साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़ — पृष्ठ 141–148

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़ · Chaukhamba Vidya Bhavan Varanasi · पृष्ठ 141–148

पृष्ठ 141

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 141 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सस्कृत - हिन्दी- व्याख्योपता १२५ योगी तिष्ठति कथम्? चक्र मवच्चक्रभ्रमेण तुल्यम्, यथा कुलालश्चक्रं भ्राम-यित्वा घटं करोति, मृत्पिण्डं चक्रमारोप्य पुनः कृत्वा घटं पर्यामुञ्चति चक्रं भ्रमत्येव संस्कारवशात्, एवं सम्यग्ज्ञानाधिगमादुत्पन्नसम्यग्ज्ञानस्य धर्मादीना-मकारणप्राप्ती एतानि सप्त रूपाणि बन्धनभूतानि सम्यग्ज्ञानेन दग्धानि, यथा नाग्निना दग्धानि वीजानि प्ररोहणसमर्थानि एवमेतानि धर्मादीनि बन्धनानि न समर्थानि । धर्मादीनामकारणप्राप्तौ संस्कारवशाद्धृतशरीरस्तिष्ठति, २ ज्ञानाद्वत्त-मानधर्माधर्मक्षयः कस्मान्न भवति, वर्त्तमानत्वादेव, क्षणान्तरे क्षयमध्येति, ज्ञानं त्वनागतं कर्म दहति, वर्तमानशरीरेण च यत् करोति तदपीति, विहितानुष्ठान-करणादिति, संस्कारक्षयाच्छरीरपाते मोक्षः ॥ ६७ ॥

अन्वयः - सम्यग्ज्ञानाधिगमात्, धर्मादीनाम्, अकारणप्राप्ती, संस्कारवशात्, चक्रभ्रमिवत्, धृतशरीरः सन् तिष्ठति । व्याख्या - सम्यग्ज्ञानाधिगमात् - सम्यग्ज्ञानस्य = तत्त्वज्ञानस्य, अधि-गमात् [ = प्राप्तेः । तत्त्वज्ञानप्राप्त्यनन्तरम् इत्यर्थः । धर्नादीनाम् धर्माधर्माज्ञान-वैराग्यावैराग्यैश्वर्यानॅश्यर्याणाम् । अकारणप्राप्तौ सत्याम् | संस्कारवशात् = अदृष्टवशात् । चक्रभ्रमिवत् = दण्डेन आरब्धा या चक्रस्य भ्रमिः = भ्रमणरूपा क्रिया, तद्वत् । दण्डनिवृत्तौ सत्यामपि वेगाख्यसंस्कारवशात् चक्रे यथा भ्रमणं भवति तद्वत् इत्यर्थः । धृतशरीरः शरीरं धारयन् सन्नित्यर्थः । तिष्ठति ॥ ६७ ॥ ।

हिन्दी- - तत्त्वज्ञान अर्थात् विवेकज्ञान हो जाने के पश्चात् धर्माधर्म की सुख - दुःख रूप फलोलादकत्व शक्ति अर्थात् बीजभाव ही नष्ट हो जाता है, जिससे कि धर्माधर्म तत्त्वज्ञानसम्पन्न जीवन्मुक्त पुरुष के लिये सुख - दुःख आदि फल के कारण ही नहीं हो पाते हैं । अर्थात् जीवन्मुक्त पुरुष कर्म करते हुए भी तादृशकर्म जन्य अदृष्ट जन्य जो सुख - दुःख आदि फल उनका भागी ही नहीं बनता है । केवल साधकपुरुष अपने प्रारब्धकर्मों के फलोपभोगकाल पर्यन्त कुछ बचे हुए संस्कारों के आधार पर एकमात्र शरीर को धारण किये रहता है जिस प्रकार कुम्हार के दण्ड से एकबार चक्र को चला देने के पश्चात् दण्ड को फिर १. उपसंहरति धर्मादीनामिति । २. ननु ज्ञानेनातीतानागतधर्माधर्म कर्म सञ्चयविनाशवत् वर्तमानधर्माधर्मक्षयः कुतो न, येन ज्ञानानन्तरं शरीरपातेऽपवर्ग एव भवेत्कथं धृतशरीरतेत्याशयेना-क्षिप्य समाधते- ज्ञानादित्यादिना । क्षणान्तरे- प्रारब्धभोगानन्तरम्, अत एवाहुः ' नामुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपी'ति । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 142

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 142 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२६ सांख्यकारिका हटा लेने पर भी वेगाख्यसंस्कारवश चक्र कुछ काल तक वैसे ही पहले की तरह घूमता रहता है ॥ ६७ ॥

प्रश्न - यदि कुछ अवशिष्ट प्रारब्ध कर्मों के संस्कार से भी ज्ञानी पुरुष को शरीर धारण ही करना पड़ता है तब फिर उस पुरुष का मोक्ष कब होता है?

