ... सत्कार्यवादखण्डनम् टी • सत्तानिरूपणम् टी ० सत्तासामान्यव्यवस्थापनम् भा ० सत्प्रत्यय कर्मकथनम् भा ० ... ... ... ... सन्निकृष्ट विप्रकृष्टयोः परस्पराभावरूपत्वमतखण्डनम् टी ० समवायः, द्रव्यादिसाधम्यं च भा ० समवायनिरूपणम् भा ० समवायसद्भावे प्रमाणम् भा ० समवायस्य द्रव्याद्यतिरिक्तत्वम् भा ० समवायस्य नित्यत्वम् भा ० समवायस्य संयोगभिन्नत्वम् भा ० समवायस्यानुमेयत्वम् भा ० समवायस्याप्रत्यक्षत्वम् भा ० For Private And Personal

पृष्ठ 73

प्रशस्तपाद भाष्य - पदार्थधर्म सङ्ग्रह - न्यायकन्दली टीका - प्रशस्तपाद मुनि, पृष्ठ 73 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailashs [ प्र | विषयाः ममवायस्यैकत्वम् मा ० समानजात्या रम्भकगुण कथनम् भा ० समानाधिकरणारम्भकगुणकथनम् भा ० समानासमानजात्यारम्भकगुणकथनम् भा ० सम्बन्ध प्रयोजनकथन फलम् -टोक सम्भवस्यानुमानेऽन्तर्भावादिकथनम् भा ० सविकल्पक प्रत्यक्षान्तर्भूत कल्पनापदार्थविचारः टी ० सलिलादीनां गन्धशून्यत्वकथनम् टी ० साधर्म्य निदर्शनलक्षणं साधम्र्म्यनिदर्शनोदाहरणं च भा ० साधर्म्य वैधर्म्यप्रकरणारम्भः भा * साघम्यंवैधर्म्यशब्दार्थकथनम् टी ० सामान्यगुणकथनम्- भा ० सामान्यनिरूपणम् भा ० सामान्य विभागादिः परमपरमित्यादिना भा ० सामान्यस्य द्रव्याद्यतिरिक्तत्व व्यवस्थापनम् भा ० सामान्यादिषु सामान्याभावकथनम् टी ० सामान्यादीनामकृतकत्वे युक्तिः टी ०. ... ... ... .... सामान्यादीनां त्रयाणां साधर्म्यकथनं स्वात्मसत्वं बुद्धिलक्षणत्वम् अकार्यत्वमकार-णत्वमसामान्यविशेषवत्त्वं नित्यत्वमर्थशब्दानभिधेयत्वं च भा ० सिद्धदर्शनस्य विद्यान्तरत्वखण्डनम् भा ० सुखनिरूपणम् भा ० सुखस्य दुःखाभावरूपतावादिमतखण्डनम् टी ० सुखादीनां ज्ञानात्मकत्वमतनिरासः टी ० सुरभिचन्दनप्रत्यक्षस्य चक्षु णोभयजन्य त्वमतखण्डनम् टी ० सुवर्णादीनां रूपस्पर्शव्यतिरिक्तद्रव्यत्वसाधनम् टी ० सुवर्णदितैजसत्वसाधनम् टी ० सृष्टि संहारविधिः भा ० सौगतमतम् अविनाभावपदार्थ नियामककथनम् टी ० सौगत मखण्डनम् अनुमाने टी ० संख्या निरूपणम् भा ०. संख्येयनाशेऽपि संख्या व्यवहारोपपत्तिः टी ० ... संयुक्त प्रत्ययनिमित्तश्वेन संयोगसिद्धौ विप्रतिपत्तिनिरासः टी... संयोगजगुणकथनम् भा ० संयोगनाशकथनम् भा ० ... : ... For Private And Personal

