Shatpath Brahman 1 2 — पृष्ठ 811–820
शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री · पृष्ठ 811–820
पृष्ठ 811
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीः अथ - शतपथब्राह्मण - हिन्दी - विज्ञानभाष्यं - द्विब्राह्मणात्मकं इध्म - परिधि - ब्राह्मणम् अथ - प्रथमकाण्डे - तृतीयाध्याये तृतीयं ब्राह्मणम् द्वितीयप्रपाठके च षष्टं ब्राह्मणम् ( इम - परिधि - ब्राह्मणनुगतत्र - " इध्मब्राह्मण " नामकं प्रथमं ब्राह्मणम् ) 9
पृष्ठ 812
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीः अथ प्रथमकाण्डे तृतीयाध्याये तृतीयं ब्राह्मणम् द्वितीयप्रपाठके चपष्टं ब्राह्मणम् द्विब्राह्मणानुगतं - " इध्मब्राह्मणम् ” –प्रथमम् १ १७ - इध्मानुगत कर्म्मसंग्रहः – -१ इध्म - वेदि वहिणं प्रोक्षणं, तथा प्रोक्षणीशेपेण बर्हिमू लोपसेचनम् ( मूल ) प्रोक्षणीरध्वर्युरादत्ते । स इध्ममेवाग्रे प्रोक्षति - " कृष्णोऽस्यास रेष्टोऽ-नये त्वा जुष्टं प्राक्षामि " ( २ ० १ मं ० ) इति । तन्मेध्यमेवैतदग्नये करोति ॥ १ ॥
अथ वेदिं प्रोन्नति - " वेदिरमि वर्हिषे त्वा जुष्टां प्रोक्षामी " [ २ ० १-मं ० ) इति । तन्मेध्यामेवैतद् बर्हिषे करोति ॥ २ ॥
थामै बर्हिः प्रयच्छति । तत्पुरस्ताद्ग्रन्ध्यामादयति । तत् प्रोक्षति – “ बर्हिरमि सुरभ्यस्त्वा जुष्टं प्रांतामि ” [ २ ० १ मं ० ] इति । तन्मेध्यमेवैतत् स्रुग्भ्यः करोति ॥ ३ ॥
अथ याः प्रोक्षण्यः परिशिष्यन्ते, ताभिरोषधीनां मूलान्युपनिनयति- " अदित्ये व्युन्दनमसि " [ २ अ ० २ मं ० ) इति । इयं वै पृथिवी - अदितिः, तदस्या एवैतदोप-atri मूलान्युपत्ति । ता इमा आई मूला ओषधयः । तस्माद्यद्यपि शुष्काण्यप्राणि भवन्ति - आर्द्रायेव मूलानि भवन्ति ॥ ४ ॥
पृष्ठ 813
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयध्याय तृतीय- चतुर्थ - ब्राह्मण शतपथब्राह्मण २ – पवित्रं प्रणीतासु निधाय वर्हिषः पुरस्तात् प्रस्तरगृहणम् – विग्रन्थि पुरस्तात् प्रस्तरं गृह्णाति - ' विष्णोस्तुपोऽमि - ( २ ० २-२० ) इति । यज्ञो वै विष्णुः, तस्येयमेव शिखा स्तुषः । एतामेवास्मिन्न तदधाति । पुर स्ताद् गृहह्णाति । पुरस्ताद्भययं स्तुषः, तस्मात् पुरस्ताद् गृह्णाति ॥ ५ ॥
अथ सन्नहनं विस्र ंसयति । प्रक्लृप्त हैवास्य स्त्री विजायत इति । तस्मात् सन्नहनं विस्त्र सयति । तद्दक्षिणायां श्रोणौ निदधाति । नीविबास्यैषा । दक्षिणत इव हीयं नीविः ।
तस्माद्दक्षिणायां श्रोणौ निदधाति । तत्पुनरभिच्छादयति । अभिच्छन्नव हीयं नीविः ।
तस्मात्पुनरमिच्छादयति ॥ ६ ॥
३ – वेद्यां वर्हिणा त्रिवृत - स्तरणम् -अथ बर्हि स्तृणाति । अयं वै स्तुपः प्रस्तरः । अथ यान्यवाश्चि लोमानि तान्ये-वाम्य; यदितर ' बर्हि " तान्बेवास्मिन्न तद्दधाति । तस्माद् बर्हि स्तृणाति ॥ ७ ॥