प्राप्ते शरीरभेदे चरितार्थत्वात् प्रधानविनिवृत्तौ ।

ऐकान्तिकमात्यन्तिकमुभयं कैवल्यमाप्नोति ॥६८ ॥

गो०- स विविशिष्टो भवतीत्युच्यते - धर्माधर्मजनित संस्कारक्षयात् प्राप्ते शरीरभेदे ं चरितार्थत्वात् प्रधानस्य निवृत्तौ ऐकान्तिकमवश्य मात्यन्तिक-मनन्तर्हितं कैवल्यं केवलभावान्मोक्षम् उभय मैकान्तिकात्यन्तिकमित्येवं विशिष्टं कैवल्यमाप्नोति ॥ ६८. ॥ अ वयः- शरीरभेदे, प्राप्ते ( सति ) चरितार्थत्वात् प्रधानविनिवृत्तो, ( सत्याम् ) ऐकान्तिकम्, आत्यन्तिकम्, उभयम् कैवल्यम् ( पुरुषः ) आप्नोति । व्याख्या — शरीरभेदे 1 = स्थूल सूक्ष्मोभयविधशरीरस्य भेदे = वियोगे । अर्थात् प्रारब्धकर्मणां भोगेन परिसमाप्ती सत्यां पूर्वोत्त. उभयविधशरीरस्य वियोगे इत्यर्थं । प्राप्ते । ( सति ) चरितार्थत्वात् - चरितौ = संपादितो, अथ = भोगापवर्गों, यया सा चरितार्था तत्त्वात् । प्रधानविनिवृत्तौ प्रकृतिवियोगे सति । ( पुरुष ) ऐकान्तिकम् == आवश्यकम् । आत्यन्तिकम् = अविनाशि । उभयम् = जीवन्मुक्तिपरममुक्तिद्वयम् । कैवल्यम् = मोक्षम् । आप्नोति = प्राप्नोति ॥ ६८ ॥

हिन्दी --- प्रारब्धकर्मों की भोग से समाप्ति हो जाने पर स्थूल और सूक्ष्म ये दोनों प्रकार के शरीर समाप्त हो जाते हैं, अर्थात् जिन कर्मों के फलों का उप-भोग अभी तक शुरू ही न हुआ है उन संचित कर्मों के फलों के उत्पादन की शक्ति तो तत्त्वज्ञान के द्वारा ही नष्ट हो चुकी है और जिन कर्मों ( प्रारब्धकर्मों ) के १. ननु यद्युत्पन्नतत्त्वज्ञानोऽपि तिष्ठति कदा तर्हि मोक्षं गच्छति तत्राह प्राप्त इति अन्ये । २. भोगेन प्रारब्धक्षयतः शरीरस्य विनाशे प्राप्ते, चरितार्थत्वात् बुद्धि-तत्त्वादिद्वारा कृतभोगापवर्गलक्षणप्रयोजनत्वात् प्रधानस्य पुरुषं प्रति विनिवृत्ती संयोगाभावलक्षणलयेऽवश्यंभावि पुनर्दुः खजातीयानुत्पत्तिविशिष्टं चोभयविधं कैवल्यं मोक्षं प्राप्नोति पुरुष इत्यर्थः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jámmmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 143

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 143 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

संस्कृत - हिन्दी - व्याख्योपेता १२७ फलों का उपभोग शुरू हो गया है वे कर्म भोग के द्वारा ही समाप्त हो चुके हैं । इसके बाद भोग्य के न रहने से दोनों प्रकार के शरीर भी समाप्त हो जाते हैं, और तब प्रकृति अपने को चरितार्थ ( कृतकृत्य ) भी समझने लगती है कि मैंने पुरुष के भोगापवर्गरूप अर्थ को सम्पन्न कर दिया है अब मुझे कुछ कर्त्तव्य अवशिष्ट नहीं रह गया है, ऐसा सोच - विचार कर प्रकृति भी उस पुरुष से सर्वदा के लिये अलग हो जाती है और तब अकेला पुरुष ऐकान्तिक और आत्यन्तिक-रूप से जीवन्मुक्ति और परममुक्ति दोनों प्रकार की मुक्तियों को प्राप्त कर लेता है ॥ ६८ ॥

प्रश्न - अब प्रश्न यह होता है कि इस सांख्य कथित अर्थज्ञान में श्रद्धा कैसे हो?