पृष्ठ 74

प्रशस्तपाद भाष्य - पदार्थधर्म सङ्ग्रह - न्यायकन्दली टीका - प्रशस्तपाद मुनि, पृष्ठ 74 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailashsa! विषयाः [ ५७ ] संयोगनाशपरत्वापरत्वनाशोदाहरणम् भा ० संयोगनिरूपणं तस्य त्रैविध्यादिकम् भा ० संयोगलक्षणं संयोगस्यान्यतरकर्मजादिविभागादिश्च भा ० • संयोगापेक्षा बुद्धिनाशजपरत्वापरत्वनाशोदाहरणम् भा ० संयोगाभावातिरिक्तविभागकथनम् टो ० संशयनिरूपणं संशयभेदकथनं च भा * संशयस्य प्रत्ययत्वे विप्रतिपत्तिनिराकरणम् टी ० संस्कारनिरूपणं तद्विभागश्च भा ० संस्कारात् संयोगविभागपूर्वक कमौत्पत्तिः भा ० संस्कारातिशयहेतुकथनम् टी ० .... ... ... ... स्थितिस्थापक निरूपणम् भा ० स्पर्शनिरूपणम् भा ० स्फोटवादनिराकरणम् टी ० स्मृतिनिरूपणम् भा ० स्नेहनिरूपणम् भा ० स्वतन्त्रपरमाणुषु पाकजोत्पत्तौ प्रमाणम् टी ० स्वप्ननिरूपणं स्वप्नविभागादिश्च भा ० स्वप्रकाशवादखण्डनम्टी ० स्वार्थानुमाननिरूपणम् भा ० स्वाश्रयसमवेततदन्योभयारम्भकगुणकथनम् भा ० हेत्वाभास निरूपणम् भा ० ... ... ... .. .... ... ... ... .... ... ... For Private And Personal

पृष्ठ 75

प्रशस्तपाद भाष्य - पदार्थधर्म सङ्ग्रह - न्यायकन्दली टीका - प्रशस्तपाद मुनि, पृष्ठ 75 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra अशुद्धम् वक्तृप्रमाण्यो कार्यान्वितपदाथ प्रतीते ' सद्गुणोपब्धः सिद्धस्तथा प्रतित्तृ कारणहम मात्मन्यव व्यापत्त्यत्व अहमेवायिमिति भुतिप्राण्या माथ तत्कारणाविच्छा बिभवाभावाश्चास्य मानसः आत्यन्तिका कारणत्वाति जनयन्ति सहैकस्मिनन्नर्थे दवाभ्यामपि तदकाय तदूतरूप क्षित्युदमक तेनादि आकाशाविभाग सहनि भावाव प्रतित्युपपत्तेः प्रयत्नानन्तरीक प्रतितिरियम् Acharya Shri Ka www.kobatirth.org शुद्धाशुद्धपत्रम् शुद्धम् वक्तृप्रामाण्यो कार्यान्वितपदार्थे वैधर्म्य प्रतीतेः । तद्गुणोपलब्धेः सिद्धिस्तथा नेकप्रतिपत्त प्रसाधकोऽनु कारण महम नात्मव्यव व्यावृत्त्य सत्त्व अहमेवायमिति श्रुतिप्रामाण्या युज्यते द्वाविमाव तत्कारणादिच्छा विभवाभावश्चास्य मनसः आत्यन्तिक कारणत्वावि जनयन्ती सहैकस्मिन्नर्थे तदभावाभ्यामपि तदका तद्गतरूप क्षित्युदक तेनापि आकाश विभाग वे सहान भावाभाव प्रतीत्युपपत्तेः तन्नित्यमेवं प्रयत्नानन्तरीयक प्रतीतिरियम् --:: -For Private And Personal

पृष्ठ 76

प्रशस्तपाद भाष्य - पदार्थधर्म सङ्ग्रह - न्यायकन्दली टीका - प्रशस्तपाद मुनि, पृष्ठ 76 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailashsagarsuri Gyanmandir प्रशस्तपादाचार्यप्रणीतम् प्रशस्तपादभाष्यम् [ पदार्थधर्म्मसङ्ग्रहाख्यम् ] श्रीधर भट्टकृत-न्यायकन्दलीव्याख्योपेतम् श्रीदुर्गाधरझाकृत - हिन्दीभाषानुवादसहितम् प्रशस्तपादभाष्यम्