योपा वै वेदिः । तामेतद्देवाश्च पर्यासते, ये चेमे ब्राह्मणाः शुश्रवांसोऽनूचानाः । तेष्वेवैनामेतत् पर्यासीनेष्वनग्नां करोति - अग्रताया एव । तम्माद्वर्दि स्तृणाति ॥ ८ ॥
यावती में वेदिः " तावती पृथिवी, ओषधयो बर्हिः । तदस्यामेवतत् पृथिव्यामोप-धीर्दधाति । ता इ॒मा अस्वां पृथिव्यामोषधयः प्रतिष्ठिताः । तस्माद्व्रर्हितृणाति ॥ ६ ॥
तद्वं बहुलं स्तृणीयादित्याहुः । यत्र वा अस्यै बहुलतमा ओषधयः, तदस्या उप-जीवनीयतमम् । तस्माद् बहुलं स्तृणीयादिति । तद्वै तदाहत ] संवाधि । त्रिवृत् स्तृणाति, त्रिवृद्धि यज्ञः । अधो अपि प्रवहीं स्तणीयात् । स्तृन्ति बहिरानुषमिति ह्यू पिणाभ्य नूक्तम् । अधरमूलं स्तृणाति । अधरमूला इव हीमा अस्यां पृथिव्यामोपधयः प्रतिष्ठिताः । तस्मादधरमूलं स्तृणाति ॥ १० ॥
सस्तृणाति - ' ऊर्णम्रदमं त्वा स्तृणामि स्वासस्थां देवेभ्यः [ २ ० २ मं ० ] इति । साध्वीं देवेभ्य इ. येवैतदाह यदाहोर्णप्रदसं त्वति । वासस्थां देवेभ्य इति स्वासदां देवेभ्य इत्येवैतदाह ॥ ११ ॥
१०८०
पृष्ठ 814
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयअध्याग तृतीय- चतुर्थ ब्राह्मण ४ - ग्राहवनीयाग्नेरियमकाष्ठेन प्रबलीकरणम् प्रथमकाण्ड थाग्निकल्पयति. । 1 शिरो वै यज्ञस्याहवनीयः । पूर्वोऽद्ध वै शिर: - पूर्वाद्ध मेवैत-अज्ञस्य कल्पयति । उपर्युपरि प्रस्तरं धारयन् कल्पयति । अयं वै स्तुपः प्रस्तरः । एतमेवा-स्मिन्न ेतत् प्रतिदधाति । तस्मादुपर्युपरि प्रस्तरं धारयन् कल्पयति ॥ १२ ॥
५- आहवनीयस्य पश्चिमे, दक्षिणे, उत्तरे च क्रमेण परिधिनिधानम् अथ परिधीन् परिदधाति । तद् यत्परिधीन् परिदधाति - - यत्र वै देवा अग्रे ऽग्नि होत्राय प्रावृणत, तोवाच - " न वा अहमिदमुत्सहे यद्वो होता स्याम्, यो हव्यं वहेयम् । त्रीन् पूर्वान् प्रावृवम् । ते प्राधान्विषुः तान्न मेऽवकल्पयत । अथवा श्रहमेतदुत्साच्ये-यद्वो होता म्याम्, यद्वो हव्यं वहेयमिति " । तथेति । तानस्मा एतानवाकल्पयन् त एते परिचयः ॥ १३ ॥
स होवाच वो वै तान् वपट्कारः प्रावृक् । वजा पट्काराद्विभेमि, यन्मा वो वपट्कारो न प्रवृज्यात् । एतैरेव मा परिधत, तथा मा वज्रो पटकारो न प्रत्र-र्यतीति । तथेति । तमेतैः पर्यदधुः । तत्र यत्रो वषट्कारः प्रावृण । तद्वर्मैवैतदशये नह्यति यदेतैः परिधानि ॥ १४ ॥
त उ हैत ऊचुः- इदमु चेदस्मान् यज्ञ े युङक्थ, अस्त्वेवास्माकमपि ज्ञे भाग इति ॥ १५ ॥
तथेति देवा अब्रुवन् - ' यद्बहिष्परिधि स्वन्त्स्यति तय ुष्मासु हुतम् । अथ यद्व उप-परि होयन्ति - तोऽविध्यति । अथ यद होप्यन्ति तद्रोऽविष्यतीति " । स यनौ जुह्वति तदेनानवति अथ यदेनानुपर्युपरि जुह्वति तदेननवति अथ यहिपरिधि स्कन्दति तदेतेषु द्रुतम् । तस्मादु ह नाग इव स्कन्न यात् । इमां वैते पृथिवीं प्राविशन् । यद्वा इदं किञ्च स्कन्दति श्रस्यामेव तत्सर्वं श्रतितिष्ठति ॥ १६ ॥
१०८१
पृष्ठ 815
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीय अध्याय तृतीय- चतुर्थ - त्राह्मण शतपथत्राह्मण स स्कन्नमभिमृशति “ भुवपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूतानां पतये स्वाहा ” [ २ अ ० २ मं ० ] इति । एतानि वै तेषामग्नीनां नामानि - यद् ॥ भुवपतिः १७ ॥, भुवन-पतिः, भूतानां पतिः, तद् यथा वषट्कृतं हुतम् - एवमस्यैव न भवति तद्भके - इध्मस्यैवैतान् परिधीन परिदधति । तदु तथा न कुर्यात् । नचक्लृप्ता ह तस्यैते भवन्ति - यानिध्यस्व परिदधाति । अभ्याधानाय ह्यं वेध्मः क्रियते । तम्यो हैवैतेऽ- | ॥
वक्लृप्ता भवन्ति - यस्यैतानन्यानहरन्ति परिधय इति । तस्मादन्याने वाहरेयुः ॥ १८
ते नैं पालाशाः स्युः । ब्रह्म नैं पलाशः, ब्रह्माग्निः, अग्नयो हि । तस्मात्पालाशाः स्युः ॥ १६ ॥
यदि पालाशान् न विन्देत् अथ अपि कङ्कताः न्यु । यदि कङ्कतान न विन्देत्-थोपि कामयाः स्युः । यदि कामर्यमयान् न विन्देत् अथ अपि बैल्याः स्युः । अथो खादिराः, अथो औदुम्बराः । एते हि वृक्षा यज्ञियाः । तस्मादेतेषां वृक्षाणां भवन्ति ॥ २० ॥
प्रथमकाण्डान्तर्गत- तृतीय- अध्याये तृतीयं ब्राह्मणम् एवं द्वितीय प्रपाठके च षष्टं ब्राह्मणम् उपरतम अत्र - द्विब्राह्मणानुगतं - प्रथमं - इमत्राह्मणं समाप्तम् १ समाप्तञ्चायं - द्वितीयः प्रपाठकः १०८२
पृष्ठ 816
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीः अथ प्रथमकाण्डे तृतीयाध्याये चतुर्थं ब्राह्मणं तृतीय प्रपाठके च प्रथमं ब्राह्मणम् द्विब्राह्मणानुगतञ्च – परिधित्राह्मणं - नामकं द्वितीयं ब्राह्मणम्
आर्द्राः स्युः । एतद्वयपां जीवम्, एतेन सतेजसः, एतेन वीर्यवन्तः ।
तम्मादार्द्राः स्युः ॥ १ ॥
स मध्यममेवाग्रे परिधिं परिदधाति - " गन्धर्वत्वा विश्वावसुः परिदधातु विश्व-म्यारिष्ट यजमानस्य परिधिरस्यनिरिड ईडित: " [ २० २ मं ० ] इति ॥ २ ॥
अथ दक्षिणं परिदधानि— “ इन्द्रस्य बाहुरमि दक्षिणां विश्वम्यारियै यजमा न परिधिरस्यग्निरिड ईडित: " [ २० ३ मं ० ] इति ॥ ३ ॥
अथोत्तरं परिदधाति - “ मित्रावरुणी त्वोत्तरतः परिवत्तां वेगा धर्मगा । विश्व-स्यारिष्टयै यजमानस्य परिधिरस्यनिरिड ईडितः ' [ २ ० ३ मं ] इति । । तम्मादाह- अग्निरिड ईडित इति ॥ ४ ॥
६ - आहवनीये समिधाधानम्
अथ समिधमभ्यादधाति । स मध्यममेवाग्रे परिधिमुपस्पृशति, तेनैतानग्रे समिन्धे ।
ग्राम्यादधाति तेनो अग्नि प्रत्यक्ष समिन्धे ॥ ५ ॥
सोऽस्यादधाति - " वीतिहोत्रं त्वा कवेद्य मत्तं समिधीमहि । अग्ने बृहन्त-मध्वरे " ( २ ० ४ मं ० ) इत्येतया गायत्र्या | गायत्री मेवैतत् समिन्धे । सा गायत्री
समिद्धान्यानि छन्दांसि समिन्धे । छन्दांसि समिद्धानि देवेभ्यो यज्ञ वहन्ति ॥ ६ ॥
यां द्वितीयां समिधमस्यादधाति - वसन्तमेव तया समिन्धे । स वसन्तः समि -द्धोऽन्यान्तून् समिन्धे । ऋतवः समिद्धाः प्रजाश्च प्रजनवन्ति, ओपधीश्च पचन्ति । सोऽ-यादधाति ' समिदसि ' ( २ ० ५ मं ० ) इति । समिद्धि वसन्तः ॥ ७ ॥
१०८३
पृष्ठ 817
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीय अध्याय तृतीय- चतुथ ब्राह्मण शतपथब्राह्मण अथास्याधाय जपति सूर्यस्त्वा पुरस्तात्पातु कस्याचिदभिशस्यै ' ( २०-५ मं ० ) इति । गुप्त्यै वा अभितः परिवयो भवन्ति । अथैतत्पूयमेव पुरस्ताद् गोप्तार * करोति नेत् पुरस्तानाष्ट्रा रतस्वभ्ववचरानिति । सूर्यो हि नाष्ट्राणां रक्षमाम-पहन्ता ॥ ८ ॥
थामेवा तृतीयां समिधमस्यादधाति - अनुयाजेषु ब्राह्मणमेव तथा समिन्धे ।
स ब्राह्मणः समिद्धो देवेभ्यो यज्ञ वहति ॥ ६ ॥
७ – उद्गग्यांविधृत्यां निधानम अथ स्तीर्णां वेदिमुपावत्तते । स तृणे आदाय तिरश्री निदधाति ' सवितुर्बाह स्थ्य: ' ( २ ० ५ मं ० ) इति । श्रय वै स्तुपः प्रस्तरः । अथाम्यैते भ्रवावेव तिरवी निदधाति । तस्मादिमं तिरश्च्यों भ्रबौ । क्षत्रं वै प्रस्तरः, विश इतरं बर्हिः । क्षत्रस्य चैव
विशश्व विवृत्यै । तस्मात्तिरश्री निदधाति । तम्माद्वदेव विश्रुती नाम ॥ १० ॥
-- विवृत्योरुपरि प्रस्तरस्तरणम् ८-तत् प्रस्तरं स्तृणाति - ' ऊम्रदसं त्वा स्तृगामि स्वामस्थं देवेभ्यः ' ( २ अ०५-मं ० ) इति । साधु ं देवेभ्य इत्येवैतदाह - यदाहोर्णप्रदसं त्वेति । स्वास्थं देवेभ्य इति— स्वासदं देवेभ्य इत्येवैतदाह ॥ ११ ॥
६ - पाणिद्वयेन प्रस्तराभिनिधानम् तमभिनिदधाति - " यात्वा वसवो रुद्रा आदित्याः सदन्तु ( २ ०५ मं ०
इति । एते वै त्रया देवा: यद्वसवो रुद्रा आदित्याः ।
एव सव्येन पाणिना भवति ॥ १२ ॥
स्वासीदन्त्येिवैतदाह । अभिनिहित १०- प्रस्तरस्पर्शपूर्वकं दक्षिणेन चां गृहणं, पूस्तरं तत् स्थापनञ्च अथ दक्षिणेन जुहू प्रतिगृह्णाति - नेदिह पुरा नाष्ट्रा रक्षांस्वाविशा निति
ब्राह्मणो हि रक्षमामपहन्ता । तस्मादभिनिहित एव सव्येन पाणिना भवति ॥ १३ ॥
१०८४
पृष्ठ 818
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
बृतीय अध्याय तृतीय- चतुर्थ ब्राह्मण प्रथमकाण्ड अथ जुहू प्रतिगृहाति - " घृताच्यमि जुहूर्नाम्ना " ( २ ० ६ मं ० ) इति । घृताची हि जुहहिं नाम्ना । " मेदं प्रियेण धाम्ना प्रिय सद आसीद " ( २ अ०-६ मं ० ) इति । घृताच्यस्युपभृन्नाम्रा ' ( २०६ मं ० ) इत्युपभृतम् । घृताची हि. उपभृद्धि नाम्ना । " सेदं प्रियेण धाम्ना प्रियः सद आमीद " ( २ ०६ मं ० ) इति । " घृताच्यसि ध्रुवा नाम्ना ( २ ० ६ मं ० ) इति ध्रुवाम् । घृताची हि ध्रुवाहि, नाम्ना | " सेदं प्रियेण धाम्ना प्रिय सद आसीद " ( २ ० ६ मं ० ) इति-यदन्यद्धविः ॥ १४ ॥
सबा उपरि जुहू ' सादयति, अध इतगः स्रुचः । क्षत्र ं वै जुहः, विश इतराः स्रुचः । क्षत्रमेवैतत् -विश उत्तरं करोति । तस्मादुपर्यासीनं क्षत्रियमधस्तादिमाः प्रजा उपासते । तस्मादुष'र जुहूं सादयति, अव इतराः स्रुचः ॥ १५ ॥
११ – अभिमर्शनम् ०६० ) इति । ध्रुवा बसदन् । " ऋत-सोऽभिमृशति - " वा अमदन् " ( ३ स्य योनी " ( ३ अ ० ६ मं ० ) इति । यज्ञो वा ऋतस्य विष्णुं पाहि पाहि यज्ञ पाहि यज्ञपतिम् ' ( ३ योनिः यज्ञ ह्यमदन् । " ता , ० ६ मं ० ) इति । तद्यजमा--नमाह । " पाहि मां बज्ञन्यम् " ( ३ श्र ० ६ मं ० ) इति । दप्यात्मानं यज्ञान्नान्त--रेति । यज्ञो वै विष्णुः, तद्यज्ञावेवैतत्सर्व परिददाति गुप्त्यै । तस्मादाहता वि पाहीति ॥ १६ ॥
प्रथमकाण्डान्तर्गत - तृतीय - थध्याये चतुर्थ ब्राह्मणं एवं तृतीय - प्रपाठके च प्रथमं ब्राह्मणं उपरतम् द्विब्राह्मणानुगतञ्च द्वितीयं - परिधित्राह्मणं समाप्तम् २ इति - ब्राह्मणद्वयात्मकं - इध्म - परिधि ब्राह्मणमुपरतम् १०८५
पृष्ठ 819
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयव्याय तृतीय - चतुर्थाह्मण शतपथब्राहाण तृतीयाध्याय में तृतीय ब्राह्मण एवं द्वितीय पाठक में षष्ठ ब्राह्मण मूलानुवाद-" इध्मब्राह्मण ” १- इध्य, वेदि तथा बर्हि का प्रोक्षणीशेष से बहिम लोपसिञ्चन-( नामक ऋत्विक क्रमशः इध्म वेदि - बर्हि के प्रोक्षण के लिए ) प्रोक्षणी ( प्रोक्षण कर्म के लिए नियत, अतएव ' प्रोक्षणी ' नाम से प्रसिद्ध जलों ) का ग्रहण करता है । ( इसे इन प्रोक्षणी -- जलों में इध्म - वेदि बहि, तीनों का प्रोक्षण करना है । इन में से ) यह अवस से पहिले ' कृष्णऽस्याखरेष्ठोऽग्नये त्या जुषं प्रोनामि ' ( यजुः सं ० २२१ हे अग्ने! आप कृष्णमृग हैं, आहवनीय नामक खर में प्रतिष्ठित रहने के कारण आप आखरेष्ठ ' ' हैं । ऐसे आप का यथानुरूप - अभिलपित प्रोक्षण करता हूँ ) यह मन्त्र बोलता हुआ इम ( यज्ञाग्नि प्रज्ज्वलन के लिए और हुए लकड़ी के बँबे हुए भारों ) का प्रोक्षण करता है । इस प्रोक्षणकर्म में इन इध्म-सम्भारों को अध्वर्यु ' अग्निदेवता के लिए मङ्गमनीय ही करता है || १ || इध्मप्रोक्षणानन्तर- “ वैदिरसि बर्हिर्पे जुषु प्रोक्षामि " ( यजुः सं ० २१ - आप सर्वयज्ञसमृद्धि-प्राप्ति के कारण ' वेद ' नाम से प्रसिद्ध हैं । हिंस्तरण के लिए आपका मैं अभिलपित प्रोक्षण करता हूँ ) यह बोलता हुआ वैदि का प्रोक्षण करता है । इस प्रोक्षणकर्म से यह अध्वर्यु इस वेदि को बस्तिकर्म के लिए ही मङ्गमनीय करता है ॥ २ ॥
दिप्रोक्षणानन्तर ( बाई के प्रोक्षण के लिए ) आग्नीध्र नामक ऋत्विक अव के हाथ में बर्हि ( कुशमुष्टि ) सांपता है । ( आग्नीध से समर्पित बर्हि को हाथ में लेकर ) अध्य उस बर्हि को वेदि पर उत्तराम इसप्रकार से रखता है, जिम से कि बर्हि की गाँठ पर्व की ओर रहे । ( इसप्रकार वेदि पर पुरस्ताद् - ग्रन्थिरूप से बर्हि प्रतिष्ठित कर ) वह अध्वय्यु -" बहिरसि गभ्यस्त्वा जुष्ठु प्रोक्षामि " ( यजुः सं ० २१ - आप वैदिन इणकर्म में समर्थ बनते हुए ' बर्हि ' नाम से प्रसिद्ध हैं, ऐसे आप का मैं स्रुचों के लिए अभिलपित प्रोक्षण करता हूँ ) यह् मन्त्र बोलता हुआ वेदि पर प्रतिष्ठित बर्डि का प्रोक्षण करता है । इम प्रोक्षणकर्म से यह अध्य चों के लिए ही इस बाई को सङ्गमनीय करता है * ॥ ३ ॥
* इध्म ( काष्टसम्भार ) का उपयोग ग्राहवनीयाग्न में होता है, वेदि का उपयोग बर्हिस्तरणक म होता है, एवं बर्हि का उपयोग स्थापनकर्म में होता है । दूसरे शब्दों में इध्म आहवनीय अग्नि में डाले जाते हैं, वेद पर बिछाई जाती है, एवं पात्र बर्हि पर रकये जाते हैं । इध्म का यजाग्नि से, वेंदि का बाई से, एवं बर्हि का कुपात्रों से मगमनीय - यज्ञानुरूप सम्बन्ध होजाय, एकमात्र इसी प्रयोजन के लिए, हम, वेदि, बर्हि, का क्रमिक प्रोक्षण होता है । यज्ञमण्डल में गृहीत तीनों ही पवित्र अवश्य हैं, परन्तु अभी इनमें मेध्यधर्म का अभाव हैं । पानी में मेध्यगुण भी है । इसी मेध्यभाव की निष्पत्ति के लिए प्रकृत प्रोक्षण-कर्म विहित है । मेध्यना, एवं पवित्रता भिन्न भिन्न वस्तुतत्त्व हैं । ऐसी दशा में मेध्य का ' शुद्ध ' ( पवित्र ) अर्थ मानना नितान्त अमङ्गत है, जैसा कि व्याख्याताओं ने ' वेदिं शुद्धां करोति ' रूपसे कर दिया है । इम विषय का विशद विवेचन शतपथ- प्रथमखण्ड में विस्तार से किया जाचुका है ।
पृष्ठ 820
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीययाय वृतीय चतुथ ब्राहागरा प्रथम कागड तीनों प्रोक्षण - कर्मो के अनन्तर ( प्रोक्षणपात्र में ) जो प्रोक्षणी - जल बच जाते हैं, उन से “ अदित्यै व्युक्तनममि ” ( यजुः सं ० २२ - हे प्रोक्षण, जल! आप पृथिवी के सिनक हैं ) यह मन्त्र बोलता हुआ पवियों ( बर्हि ) के मूलों का सिचन करता है । बचे पानी को ओषधियों की जड़ो में डाल देता है । निश्चयेन पृथिवी अदिति है । इस मिननकर्म से अव इस पृथिवी के पधिमूलों को ही आई करता है । ( इसी सिञ्चनकर्म से ) ये पधियाँ मूलभाग से आई ( उपलब्ध होती ) हैं । इसी सिञ्चनकर्म का यह प्रभाव है कि, यद्यपि पधियों के अग्र -भाग शुष्क रहते हैं, परन्तु मूलभाग आई ही रहते हैं || ४ || २ -- प्रणीता में पवित्र स्थापित कर बर्हि के पूर्वभाग से प्रस्तर का ग्रहण -प्रोक्ष कर्मानन्तर यह अध्वर्यु ( अपने हाथ से प्रणीतापात्र में दो कुशा रखकर ) वेदि पर पुरस्तान गांठ लगे हुए रक्वें बर्हि ( कुशमुखि ) की गाँठ खोल कर - " विष्णो स्तुपोऽसि ” ( यजुः सं ० २: ० हे प्रस्तर! आप विष्णु यज्ञ के स्तुपम्थानीय - केशसङ्घातरूप शिखा -- स्थानीय हैं । ) यह मन्त्र बोलता हुआ उस बर्हि में से पुत्र का ओर से ( कुशसमूह - लक्षण ) ' प्रस्तर ' का ग्रहण करता है । विष्णु निश्चयेन यज्ञ है, इस यज्ञपुरुष की शिखा यह स्तुप ( कुशमङ्खात लक्षण प्रस्तर ) ही है । ( प्रस्तर ग्रहण करता हुआ अध्वर्यु ) इस यज्ञपुरुष में इस शिखा को प्रतिष्ठित करता है । यह स्तुप ( शिवा - आध्यात्मिक यज्ञरूप पुरुष के ) पूर्वभाग ( शिरोभाग ) में हीं है, अतएव ( तत्प्रतिरूप इस चैव विभौतिक यज्ञपुरुष के शिखा - स्थानीय स्तुप का भी ) पुरस्तात् ही ग्रहण करता है || ३ || ( बतलाया गया है कि, वेद पर रक्खे हुए बर्हिः संघात की रज्जु की गाँठ खोल कर अव उस में से प्रस्तर का ग्रहण करता है । इस ग्रहण कर्म के अनन्तर प्रस्तर तो ब्रह्मा को सौंप देता है, एवं जो ) सन्नहन ( बर्हि के चारों ओर लिपटी हुई बन्धन - रज्जु ) है, उसे ( बर्हि से सर्वथा ) पृथक कर देता है | ( सन्नहन को पृथक क्यों किया जाता है?, इस की उपपत्ति बतलाते हैं ) -यह निश्चित है कि, बन्धन के जाने पर ही इस यजमान की स्त्री दशममास में सम्पूर्णावयव-सन्तान उत्पन्न करती है । ( तात्पर्य यही है कि, नीवीबन्धन खोल देने से हीं गर्भिणी सुखपूर्वक कर्म करने में समर्थ होती है । इधर वेदि ' योपात्मिका ' बनती हुए निदानेन स्त्री है, एवं यह ' बर्हि - रज्जु इसका नीवीबन्धन है । यही दैवात्मारूप सन्तान उत्पन्न करने वाली है । उत्पत्ति-कम्म में बन्धन का त्रिसन आवश्यक है ) इसीलिए सन्नहन खोलता है । उस सन्नहनरज्जु को वेद के दहिने श्रोणिभाग पर रख देता है । कारण यही है कि, यह रज्जु ( निदानेन ) इस यजमानपत्नी का नीवीबन्धन ही है । एवं लोकव्यवहार में नित्रीबन्धन स्त्रियों के दक्षिण- श्रोणि-- भाग पर ही रहता है । अतएव ( तनप्रतिरूपा वेदि के ) दक्षिण श्रोणिभाग में ही नीवी - बन्धन-स्थानीया रज्जु प्रतिष्ठित करता है । दक्षिणश्रोणिभाग पर रक्खी हुई नीवी को बर्हि से दि कर देता है । कारण इस का यही है कि, लोकव्यवहार में स्त्रियों का नीवीबन्धन वस्त्र से ही छादित रहता है । अतएव ( तत्प्रतिरूपा वेदि की ) इस नीवीबन्धन स्थानीया रज्जु को आच्छा दित कर देता है || ६ | । १०८७