पुरुषार्थज्ञानमिदं गुह्यं परमर्षिणा समाख्यातम् ।

स्थित्युत्पत्तिप्रलयाश्चिन्त्यन्ते तत्र भूतानाम् ॥६ ९ ॥

एतद् पवित्रमग्रयं मुनिरासुरयेऽनुकम्पया प्रददौ । आसुरिरपि पञ्चशिखाय तेन च बहुधा कृतं तन्त्रम् ॥७० ॥ ¸

शिष्यपरम्परयाऽऽगतमीश्वरकृष्णेन चैतदार्याभिः ।

संक्षिप्तमार्यमतिना सम्यग् विज्ञाय सिद्धान्तम् ॥७१ ॥

सप्तत्यां किल येऽर्थास्तेऽर्थाः कृत्स्नस्य षष्टितन्त्रस्य ।

आख्यायिकाविरहिताः परवादविवजिताश्चापि ॥७२ ॥

इति सांख्यकारिका ममाप्ता । गौ ० - ' पुरुषार्थो मोक्षस्तदर्थज्ञानमिदं गुह्यं रहस्यं परमर्षिणा श्रीकपिलर्षिणा समाख्यातं सम्यगुक्तम् । यत्र ज्ञाने भूतानां वैकारिकाणां स्थित्युत्पत्तिप्रलया अवस्थानाविर्भाव तिरोभावाश्चिन्त्यन्ते विचार्यन्ते, येषां विचारात् सम्यक् पञ्चविंशतितत्त्वविवेचनात्मिका सम्पद्यते संवित्ति-रिति ॥ ६ ९ -७२ ॥

सांख्यं कपिलमुनिना प्रोक्तं संसारविमुक्तिकारणं हि ।

यत्रैताः सप्ततिरार्या भाष्यं चात्र गौडपादकृतम् ॥

इति सांख्यकारिकाव्याख्या समाप्ता । १. प्रेक्षावद्विश्वासार्थं परमर्षिपूर्व कत्वमस्य शास्त्रस्याह - पुरुषार्थ इति । २. यज्ज्ञानार्थम्. यथा ' चर्मणि द्वीपिनं हन्ती'ति मिश्राः । अनुभव: प्रकृतिपुरुष विवेकसाक्षात्कारात्मकः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 144

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 144 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२८ सांख्यकारिका अन्वयः -- इदम्, गुह्यम्, पुरुषार्थज्ञानम्, परमर्षिणा, समाख्यातम्, यत्र, भूतानाम्, स्थित्युत्पत्तिप्रलयाः, चिन्त्यन्ते ॥ ६ ९ ॥ व्याख्या -- इदम् = सांख्यशास्त्रनिरूपितम् । गुह्यम् = गोपनीयम्, दुर्ज्ञेय-मित्यर्थः । पुरुषार्थज्ञानम् = पुरुषस्य भोगापवर्गात्मक अर्थज्ञानम् । परमर्षिणा = महर्षिणा कपिलेन । समाख्यातम् = कथितम् । यत्र यस्मिन् सांख्यशास्त्रे । भूतानाम् = भूतेति उपलक्षणम्, महत्तत्त्वमारभ्य पृथिव्यादिपञ्चमहाभूतपर्यन्ता-नाम् । स्थित्युत्पत्तिप्रलया, चिन्त्यन्ते विचार्यन्ते ॥ ६ ९ ॥ हिन्दी – केवल सांख्यशास्त्र के अन्दर प्रतिपादित होने के नाते ही यह पुरुष का भोगापवर्गरूप अर्थविषयक ज्ञान मात्र निरूपण महामुनि कपिल ने ही किया पृथिवी आदि पाँच महाभूतों की तथा अन्य प्रलय वगैरह का भी विचार किया गया है प्रश्न- हम महर्षि कपिल के कथन कृष्ण के कथन में कैसे श्रद्धा करें? अन्वयः - मुनिः, अनुकम्पया अग्रचं आसुरिरपि पञ्चशिखाय, तेन, च, तन्त्रम्, व्याख्या - मुनि: = महामुनिः कपिलः अत्यन्त गोपनीय है । इसका एक-है । और इसी ज्ञान के प्रकरण में प्राणियों की उत्पत्ति, स्थिति और ॥ ६ ९ ॥ में तो श्रद्धा करते हैं, परन्तु ईश्वर , पवित्रम्, एतत्, आसुरये, प्रददी, बहुधा, कृतम् ॥ ७० ॥