प्रणम्य हेतुमीश्वरं मुनिं कणादमन्वतः ।

पदार्थधर्म्य सङ्ग्रहः प्रवक्ष्यते महोदयः ॥

( सभी जन्यपदार्थों के ) कारण ईश्वर को प्रणाम करने के पश्चात् कणाद मुनि को प्रणाम करके ' महोदय ' अर्थात् मोक्ष देनेवाले पदार्थधर्म्मसङ्ग्रह ' नाम के ग्रन्थ को लिख रहा हूँ । अनादिनिधनं प्रपद्ये न्यायकन्दली देवं

जगत्कारणमीश्वरम् ।

सत्यसङ्कल्पं नित्यविज्ञानविग्रहम् ॥१ ॥

ध्यानैकतानमनसो विगतप्रचाराः ज्ञानात्मने पश्यन्ति यं कमपि निर्मलमद्वितीयम् । विघटिताखिलबन्धनाय तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय ॥२ ॥

आदि और विनाश से रहित एवं जगत् के निमित्तकारण, तथा जिनके संकल्प कभी विफल नहीं होते, नित्यविज्ञानस्वरूप उन परमेश्वर की शरण मैं प्राप्त होऊ ॥१ ॥

सभी दोषों से रहित एवं सांसारिक सभी वस्तुओं से सर्वथा विलक्षण जिस वस्तु को योगिगण एकाग्र होने पर देखते हैं, सभी बन्धनों से शून्य ज्ञान - स्वरूप उन भगवान् पुरुषोत्तम को मैं प्रणाम करता हूँ ॥ २ ॥

For Private And Personal

पृष्ठ 77

प्रशस्तपाद भाष्य - पदार्थधर्म सङ्ग्रह - न्यायकन्दली टीका - प्रशस्तपाद मुनि, पृष्ठ 77 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailashsagarsuri Gyanmandir २ न्यायकन्दलीसंवलितप्रशस्तपादभाष्यम् न्यायकन्दली [ मङ्गलाचरण-शास्त्रारम्भेऽभिमतां देवतां शास्त्रस्य प्रणेतारं गुरुञ्च श्लोकस्य पूर्वार्द्धन नमस्यति - प्रणम्येति । कर्म्मारम्भे हि देवता गुरवश्च नमस्क्रियन्ते इति शिष्टाचारोऽयम् । फलं च नमस्कारस्य विघ्नोपशमः । न तावदयमफलः, प्रेक्षावद्भिरनुष्ठेयत्वात् । अन्यफलो s पि न कर्म्मारम्भे नियमेनानुष्ठीयेत, अविघ्नेन प्रारीप्सितपरिसमाप्तेस्तदानीमपेक्षितत्वात् फलान्त-रस्यानभिसंहितत्वाच्च । ननु किं नमस्कारादेव विघ्नोपशमः? उत अन्यस्मादपि भवति? न तावन्नमस्कारादेवेत्यस्ति नियमः, असत्यपि नमस्कारे न्यायमीमांसा-भाष्ययोः परिसमाप्तत्वात् । यदा चान्यस्मादपि तदा नियमेनोपादानं निरुपपत्तिकम् । अत्रोच्यते - नमस्कारादेव विघ्नोपशमः, कर्म्मारम्भे सद्भिर्नियमेन तस्योपादानात् । न च न्यायमीमांसाभाष्यकाराभ्यां न कृतो नमस्कारः, किन्तु तत्रानुपनिबद्धः । शास्त्र के आदि में इष्टदेवता तथा शास्त्र के रचयिता और अपने गुरु कणाद मुनि को " प्रणम्य " इत्यादि श्लोक के पूर्वार्द्ध से नमस्कार किया गया है । किसी कार्य्य के आरम्भ में देवता और गुरु को नमस्कार करना शिष्टजनों का आचार है । इसका फल विघ्नों का नाश ( ही ) है । यह निष्फल तो हो नहीं सकता, क्योंकि शिष्टों से आचरित है । विघ्नों के नाश को छोड़ कर और ( स्वर्गादि ) फल भी इसके नहीं हो सकते, क्योंकि उस दशा में शास्त्रों के आरम्भ में ही नियम से इसका अनुष्ठान नहीं होता । एवं मङ्गलाचरण के समय " ग्रन्थ निर्विघ्न समाप्त हो जाय " यही मङ्गला-चरण करनेवाले को अभिप्रेत भी होता है । दूसरे ( स्वर्गादि ) फल वहाँ उपस्थित भी नहीं हैं । ( प्रश्न ) ( १ ) विघ्नों का विनाश नमस्कार से ही होता है? या ( २ ) और भी किसी कारण से? यह नियम तो नहीं है कि नमस्कार से ही विघ्नों का नाश हो, क्योंकि न्यायभाष्य और मीमांसाभाष्य दोनों ही निर्विघ्न समाप्त हैं, यद्यपि उनमें नमस्कार नहीं है । अगर नमस्कार को छोड़ कर और भी किसी कारण से विघ्नों का नाश हो सकता है तो फिर ग्रन्थ के आरम्भ में नमस्कार करना ही चाहिए, यह नियम युक्ति - शून्य हो जाता है । ( उत्तर ) उक्त प्रश्न के समाधान में कहना है कि नमस्कार से ही विघ्नों का नाश होता है, क्योंकि सभी कार्यो ं के आरम्भ में शिष्टों ने नियम से मङ्गलाचरण किया है । न्यायभाष्यकार और मीमांसाभाष्यकार इन दोनों ने मङ्गलाचरण नहीं किया है, यह बात नहीं है, किन्तु उन लोगोंने अपने मङ्गलाचरण को अपने ग्रन्थों में लिखा नहीं है । For Private And Personal

पृष्ठ 78

प्रशस्तपाद भाष्य - पदार्थधर्म सङ्ग्रह - न्यायकन्दली टीका - प्रशस्तपाद मुनि, पृष्ठ 78 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailashsagarsuri Gyanmandir प्रकरणम् j भाषानुवादसहितम् न्यायकन्दली कथमेषा प्रतीतिरिति चेत्? कर्तुः शिष्टतयैव । अस्तु वा तावदपरः । प्रेक्षावान् म्लेच्छो s पि तावद् गुर्वारम्भे कम्र्म्मणि न प्रवर्त्तते यावदिष्टान्न नमस्यति । यदि परमास्तिकौ पक्षिलशबरस्वामिनौ नानुतिष्ठत इत्यसम्भावनमिदम् । अक्षरार्थो व्याहियते - प्रणम्येति । प्रकर्षवाचिना प्रशब्देन भक्तिश्रद्धा-तिशयपूर्वकं नमस्कारमाचष्टे । स हि धर्मोत्पादकस्तिरयत्यन्तरायबीजं नापरः । अत एव कृतनमस्कारस्यापि कादम्बर्य्यादेरपरिसमाप्तिः, विशिष्टनमस्काराभावात् तदवैशिष्ट्यस्य कार्य्यगम्यत्वात् । अत्रैव च नमस्कारः क्रियमाणोऽपि करिष्यमाण-पदार्थधर्म्मसङ्ग्रहप्रवचनापेक्षया पूर्वकालभावीति क्त्वाप्रत्ययेनाभिधीयते तदेक-वाक्यतामापादयितुम्, न त्वस्य पूर्वकालमात्रतामनूद्यते, अनुवादे वा प्रयोजना-भावात् । हेतुमिति निर्विशेषणेन हेतुपदेन सर्वोत्पत्तिमतां निमित्ततां प्रति-जानीते । ईश्वरमिति विशिष्टदेवताया अभिधानम्, लोके तद्विषयत्वेनैवास्य पदस्य प्रसिद्धेः, लोकप्रसिद्धार्थोपसङ्ग्रहत्वादस्य शास्त्रस्य । मुनिमिति ( प्रश्न ) यह कैसे समझा जाय? ( उत्तर ) उन लोगों की शिष्टता से ही । अथवा और भी इसका हेतु हो सकता है । किन्तु बुद्धिमान् म्लेच्छ भी इस प्रकार के बड़े कामो में तब तक प्रवृत्त नहीं होता है, जब तक अपने इष्टदेवता को नमस्कार न कर ले | फिर परम आस्तिक पक्षिलस्वामी ( वात्स्यायन ) और शबरस्वामी ग्रन्थनिर्माण से पहिले मङ्गलाचरण न करें यह बात सम्भावना के बाहर है । मङ्गल - श्लोक में प्रयुक्त प्रत्येक पद की व्याख्या करते हैं । ' प्रणम्य ' पद में प्रयुक्त प्रकर्षवाची ' प्र ' शब्द से भक्ति और श्रद्धा से युक्त नमस्कार का बोध होता है । वहीं ( भक्ति - श्रद्धा पूर्वक ) नमस्कार धर्मजनक होकर विघ्नों को मूल सहित नष्ट करता है, भक्ति और श्रद्धा से रहित नमस्कार नहीं । इसीलिए कादम्बरी प्रभृति ग्रन्थों में नमस्कार होने पर भी समाप्ति नहीं हुई । नमस्कार में भक्तिश्रद्धायुक्तत्व का अभाव कार्य्यं से ही समझा जा सकता है । नमस्कार भी यद्यपि इस ग्रन्थ में ही किया जा रहा है, तथापि आगे प्रतिपादित की जानेवाली वस्तु को अपेक्षा वह पहिले है । मङ्गलग्रन्थ और वस्तुविवेचनग्रन्थ दोनों में एकवाक्यता लाने के अभिप्राय से ' क्त्वा ' प्रत्यय का प्रयोग किया गया है । इससे मङ्गल - ग्रन्थ में विषय- ग्रन्थ से पूर्वकालतामात्र अभिप्रेत नहीं है, क्योंकि उसका यहाँ कोई प्रयोजन नहीं है । बिना विशेषण के केवल ' हेतु ' शब्द से ईश्वर में सभी उत्पत्तिशील वस्तुओं की कारणता समझायी गई है यहाँ ' ईश्वर ' शब्द विशेष प्रकार के देवता का वाचक है, क्योंकि लोक में ईश्वर शब्द इसी अर्थ में प्रसिद्ध है एवं यह शास्त्र लोक में प्रसिद्ध अर्थों का ही विवेचक है । उग्र तपस्या और सभी विषयों के यथार्थ ज्ञान से युक्त जिस व्यक्ति का अज्ञानरूप अन्धकार विशुद्ध आत्मज्ञानरूपं For Private And Personal

पृष्ठ 79

प्रशस्तपाद भाष्य - पदार्थधर्म सङ्ग्रह - न्यायकन्दली टीका - प्रशस्तपाद मुनि, पृष्ठ 79 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailashsagarsuri Gyanmandir न्यायकन्दलीसंवलितप्रशस्तपादभाष्यम् न्यायकन्दली " [ मङ्गलाचरण-शुद्धात्मज्ञानप्रदीपक्षपिततमसमत्युग्रतपसं साक्षादशेषतत्त्वावबोधयुक्तं पुरुषविशेष -माह, इत्थम्भूत एवार्थे मुनिशब्दस्य लोके दर्शनात् । कणादमिति तस्य कापोतों वृत्तिमनुतिष्ठतो रथ्यानिपतितांस्तण्डुलकणानादाय प्रत्यहं कृताहारनिमित्ता संज्ञा । अत एव “ निरवकाशः कणान् वा भक्षयतु ” इत्युपालम्भस्तत्रभवताम् । इदं हि तस्य नामेति तच्छब्दसङ्कीर्त्तनं कृतं प्रशस्त देवेन, न त्वियं तदुपनिबन्धवैशिष्टयख्याप-नाय युक्तिरभिहिता, तदुपनिबन्धवैशिष्टयस्य मन्वादिवाक्यवन्महाजनपरिग्रहादेव प्रतीतेः । न चास्य कणादशास्त्रख्यापनेन किञ्चित् प्रयोजनमस्ति । तावता तत्पूर्वकस्य ग्रन्थस्य वैशिष्ट्य सिद्धिरिति चेन्न, अवश्यं तत्पूर्वकत्वेन स्वग्रन्थस्य वैशिष्ट्यसिद्धिः कर्त्तृ दोषेणाऽयथार्थस्यापि निबन्धस्य सम्भावना-स्पदत्वात् । सम्भावितप्रामाण्ये प्रशस्तदेवे पुरुषदोषाणामसम्भव इति चेत्? एवं तहि यथा कणाददशिनां तच्छिष्याणां पुरुषप्रत्ययादेव तथात्वनिश्चयात् तदुपनिबन्धे प्रवृत्तिः, अपरेषाञ्च पुरुषान्तरसंवादात् । एवं प्रशस्तदेवकृतो-पनिबन्धेऽपि तच्छिष्याणामपरेषाञ्च प्रवृत्तिर्भविष्यतीति नार्थस्तत्पूर्वकत्वख्यापनेन । प्रदीप से नष्ट हो गया है, वही विशिष्ट पुरुष ' मुनि ' शब्द से अभिप्रेत है, क्योंकि इसी प्रकार के अर्थ में ' मुनि ' शब्द का प्रयोग लोक में देखा जाता है । उन ( शास्त्रकर्त्ता ) का यह ‘ कणाद ' नाम रास्ते में गिरे हुए अन्नकणों को कपोत की तरह चुन - चुन कर आहार करने का कारण है । अत एव उनके खण्डन - ग्रन्थों में जहां तहाँ " अब कोई उपाय न रहने के कारण कणों को खाइये ” यह आक्षेपयुक्त उक्ति उनके लिए देखी जाती है । यह ( कणाद ) इनका नाम है, इसीलिए प्रशस्तदेव ने ' कणाद ' शब्द का प्रयोग किया है, अपने ग्रन्थ में ख्याति दिखलाने की दृष्टि से नहीं । इस निबन्ध रूप वाक्यों के वैशिष्ट्य की प्रतीति मनु इत्यादि स्मृतिकारों के वाक्य की तरह महापुरुषों के इसके अनुसार चलने से ही हो जाती है । यह निबन्ध कण । दकृत शास्त्रमूलक है, यह प्रसिद्ध करने का कोई प्रयोजन भी नहीं है । ( प्र ० ) इस प्रसिद्धि से ग्रन्थ में उत्कर्ष की सिद्धि होगी । ( उ ० ) यह ठीक है कि इस प्रसिद्धि से ग्रन्थ में उत्कर्ष की सिद्धि होगी, किन्तु कर्त्ता के दोष से उत्कृष्ट निबन्ध में भी वैशिष्ट्य संशयास्पद हो जाता है । ( प्र ० ) प्रशस्तदेव में प्रामाण्य निश्चित है, अतः उनमें पुरुष - दोष की सम्भावना नहीं है । ( उ ० ) अगर ऐसी बात है तो फिर जैसे ( कणादरूप ) पुरुष में प्रामाण्यनिश्चय के कारण कणाददर्शन के अनुगामी उनके शिष्यों की प्रवृत्ति उनके ग्रन्थ के अध्ययन में होती है, एवं औरों की प्रवृत्ति उन प्रवृत्त पुरुषों की सफलता सुनकर होती है, उसी प्रकार उनके शिष्यों की एवं औरों की भी प्रवृत्ति इस ग्रन्थ के अध्ययन में भी होगी । तस्मात् " यह निबन्ध कणादसूत्रमूलक है " इसे प्रसिद्ध करने का कोई प्रयोजन नहीं है । For Private And Personal

पृष्ठ 80

प्रशस्तपाद भाष्य - पदार्थधर्म सङ्ग्रह - न्यायकन्दली टीका - प्रशस्तपाद मुनि, पृष्ठ 80 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailashsagarsuri Gyanmandir प्रकरणम् ] माषादादसहितम् न्यायकन्दली किमर्थं तहि कणादषैर्नमस्कारः? विघ्नोपशमायेत्युक्तम्, यथेश्वरस्य नमस्कारः । सोऽपि हि न तत्पूर्वकत्वख्यापनाय, व्यभिचारात् । यस्य हि या देवता स तां प्रणम्य सर्वकर्माणि प्रस्तौति, न कर्म्मणस्तत्पूर्वकत्वेन, भक्तिश्रद्धामात्र-निबन्धनत्वान्नमस्कारस्य । यथा मीमांसावात्तिककृता नमस्कृतः सोमावतंसः । न च तत्पूविका मीमांसेत्यस्ति प्रवाद: । अन्विति ईश्वरप्रणामादनन्तरतां कणादप्रणा-मस्य परामृशति, ईश्वरमादौ प्रणम्य ईश्वरप्रणामादनु पश्चात् कणादं प्रणम्येत्यर्थः । सम्बन्धप्रयोजनयोरनभिधाने श्रोता न प्रवर्त्तते, प्रयोजनाधिगतिपूर्व-कत्वात् सर्व प्रेक्षावत्प्रवृत्तेः । तस्याप्रवृत्तौ च शास्त्रं कृतमकृतं स्यात् । अतः शास्त्रारम्भमादधानः प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गं तस्य सम्बन्धं प्रयोजनञ्चादौ

श्लोकस्योत्तरार्द्धन कथयति - पदार्थधर्मेत्यादि । पदार्था द्रव्यादयः

षट्, तेषां धर्माः संक्षेपेणाभि-पदार्थधर्माणां साधारणासाधारणस्वभावाः संगृह्यन्ते इति । पदार्थधर्म्मसङ्ग्रहः । प्रवक्ष्यत ( प्र ० ) फिर कणाद ऋषि को ही नमस्कार करने की क्या आवश्यकता है? ( उ ० ) यह कहा जा चुका है कि ईश्वर को नमस्कार करने की तरह कणाद ऋषि को नमस्कार करना भी विघ्नों के नाश के लिए ही है, ग्रन्थ में इस प्रसिद्धि के लिए नहीं कि यह ग्रन्थ कणादकृत-ग्रन्थमूलक है, क्योंकि यह नियम व्यभिचरित है । जिसके जो देवता हैं, उनको नमस्कार करके ही वह व्यक्ति अपने सभी कामों को आरम्भ करता । ( कोई भी ) ' सभी काम उस देवतामूलक हैं " इस अभिप्राय से अपने इष्टदेवता को प्रणाम नहीं करता है | नमस्कार तो केवल भक्ति - श्रद्धामूल्क है । जैसे मीमांसावार्त्तिककार ( कुमारिलभट्ट ) ने सोमावतंस ( शिव ) को नमस्कार किया है, किन्तु इससे कोई यह नहीं कहता कि मीमांसा सोमावतंसकृत है । ' अन्वतः ' यह पद ' ईश्वरप्रणाम के बाद कणाद ऋषि को प्रणाम करते हैं ' इस आनन्तर्य को दिखाता है । अभिप्राय यह है कि पहिले ईश्वर को प्रणाम कर ' अनु ’ अर्थात् उसके बाद कणाद ऋषि को प्रणाम कर के इस ग्रन्थ को आरम्भ करते हैं । ( वक्तव्य विषय के साथ ग्रन्थ का ) सम्बन्ध और ( ग्रन्थ सुनने के ) प्रयोजन को न कहने से श्रोता ( ग्रन्थ को सुनने में ) प्रवृत्त नहीं होते हैं क्योंकि बुद्धिमान् व्यक्ति प्रयोजन को बिना समझे हुए किसी भी काम में प्रवृत्त नहीं होते । वे अगर इस शास्त्र को पढ़ने या सुनने में प्रवृत्त न होंगे तो इसका निर्माण होना न होने के बराबर होगा । इसलिए शास्त्र को आरम्भ करते हुए ( प्रशस्तदेव ने ) बुद्धिमान् व्यक्तियों की प्रवृत्ति में कारणीभूत ' सम्बन्ध ' और ' प्रयोजन ' इन दोनों को " पदार्थ धर्म्मसङ्ग्रहः ” इत्यादि कथित

श्लोक के उत्तरार्द्ध से दिखलाते हैं । जिसमें ' पदार्थ ' अर्थात् द्रव्यादि छः वस्तुएँ और

उनके साधारण और असाधारण स्वभाव ' संगृहीत ' हों याने संक्षेप से कहे जायँ यही “ पदार्थधर्म्मसङ्ग्रहः ” शब्द का अर्थ है । " प्रवक्ष्यते " इस पद से " मैं पदार्थों और For Private And Personal