। अनुकम्पया = कृपया । अग्रचं = सर्वोत्तमम् । पवित्रम् । एतत् = सांख्यशास्त्रजन्यं ज्ञानम् । आसुरये = आसुरिनाम-काय स्वशिष्याय । प्रददौ = प्रदत्तवान् । आमुरिरपि । पञ्चशिखाय = पञ्चशिख-नामका स्वशिष्याय । ( अनुकम्पया । प्रददौ ) तेन च = पञ्चशिखाचार्येण च । तन्त्रम् = सांख्यशास्त्रीयं. ज्ञानम् । बहुधा – बहुरूपेण बहुभिः ग्रन्थः -- अथवा

बहुषु शिष्येषु । कृतम् = विस्तारितम् ॥ ७० ॥

हिन्दी - महामुनि महर्षि कपिल ने सर्वोत्तम तथा परमपवित्र इस सांख्य-शास्त्रीय ज्ञान को बहुत ही कृपा करके आसुरि नामक अपने शिष्य को दिया, और आसुरि नें अपने प्रधान एवं परमप्रिय शिष्य पञ्चशिख को प्रदान किया । और पञ्चशिख ने बहुत से ग्रन्थों के आधार पर बहुत से शिष्यों के द्वारा इसका काफी प्रचार - विस्तार करवाया ॥ ७० ॥

प्रश्न - तब फिर ईश्वर कृष्ण को यह कैसे प्राप्त हुआ? अन्वयः - शिष्यपरम्परया, आगतम् एतत्, आर्यमतिना, ईश्वरकृष्णेन, सिद्धान्तम्, सम्यक् विज्ञाय, आर्याभिः संक्षिप्तम् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 145

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 145 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

संस्कृत - हिन्दी- व्याख्योपेता १२ ९ व्याख्या - शिष्यपरम्परया । आगतम् = प्राप्तम् । एतत् = सांख्यशास्त्रसिद्धा-न्तम् । आर्यमतिना = विशुद्धमतिना । ईश्वरकृष्णेन । सिद्धान्तम् = सांख्य सिद्धा

न्तम् । सम्यक् = यथार्थरूपेण । विज्ञाय । आर्याभिः = आर्यछन्दोबद्धकारिकाभिः ।

संक्षिप्तम् = संक्षेपेण लिखितम् ॥ ७१ ॥

हिन्दी - विशुद्ध बुद्धि वाले ईश्वरकृष्ण ने पञ्चशिखाचार्य की शिष्य प्रशिष्य परंपरा से प्राप्त इस सांख्यशास्त्र के सिद्धान्त को अच्छी प्रकार यथार्थरूप से जानकर आर्याछन्द में संबद्ध कारिकाओं के द्वारा संक्षेप में लिखा है ॥ ७१ ॥

अन्वयः -- सप्तत्याम्, आख्यायिकाविरहिताः, परवादविर्जिताः च अपि, ये, अर्था:, ( सन्ति ) ते, कृत्स्नस्य, षष्टितन्त्रस्य, किल, ( सन्ति ) ॥ ७२ ॥

व्याख्या — सप्तत्याम् = सप्ततिकारिकावति अस्मिन् ग्रन्थे । आख्यायिका-विरहिताः = कथा ( कहानी ) शून्याः । परवादविर्जिताः 1 = 1 परेषां दर्शनान्तरा-णाम् ( ये ) वादा: - खण्डनानि तैः विवर्जिताः रहिता इत्यर्थः । च । अपि । ये । अर्थाः = पश्वविशतिपदार्थस्वरूपा विषया: । ( सन्ति ) ते = अर्थाः । कृत्स्नस्य = समस्तस्य । षष्टितन्त्रस्य = षष्टितन्त्रनामकग्रन्थस्य । किल = निश्चयेन । सन्ति । हिन्दी- - इन आर्याछन्द से सम्बद्ध सत्तर ( ७० ) कारिकाओं के अन्दर arreact आदि से शून्य तथा दर्शनान्तरसम्बन्धि मत - मतान्तरों के खण्डन से शून्य जिन पचीस पूर्वोक्त पदार्थों का ईश्वरकृष्ण ने निरूपण किया है वे सब पदार्थ षष्टितंत्रस्वरूप सांख्यदर्शन के हैं ॥ ७२ ॥

भाग्यभाववगिनी संस्कृत - हिन्दी टीका सहित सांख्यकारिका समाप्त ।

मया ज्वालाप्रसादेन न्यायाचार्येण धीमता ।

यद् गुरुचरणावाप्तं तद् गुरुचरणेऽपितम् ॥

1: 10 CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 146

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 146 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

9596969308 CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 147

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 147 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 148

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 148 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अन्य महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ अभिधावृत्तिमातृका । मुकलभट्टकृत । डा ० रेवाप्रसादद्विवेदीकृत हिन्दी व्याख्या सहित अभिलेखमाला । झा बन्धुकृत ' रमा ' हिन्दी टीका सहित आर्यासप्तशती: गोवर्धनचार्य विरचित । डॉ ० रमाकान्त त्रिपाठीकृत संस्कृत व्याख्या सहित आधुनिक संस्कृत काव्यपरम्परा | डॉ ० केशवराव मुसलगाँवकर ऋतुसंहारम् । महाकवि कालिदास । श्रीकेदारनाथशर्माकृत ' प्रभा ' हिन्दी टीका लहिन औचित्यविचारचर्चा । क्षेमेन्द्र । आचार्य ब्रजमोहनझाकृत ' प्रभा पस्कृत - हिन्दी व्याख्या सहित कादम्बरी । पं ० रामतेज पाण्डेय कृत हिन्दी व्याख्या स कादम्बरी: एक सांस्कृतिक अध्ययन | डॉ ० वासुदेवशरण अग्रवाल किरातार्जुनीयम् । महाकवि भारवि । मल्लिनाथकत ' सर्वङ्कषा ' संस्कृत एवं बद्रीनारायणमिश्रकृत हिन्दी व्याख्या सहित । सम्पूर्ण किरातार्जुनीयम्: एक समीक्षा | डॉ ० प्रेमा अवस्थी कुमारसम्भवम् । मल्लिनाथकृत ' सञ्जीविनी ' संस्कृत एवं डॉ ० प्रद्युम्नपाण्डेय कृत ' प्रकाश ' हिन्दी व्याख्या सहित कौमुदीकथाकल्लोलिनी ( पाणिनयलौकिकव्याकरणसमापनीया ) । प्रो ० रामशरण शास्त्री । ( इस ग्रन्थ में सिद्धान्तकौमुदी के सन्धिप्रकरण से लेकर उत्तरकृतदन्त प्रकरणपर्यन्त आये प्रायः सभी सूत्रों का उदाहरण देते हुये संस्कृत भाषा में रोचक कथायें प्रस्तुत की गयी हैं ) नवसाहसाङ्कचरितम् । परिमलपद्मगुप्तकृत । पं ० जितेन्द्रचन्द्रशास्त्रीकृत हिन्दी व्याख्या एवं विस्तृत भूमिका सहित नैषधीयचरितम् । ' नारायणी ' संस्कृत टीका सहित । सम्पूर्ण बघेलखण्ड के संस्कृत काव्य । डॉ ० राजीवलोचन अग्निहोत्री बुद्धचरित । अश्वघोषकृत । श्रीरामचन्द्रदासशास्त्रीकृत हिन्दी अनुवाद सहित । भाग भर्तृहरिशतकत्रयम् ( नीति - शृंगार - वैराग्य ) । सरल हिन्दी व्याख्या सहित भोजप्रबन्ध । ' राज्यश्री ' हिन्दी टीका सहित । डॉ ० भोलाशङ्करव्यास चौखम्बा विद्याभवन चौखम्बा इण्डोवेस्टर्न पब्लिशर्स वाराणसी वाराणसीWP email: cvbhawan@yahoo.co.in www.indowesternpublishers.com CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA