शिव महापुराण - २ — पृष्ठ 161–170
शिव महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 161–170
पृष्ठ 161
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३२ ] शतरुद्रसंहिता १४ ९
उपमन्यो महाभाग तवाम्बैषा हि पार्वती ।
मया पुत्रीकृतो ह्यद्य कुमारत्वं सनातनम् ॥ ५२
दुग्धदध्याज्यमधुनामर्णवाश्च सहस्रशः ।
भक्ष्यभोज्यादिवस्तूनामर्णवाश्चाखिलास्तथा ॥ ॥५३
तुभ्यं दत्ता मया प्रीत्या त्वं गृह्णीष्व महामुने ।
अमरत्वं तथा दत्तं गाणपत्यं च शाश्वतम् ॥ ५४
पिताहं ते महादेवो माता ते जगदम्बिका ।
वरान्वरय सुप्रीत्या मनोऽभिलषितान्परान् ॥ ५५
अजरश्चामरश्चैव भव त्वं दुःखवर्जितः ।
यशस्वी वरतेजस्वी दिव्यज्ञानी महाप्रभुः ॥ ५६
अथ शम्भुः प्रसन्नात्मा स्मृत्वा तस्य तपो महत् ।
पुनर्दश वरान्दिव्यान्मुनये ह्युपमन्यवे ॥५७
व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः ।
ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वं पाटवं च निजं पदम् ॥ ५८
एवं दत्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्य तम् ।
मूर्म्याघ्राय सुतस्तेऽयमिति देव्यै न्यवेदयत् ॥ ५ ९
देवी च शृण्वती प्रीत्या मूर्ध्नि देशे कराम्बुजम् ।
विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमक्षयम् ॥ ६०
क्षीराब्धिमपि साकारं क्षीरस्वादुकरोदधिः ।
उपास्थाय ददौ तस्मै पिण्डीभूतमनश्वरम् ॥ ६१
योगैश्वर्यं सदा तुष्टं ब्रह्मविद्यामनश्वराम् ।
समृद्धिं परमां तस्मै ददौ सन्तुष्टमानसः ॥ ६२
सोऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा ।
तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितोऽभवत् ॥ ६३
ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृताञ्जलिः ।
ययाचे स वरं प्रीत्या देवदेवान्महेश्वरात् ॥ ६४
उपमन्युरुवाच प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर । हे महाभाग्यवान् उपमन्यो! ये पार्वती तुम्हारी
माता हैं, मैंने आजसे तुम्हें अपना पुत्र मान लिया ।
तुम सर्वदा कुमार बने रहोगे ॥५२ ॥
हे महामुने! मैंने प्रसन्न होकर दूध, दही, घी एवं मधुके हजारों समुद्र तथा भोज्य - भक्ष्यादि पदार्थोंसे पूर्ण हजारों समुद्र तुमको प्रदान किये, तुम उन्हें प्रेमपूर्वक ग्रहण करो । मैं तुम्हें अमरत्व तथा शाश्वत गाणपत्य भी प्रदान करता हूँ ॥ ५३-५४ ॥ मैं महादेव तुम्हारा पिता हूँ तथा ये जगदम्बा तुम्हारी माता हैं । अब तुम अन्य मनोवांछित वरोंको भी प्रेमपूर्वक माँगो ॥ ५५ ॥
तुम अजर, अमर, दु: खसे रहित, यशस्वी, परम तेजस्वी, दिव्यज्ञानी तथा महाप्रभु हो जाओ ॥५६ ॥
इसके बाद प्रसन्नचित्त शिवजीने उनके घोर तपका स्मरणकर पुनः मुनि उपमन्युको दस दिव्य वरदान, पाशुपतव्रत, पाशुपत ज्ञान, व्रतयोग, भाषण - अभिक्षमता, दक्षता तथा अपना पद भी प्रदान किया ॥ ५७-५८ ॥ इस प्रकार वरदान देकर उन्हें अपने दोनों हाथोंसे पकड़कर उनका मस्तक सूँघकर ‘ यह तुम्हारा पुत्र है ' – ऐसा कहकर महादेवजीने उन्हें पार्वतीको समर्पित कर दिया । देवीने यह सुनकर उनके सिरपर प्रेमपूर्वक अपना करकमल रखकर उन्हें अक्षय कुमारपद प्रदान किया ॥ ५ ९ -६० ॥ दूधका स्वाद उत्पन्न करनेवाले समुद्रने स्वयं उठकर एकत्र पिण्डीभूत और अनश्वर क्षीरसमुद्र उसे प्रदान किया ॥ ६१ ॥
सन्तुष्टचित्त महेश्वरने योगैश्वर्य, सदा सन्तुष्टता, अनश्वर ब्रह्मविद्या तथा परम समृद्धि उन्हें प्रदान की ॥६२ ॥
इस प्रकार वे उपमन्यु शिव और पार्वतीसे दिव्य वर और नित्यकुमारत्व प्राप्तकर परम प्रसन्न हुए । तदनन्तर प्रसन्नचित्त होकर हाथ जोड़कर प्रणाम करके उन्होंने देवाधिदेव महेश्वरसे प्रीतिपूर्वक वर माँगा ॥ ६३-६४ ॥ उपमन्यु बोले – हे देवदेवेश! प्रसन्न हों, हे परमेश्वर! प्रसन्न हों और अपनी दिव्य परम स्वभक्तिं देहि परमां दिव्यामव्यभिचारिणीम् ॥ ६५ | तथा चिरस्थायिनी भक्ति प्रदान कीजिये ।
पृष्ठ 162
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५० श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३२
श्रद्धां देहि महादेव स्वसम्बन्धिषु मे सदा ।
स्वदास्यं परमं स्नेहं स्वसान्निध्यं च सर्वदा ॥ ६६
नन्दीश्वर उवाच
एवमुक्त्वा प्रसन्नात्मा हर्षगद्गदया गिरा ।
तुष्टाव स महादेवमुपमन्युर्द्विजोत्तमः ॥ ६७
एवमुक्तः शिवस्तेन सर्वेषां शृण्वतां प्रभुः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मोपमन्युं सकलेश्वरः ॥ ६८
शिव उवाच
वत्सोपमन्यो धन्यस्त्वं मम भक्तो विशेषतः ।
सर्वं दत्तं मया ते हि यद् वृतं भवतानघ ॥ ६ ९
अजरश्चामरश्च त्वं सर्वदा दुःखवर्जितः ।
सर्वपूज्यो निर्विकारी भक्तानां प्रवरो भव ॥ ७०
अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा ।
भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती ॥ ७१
सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि मुने तव ।
तिष्ठ वत्स यथाकामं नोत्कण्ठां च करिष्यसि ॥ ७२
नन्दीश्वर उवाच
एवमुक्त्वा स भगवांस्तस्मै दत्त्वा वरान्वरान् ।
साम्बश्च सगणः सद्यस्तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः ॥ ७३
उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य शम्भोर्वरान्वरान् ।
जगाम जननीस्थानं मात्रे सर्वमवर्णयत् ॥ ७४
तच्छ्रुत्वा तस्य जननी महाहर्षमवाप सा ।
सर्वपूज्योऽभवत्सोऽपि सुखं प्रापाधिकं सदा ॥ ७५
इत्थं ते वर्णितस्तात शिवस्य परमात्मनः ।
सुरेश्वरावतारो हि सर्वदा सुखदः सताम् ॥ ७६
इदमाख्यानमनघं सर्वकामफलप्रदम् ।
स्वर्ग्य यशस्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम् ॥ ७७ ।
| हे महादेव! अपने सम्बन्धियोंके प्रति श्रद्धाभाव अपना | दास्य, परम स्नेह तथा अपना नित्य सान्निध्य मुझे प्रदान कीजिये ॥ ६५-६६ ॥ नन्दीश्वर बोले- ऐसा कहकर उन द्विजोत्तम | उपमन्युने प्रसन्नचित्त होकर हर्षसे गद्गद वाणीसे महादेवकी स्तुति की ॥६७ ॥
इस प्रकार उनके द्वारा स्तुति किये जानेपर | सकलेश्वर प्रभु शिवने प्रसन्नचित्त होकर सबके सुनते-सुनते ही उपमन्युसे कहा— ॥ ६८ ॥
शिवजी बोले — हे वत्स! हे उपमन्यो! तुम धन्य हो और विशेषरूपसे मेरे भक्त हो । हे अनघ! तुमने मुझसे जो कुछ माँगा, वह सब मैंने तुम्हें प्रदान किया ॥ ६ ९ ॥ तुम सर्वदा अजर, अमर, दुःखरहित, सर्वपूज्य, निर्विकार एवं भक्तोंमें श्रेष्ठ हो जाओ । हे द्विजोत्तम! तुम्हारे बान्धव, तुम्हारा गोत्र एवं कुल अक्षय बना रहेगा और मुझमें तुम्हारी शाश्वत भक्ति बनी रहेगी । हे मुने! मैं तुम्हारे आश्रममें नित्य निवास करूँगा । हे वत्स! तुम इच्छानुसार जबतक चाहो, तबतक इस लोकमें निवास करो, [ किसी भी वस्तुके लिये ] तुम्हें उत्कण्ठा नहीं रहेगी, अर्थात् तुम सर्वदा पूर्णकाम रहोगे ॥ ७०–७२ ॥ नन्दीश्वर बोले- ऐसा कहकर उन्हें श्रेष्ठ वरदान देकर पार्वती एवं गणोंके सहित वे भगवान् शिव वहींपर अन्तर्हित हो गये ॥७३ ॥
इसके बाद प्रसन्नचित्त उपमन्यु शिवजीसे श्रेष्ठ वर प्राप्तकर अपनी माताके समीप गये और उन्होंने मातासे सारा वृत्तान्त निवेदन किया ॥७४ ॥
उसे सुनकर उनकी माता परम हर्षित हुईं । वे उपमन्यु भी सभीके पूज्य हुए और सदा अधिकाधिक सुख प्राप्त करने लगे ॥ ७५ ॥
हे तात! इस प्रकार मैंने परमात्मा शिवके सुरेश्वरावतारका वर्णन कर दिया, जो सज्जनोंको सदा सुख प्रदान करनेवाला है ॥७६ ॥
यह आख्यान [ सर्वथा ] निष्पाप, सभी मनोरथोंको पूर्ण करनेवाला, स्वर्ग देनेवाला, यश बढ़ानेवाला, आयुकी वृद्धि करनेवाला तथा सज्जनोंको भोग तथा मोक्ष प्रदान करनेवाला है ॥ ७७ ॥
पृष्ठ 163
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३३ ] शतरुद्रसंहिता १५१ य एतच्छृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । जो इसे भक्तिपूर्वक सुनता अथवा सुनाता है, वह इस लोकमें सब प्रकारका सुख भोगकर अन्तमें इह सर्वसुखं भुक्त्वा सोऽन्ते शिवगतिं लभेत् ॥ ७८ | शिवसायुज्य प्राप्त कर लेता है ॥ ७८ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां सुरेश्वराख्यशिवावतारचरितवर्णनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत तृतीय शतरुद्रसंहितामें सुरेश्वराख्य शिवावतारचरितवर्णन नामक बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ३२ ॥
अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः पार्वतीके मनोभावकी परीक्षा लेनेवाले नन्दीश्वर उवाच
सनत्कुमार सुप्रीत्या शिवस्य परमात्मनः ।
अवतारं शृणु विभोर्जटिलाह्वं सुपावनम् ॥ १
पुरा सती दक्षकन्या त्यक्त्वा देहं पितुर्मखे ।
स्वपित्रानादृता जज्ञे मेनायां हिमभूधरात् ॥ २
सा गत्वा गहनेऽरण्ये तेपे सुविमलं तपः ।
शङ्करं पतिमिच्छन्ती सखीभ्यां संयुता शिवा ॥ ३
तत्तपः सुपरीक्षार्थं सप्तर्षीन्प्रेषयच्छिवः ।
तपःस्थानं तु पार्वत्या नानालीलाविशारदः ॥ ४
ते गत्वा तत्र मुनयः परीक्षां चक्रुरादरात् ।
तस्याः सुयत्नतो नैव समर्था ह्यभवंश्च ते ॥ ५
तत्रागत्य शिवं नत्वा वृत्तान्तं च निवेद्य तत् ।
तदाज्ञां समनुप्राप्य स्वर्लोकं जग्मुरादरात् ॥ ६
गतेषु तेषु मुनिषु स्वस्थानं शङ्करः स्वयम् ।
परीक्षितुं शिवावृत्तमैच्छत्सूतिकरः प्रभुः ॥ ७
सुप्रसन्नस्तपस्वीच्छाशमनादयमीश्वरः ब्रह्मचर्यस्वरूपोऽभूत्तदाद्भुततरः प्रभुः ॥ ८
अतीव स्थविरो विप्रदेहधारी स्वतेजसा ।
प्रज्वलन्मनसा हृष्टो दण्डी छत्री महोज्ज्वलः ॥ ९
धृत्वैवं जाटिलं रूपं जगाम गिरिजावनम् ।
अतिप्रीतियुतः शम्भुः शङ्करो भक्तवत्सलः ॥ १०
ब्रह्मचारीस्वरूप शिवावतारका वर्णन नन्दीश्वर बोले – हे सनत्कुमार! अब विभु परमात्मा शिवजीके परमपवित्र जटिल नामक अवतारको अत्यन्त प्रेमपूर्वक सुनिये ॥१ ॥
पूर्व समयमें दक्षकी कन्या सती अपने पितासे अनादर प्राप्तकर उनके यज्ञमें अपना शरीर त्यागकर हिमालयद्वारा मेनाके गर्भसे पार्वती नामसे उत्पन्न हुईं ॥ २ ॥
वे पार्वती अपनी सखियोंसमेत घोर वनमें जाकर शिवको अपना पति बनानेकी इच्छा करती हुई अत्यन्त निर्दोष तप करने लगीं ॥३ ॥
तब नाना प्रकारकी लीलामें प्रवीण शिवजीने उनके तपकी भलीभाँति परीक्षाके लिये पार्वतीके तप: स्थानपर सप्तर्षियोंको भेजा ॥४ ॥
उन मुनियोंने वहाँ जाकर यत्नपूर्वक आदरके साथ उनके तपकी परीक्षा की, किंतु वे सफल नहीं हुए ॥ ५ ॥
तब वे पुनः लौटकर शिवजीके पास आये और उनको प्रणामकर आदरपूर्वक सारा वृत्तान्त निवेदन किया तथा उनकी आज्ञा लेकर स्वर्गलोक चले गये ॥ ६ ॥
उन मुनियोंके अपने - अपने स्थानको चले जानेपर सुन्दर लीला करनेवाले भगवान् शंकरने पार्वतीके भावकी परीक्षा करनेका विचार किया ॥७ ॥
उस समय शिवजीने अपनी इच्छाओंका दमन करनेके कारण साक्षात् ईश्वर ही प्रतीत होनेवाले, तपोनिष्ठ तथा आश्चर्यसम्पन्न, प्रसन्नतासे परिपूर्ण ब्रह्मचारीका स्वरूप धारण किया ॥ ८ ॥
वे भक्तवत्सल सदाशिव शम्भु छत्र - दण्डसे युक्त तथा जटाधारी, वृद्ध ब्राह्मणके जैसा उज्ज्वल वेष धारण किये हुए, मनसे हृष्ट तथा अपने तेजसे दीप्त होते हुए । अत्यन्त प्रीतियुक्त होकर गिरिजाके वनमें गये ॥ ९ -१० ॥
पृष्ठ 164
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३३
तत्रापश्यत् स्थितां देवीं सखीभिः परिवारिताम् ।
वेदिकोपरि शुद्धान्तां शिवामिव विधोः कलाम् ॥
शंभुर्निरीक्ष्य तां देवीं ब्रह्मचारिस्वरूपवान् ।
उपकण्ठं ययौ प्रीत्या चोत्सुकी भक्तवत्सलः ॥
आगतं सा तदा दृष्ट्वा ब्राह्मणं तेजसाद्भुतम् ।
अंगेषु लोमशं शान्तं दण्डचर्मसमन्वितम् ॥
ब्रह्मचर्यधरं वृद्धं जटिलं सकमण्डलुम् ।
अपूजयत्परप्रीत्या सर्वपूजोपहारकैः ॥
ततः सा पार्वती देवी पूजितं परया मुदा ।
कुशलं पर्यपृच्छत्तं ब्रह्मचारिणमादरात् ॥
ब्रह्मचारिस्वरूपेण कस्त्वं हि कुत आगतः ।
इदं वनं भासयसि वद वेदविदां वर ॥
नन्दीश्वर उवाच
इति पृष्टस्तु पार्वत्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः ।
प्रत्युवाच द्रुतं प्रीत्या शिवाभावपरीक्षया ॥
ब्रह्मचार्युवाच
अहमिच्छाभिगामी च ब्रह्मचारी द्विजोऽस्मि वै ।
तपस्वी सुखदोऽन्येषामुपकारी न संशयः ॥
नन्दीश्वर उवाच
इत्युक्त्वा ब्रह्मचारी स शंकरो भक्तवत्सलः ।
तस्थिवानुपकण्ठं स गोपायन् रूपमात्मनः ॥
ब्रह्मचार्युवाच
किं ब्रवीमि महादेवि कथनीयं न विद्यते ।
महानर्थकरं वृत्तं दृश्यते विकृतं महत् ॥
नवे वयसि सद्भोगसाधने सुखकारणे ।
महोपचारसद्भोगैर्वृथैव त्वं तपस्यसि ॥
का त्वं कस्यासि तनया किमर्थं विजने वने ।
तपश्चरसि दुर्धर्षं मुनिभिः प्रयतात्मभिः ॥
वहाँ उन्होंने सखियोंसे घिरी हुई तथा वेदीके ११ ऊपर विराजमान, चन्द्रकलाके समान शोभित होती । हुई और विशुद्ध स्वरूपवाली उन पार्वतीको देखा ॥ ११ तब ब्रह्मचारीवेषधारी भक्तवत्सल शिवजी उन ॥ १२ देवीको देखकर प्रीतिपूर्वक बड़ी उत्सुकतासे उनके समीप पहुँचे ॥ १२ ॥
तब पार्वतीने भी अद्भुत तेजस्वी, रोमबहुल १३ अंगोंवाले, शान्ति प्रकट करते हुए, दण्ड तथा [ मृग ] -| चर्मसे युक्त, कमण्डलु धारण किये हुए उन जटाधारी बूढ़े ब्राह्मणको आया देखकर पूजोपचार सामग्रीसे १४ परम प्रेमपूर्वक उनका पूजन किया और पूजन करनेके पश्चात् आनन्दपूर्वक सादर उन ब्रह्मचारीसे कुशलक्षेम १५ पूछा कि आप ब्रह्मचारीका रूप धारण किये हुए कौन हैं, कहाँसे आये हैं, जो अपने तेजसे इस वनप्रदेशको प्रकाशित कर रहे हैं, हे वेदविदोंमें श्रेष्ठ! १६ बताइये? ॥ १३–१६ ॥ नन्दीश्वर बोले- पार्वतीके इस प्रकार पूछनेपर उन ब्रह्मचारी द्विजने पार्वतीके भावकी परीक्षा करनेकी १७ दृष्टिसे प्रसन्न हो शीघ्रतासे कहा— ॥१७ ॥
ब्रह्मचारी बोले- मैं अपने इच्छानुसार इधर-उधर भ्रमण करनेवाला ब्रह्मचारी, द्विज तपस्वी तथा १८ सबको सुख पहुँचानेवाला और दूसरोंका उपकार करनेवाला हूँ, इसमें संशय नहीं ॥१८ ॥
नन्दीश्वर बोले- ऐसा कहकर वे भक्तवत्सल ब्रह्मचारीरूप शंकर अपना स्वरूप छिपाते हुए पार्वतीके १ ९ सन्निकट स्थित हो गये ॥ १ ९ ॥ ब्रह्मचारी बोले — हे महादेवि! मैं तुमसे क्या बताऊँ, कुछ कहनेयोग्य नहीं है, मुझे जो कि अनर्थकारी २० और अत्यन्त अशोभनीय कार्य दिखायी पड़ रहा है ॥ २० ॥
तुम्हें समस्त सुखोंकी साधनभूत भोगसामग्री २१ प्राप्त है, किंतु इन सभी प्रकारके भोगोंके रहते हुए भी तुम इस नवीन युवावस्थामें व्यर्थ कष्ट सहती हुई तप कर रही हो ॥ २१ ॥
तुम कौन हो, किसकी कन्या हो और इस निर्जन वनमें प्रयतात्मा मुनियोंके लिये भी कठिन यह तप क्यों २२ | कर रही हो? ॥ २२ ॥
पृष्ठ 165
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३३ ] शतरुद्रसंहिता १५३ नन्दीश्वर उवाच
इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य परमेश्वरी ।
उवाच वचनं प्रीत्या ब्रह्मचारिणमुत्तमम् ॥
पार्वत्युवाच
शृणु विप्र ब्रह्मचारिन् मद्वृत्तमखिलं मुने ।
जन्म मे भारते वर्षे साम्प्रतं हिमवद्गृहे ॥
पूर्वं दक्षगृहे जन्म सती शङ्करकामिनी ।
योगेन त्यक्तदेहाहं तातेन पतिनिन्दिना ॥
अत्र जन्मनि संप्राप्तः सुपुण्येन शिवो द्विज ।
मां त्यक्त्वा भस्मसात्कृत्वा मन्मथं स जगाम ह ॥
प्रयाते शङ्करे तापाद् व्रीडिताहं पितुर्गृहात् ।
आगच्छमत्र तपसे गुरुवाक्येन संयता ॥
मनसा वचसा साक्षात्कर्मणा पतिभावतः ।
सत्यं ब्रवीमि नोऽसत्यं संवृतः शङ्करो मया ॥
जानामि दुर्लभं वस्तु कथं प्राप्यं मया भवेत् ।
तथापि मनसौत्सुक्यात्तप्यते मे तपोऽधुना ॥
हित्वेन्द्रप्रमुखान्देवान्विष्णुं ब्रह्माणमप्यहम् ।
पतिं पिनाकपाणिं वै प्राप्तुमिच्छामि सत्यतः ॥
नन्दीश्वर उवाच
इत्येवं वचनं श्रुत्वा पार्वत्या हि सुनिश्चितम् ।
मुने स जटिलो रुद्रो विहसन्वाक्यमब्रवीत् ॥
जटिल उवाच
हिमाचलसुते देवि का बुद्धिः स्वीकृता त्वया ।
रुद्रार्थं विबुधान्हित्वा करोषि विपुलं तपः ॥
जानाम्यहं च तं रुद्रं शृणु त्वं प्रवदामि ते ।
वृषध्वजः स रुद्रो हि विकृतात्मा जटाधरः ॥
एकाकी च सदा नित्यं विरागी च विशेषतः ।
तस्मात्त्वं तेन रुद्रेण मनो योक्तुं न चार्हसि ॥
नन्दीश्वर बोले — इस प्रकारकी उनकी बात सुनकर परमेश्वरी पार्वती हँसकर प्रेमपूर्वक उन श्रेष्ठ २३ ब्रह्मचारीसे कहने लगीं – ॥ २३ ॥
पार्वतीजी बोलीं- हे ब्रह्मचारिन्! हे विप्र! हे मुने! आप मेरा सारा वृत्तान्त सुनिये । इस समय मेरा २४ जन्म भारतवर्षमें हिमालयके घरमें हुआ है ॥२४ ॥
मैं इसके पूर्व प्रजापति दक्षके घरमें जन्म २५ लेकर सती नामसे शंकरजीकी पत्नी थी । पतिकी निन्दा करनेवाले पिता दक्षके द्वारा किये गये अपमानके कारण मैंने योगके द्वारा अपना शरीर त्याग दिया था ॥ २५ ॥
हे द्विज! इस जन्ममें मैंने अपने पुण्यसे शिवजीको २६ प्राप्त किया था, किंतु वे कामदेवको भस्मकर मुझे त्याग करके चले गये हैं ॥ २६ ॥
शिवजीके चले जानेपर दुःखान्वित तथा लज्जित २७ होकर मैं पिताके घरसे निकलकर गुरुके वचनानुसार संयत होकर तप करनेके लिये यहाँ आयी हूँ ॥ २७ ॥
हे ब्रह्मचारिन्! मैंने मन - वाणी तथा कर्मसे साक्षात् २८ शिवको पतिरूपमें भलीभाँति वरण किया है । मैं सत्य कहती हूँ, इसमें किंचिन्मात्र भी असत्य नहीं है ॥ २८ ॥
मैं जानती हूँ कि यह मेरे लिये दुर्लभ है और दुर्लभ २ ९ वस्तुकी प्राप्ति किस प्रकार होगी? फिर भी मैं अपने मनकी उत्सुकतासे इस समय तपमें प्रवृत्त हूँ ॥ २ ९ ॥ मैं इन्द्रादि प्रमुख देवताओं, विष्णु तथा ब्रह्माको ३० भी छोड़कर केवल पिनाकपाणि भगवान् शिवको वस्तुतः पतिरूपमें प्राप्त करना चाहती हूँ ॥ ३० ॥
नन्दीश्वर बोले – हे मुने! पार्वतीके इस निश्चय-युक्त वचनको सुनकर उन जटाधारी रुद्रने हँसते हुए ३१ यह वचन कहा —॥३१ ॥
जटिल बोले — हे हिमाचलपुत्रि! हे देवि! तुमने इस प्रकारका विचार क्यों किया है, जो कि ३२ अन्य देवोंको छोड़कर शिवके निमित्त अत्यधिक कठोर तप कर रही हो? ॥३२ ॥
मैं उन रुद्रको जानता हूँ, सुनो, मैं तुमको बता रहा ३३ हूँ । वे रुद्र बैलपर सवारी करनेवाले, विकृत मनवाले तथा जटाजूट धारण करनेवाले, सदा अकेले रहनेवाले और विशेषरूपसे विरागी हैं, इसलिये उन रुद्रमें मन ३४ । लगाना तुम्हारे लिये उचित नहीं है ॥ ३३-३४ ॥
पृष्ठ 166
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५४ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३३
सर्वं विरुद्धं रूपादि तव देवि हरस्य च ।
मह्यं न रोचते ह्येतद्यदीच्छसि तथा कुरु ॥ ३५
नन्दीश्वर उवाच
इत्युक्त्वा च पुना रुद्रो ब्रह्मचारिस्वरूपवान् ।
निनिन्द बहुधात्मानं तदग्रे तां परीक्षितुम् ॥ ३६
तच्छ्रुत्वा पार्वती देवी विप्रवाक्यं दुरासदम् ।
प्रत्युवाच महाक्रुद्धा शिवनिन्दापरं च तम् ॥ ३७
एतावद्धि मया ज्ञातं कश्चिद् धन्यो भविष्यति ।
परन्तु सकलं ज्ञातमवध्यो दृश्यतेऽधुना ॥ ३८
ब्रह्मचारिस्वरूपेण कश्चित्त्वं धूर्त आगतः ।
शिवनिन्दा कृता मूढ त्वया मन्युरभून्मम ॥ ३ ९
शिवं त्वं च न जानासि शिवात्त्वं हि बहिर्मुखः ।
त्वत्पूजा च कृता यन्मे तस्मात्तापयुताभवम् ॥ ४०
शिवनिन्दां करोतीह तत्त्वमज्ञाय यः पुमान् ।
आजन्मसञ्चितं पुण्यं तस्य भस्मीभवत्युत ॥ ४१
शिवविद्वेषिणं स्पृष्ट्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ ४२
रे रे दुष्ट त्वया प्रोक्तमहं जानामि शङ्करम् ।
निश्चयेन न विज्ञातः शिव एव परः प्रभुः ॥ ४३
यथा तथा भवेद्रुद्रो मायया बहुरूपवान् ।
ममाभीष्टप्रदोऽत्यन्तं निर्विकारः सतां प्रियः ॥ ४४
नन्दीश्वर उवाच
इत्युक्त्वा तं शिवा देवी शिवतत्त्वं जगाद सा ।
यत्र ब्रह्मतया रुद्रः कथ्यते निर्गुणोऽव्ययः ॥ ४५
तदाकर्ण्य वचो देव्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः ।
पुनर्वचनमादातुं यावदेव प्रचक्रमे ॥ ४६
प्रोवाच गिरिजा तावत्स्वसखीं विजयां द्रुतम् । ।
शिवासक्तमनोवृत्तिः शिवनिन्दापराङ्मुखी ॥ ४७ ।
हे देवि! तुम्हारा और शिवका रूप आदि परस्पर एक - दूसरेके विरुद्ध है, मुझे तो यह अच्छा नहीं लार रहा है, अब तुम्हारी जैसी इच्छा हो, वैसा करो ॥ ३५ ॥
नन्दीश्वर बोले- ऐसा कहकर ब्रह्मचारी-| स्वरूपधारी शिवने उनकी परीक्षा करनेके लिये उनके आगे पुनः अनेक प्रकारसे अपनी निन्दा की ॥ ३६ विप्रके उस असह्य वचनको सुनकर देवी पार्वतीको ॥ बड़ा क्रोध उत्पन्न हो गया और उन्होंने शिवनिन्दापरायण | ब्रह्मचारीसे कहा - अभीतक तो मैंने यही समझा था कि आप कोई महात्मा होंगे, किंतु मैंने इस समय आपको जान लिया, फिर भी अवध्य होनेके कारण आपका वध नहीं कर रही हूँ ॥ ३७-३८ ॥ हे मूढ़! तुम ब्रह्मचारीके स्वरूपमें आये हुए कोई धूर्त हो, तुमने शिवकी निन्दा की है, उससे मुझे महान् क्रोध उत्पन्न हुआ है ॥ ३ ९ ॥ तुम शिवसे बहिर्मुख हो, इसलिये शिवको नहीं जानते । मैंने तुम्हारी जो पूजा की, उसके कारण मुझे परिताप हो रहा है ॥ ४० ॥
जो मनुष्य तत्त्वको बिना जाने ही शिवकी निन्दा करता है, उसका जन्मभरका संचित पुण्य नष्ट हो जाता है । शिवद्रोहीका स्पर्शकर मनुष्यको प्रायश्चित्त करना चाहिये॥४१-४२ ॥ रे दुष्ट! तुमने कहा कि मैं शंकरको जानता हूँ, किंतु निश्चितरूपसे तुम शिवको नहीं जानते । वास्तवमें वे परमात्मा हैं । रुद्र जैसे - तैसे सब कुछ हो सकते हैं; क्योंकि वे मायासे बहुत रूप धारण करनेमें समर्थ हैं । सज्जनोंके प्रिय वे सर्वथा निर्विकार होनेपर भी मेरे मनोरथको पूर्ण करेंगे ॥ ४३-४४ ॥ नन्दीश्वर बोले — ऐसा कहकर उन देवी पार्वतीने उन ब्रह्मचारीसे [ उस ] शिवतत्त्वका वर्णन किया, जिसमें शिव ब्रह्मके रूपमें निर्गुण एवं अव्यय कहे जाते हैं ॥ ४५ ॥
देवीके वचनको सुनकर वे ब्राह्मण ब्रह्मचारी ज्यों ही पुन: कुछ कहनेको उद्यत हुए, उसी समय शिवमें संसक्त चित्तवाली तथा शिवनिन्दासे विमुख पार्वतीने अपनी सखी विजयासे शीघ्रतासे कहा- ॥ ४६-४७ ॥
पृष्ठ 167
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३३ ] शतरुद्रसंहिता १५५ गिरिजोवाच
वारणीयः प्रयत्नेन सख्ययं हि द्विजाधमः ।
पुनर्वक्तुमनाश्चायं शिवनिन्दां करिष्यति ॥
न केवलं भवेत्पापं निन्दाकर्तुः शिवस्य हि । यो वै शृणोति तन्निन्दां पापभाक्स भवेदिह ॥
शिवनिन्दाकरो वध्यः सर्वथा शिवकिंकरैः ।
ब्राह्मणश्चेत्स वै त्याज्यो गन्तव्यं तत्स्थलाद् द्रुतम् ॥
अयं दुष्टः पुनर्निन्दां करिष्यति शिवस्य हि ।
ब्राह्मणत्वादवध्यश्च त्याज्योऽदृश्यश्च सर्वथा ॥
स्थलमेतद् द्रुतं हित्वा यास्यामो ऽन्यत्र मा चिरम् ।
यथा संभाषणं न स्यादनेनाविदुषा पुनः ॥
नन्दीश्वर उवाच
इत्युक्त्वा चोमया यावत्पदमुत्क्षिप्यते मुने ।
असौ तावच्छिवः साक्षादाललम्बे पटं स्वयम् ॥
कृत्वा स्वरूपं दिव्यं च शिवाध्यानं यथा तथा ।
दर्शयित्वा शिवायै तामुवाचावाङ्मुखीं शिवः ॥
शिव उवाच
कुत्र त्वं यासि मां हित्वा न त्वं त्याज्या मया शिवे ।
मया परीक्षितासि त्वं दृढभक्तासि मेऽनघे ॥
ब्रह्मचारिस्वरूपेण भावमिच्छुस्त्वदीयकम् ।
तवोपकण्ठमागत्य प्रावोचं विविधं वचः ॥
प्रसन्नोऽस्मि दृढं भक्त्या शिवे तव विशेषतः ।
चित्तेप्सितं वरं ब्रूहि नादेयं विद्यते तव ॥
अद्यप्रभृति ते दासस्तपोभिः प्रेमनिर्भरे । कृतोऽस्मि तव सौन्दर्यात्क्षण एको युगायते त्यज्यतां च त्वया लज्जा मम पत्नी सनातनी एहि प्रिये त्वया साकं द्रुतं यामि स्वकं गिरिम् ॥ गिरिजा बोलीं- हे सखि! बोलनेकी इच्छावाला यह नीच ब्राह्मण अभी भी पुनः शिवकी निन्दा करेगा, ४८ अतः प्रयत्नपूर्वक इसे रोको, क्योंकि केवल शिवजीकी निन्दा करनेवालेको ही पाप नहीं लगता, वरन् जो उस निन्दाको सुनता है, इस संसारमें वह भी पापका भागी ४ ९ होता है ॥ ४८-४९ ॥ शिवभक्तोंको चाहिये कि शिवनिन्दकका सर्वथा ५० प्रतिकार कर दे, किंतु यदि वह ब्राह्मण हो तो उसे त्याग देना चाहिये और उस स्थानसे शीघ्र चले जाना चाहिये ॥५० ॥
निश्चय ही यह दुष्ट पुनः शिवकी निन्दा करेगा, ५१ किंतु ब्राह्मण होनेके कारण यह अवध्य है, अतः इसे छोड़ देना चाहिये और फिर इसे कभी नहीं देखना चाहिये । अब देर मत करो, शीघ्रतासे इस स्थानको ५२ त्यागकर हम अन्यत्र चलेंगे, जिससे इस मूर्ख ब्राह्मणके साथ पुनः सम्भाषण न हो सके ॥ ५१-५२ ॥ नन्दीश्वर बोले – हे मुने! इस प्रकार कहकर ज्यों ही पार्वतीने जानेहेतु पैर उठाया, त्यों ही साक्षात् ५३ शिवजीने स्वयं उनका वस्त्र पकड़ लिया । पार्वती शिवजीके जिस स्वरूपका ध्यान करती थीं, शिवजीने वैसा ही दिव्य स्वरूप धारणकर शिवाको दिखाया और ५४ नीचेकी ओर मुख की हुई उनसे कहा— ॥ ५३-५४ ॥ शिवजी बोले — हे शिवे! तुम मुझे छोड़कर कहाँ जा रही हो, मैं किसी प्रकार तुम्हारा त्याग नहीं ५५ करूँगा । हे अनघे! मैंने तुम्हारी परीक्षा कर ली है, तुम मेरी दृढ़ भक्त हो । हे देवि! मैंने तुम्हारे भावको ५६ जाननेकी इच्छासे ब्रह्मचारीके स्वरूपमें तुम्हारे पास आकर अनेक प्रकारके वचन कहे - ॥ ५५-५६ ॥ हे शिवे! मैं तुम्हारी इस दृढ़ भक्तिसे विशेष ५७ प्रसन्न हूँ, अब तुम अपना मनोवांछित वर माँगो, तुम्हारे लिये कोई भी वस्तु [ मुझे ] अदेय नहीं है ॥ ५७ ॥
हे प्रेमनिर्भरे! तुमने अपनी इस तपस्यासे आजसे ॥ ५८ मुझे अपना दास बना लिया है । तुम्हारे सौन्दर्यको बिना देखे मेरा एक - एक क्षण युगके समान बीत रहा है ॥ ५८ ॥
अब तुम लज्जाको त्यागो; क्योंकि तुम मेरी । सनातन पत्नी हो । हे प्रिये! आओ, मैं तुम्हारे साथ ५ ९ । शीघ्र ही कैलासपर्वतपर चलता हूँ ॥५ ९ ॥
पृष्ठ 168
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५६ इत्युक्तवति देवेशे शिवातिमुदमाप सा तपोदुःखं तु यत्सर्वं तज्जहौ द्रुतमेव हि ततः प्रहृष्टा सा दृष्ट्वा दिव्यरूपं शिवस्य तत् प्रत्युवाच प्रभुं प्रीत्या लज्जयाधोमुखी शिवा शिवोवाच यदि प्रसन्नो देवेश करोषि च कृपां मयि । पतिर्मे भव देवेश इत्युक्तः शिवया शिवः नन्दीश्वर उवाच
गृहीत्वा विधिवत्पाणिं कैलासं स तया ययौ ।
पतिं तं गिरिजा प्राप्य देवकार्यं चकार सा ॥
इति प्रोक्तस्तु ते तात ब्रह्मचारिस्वरूपकः ।
शिवावतारो हि मया शिवाभावपरीक्षकः ॥
इदमाख्यानमनघं परमं व्याहृतं मया ।
य एतच्छृणुयात्प्रीत्या स सुखी गतिमाप्नुयात् ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३४ । देवेश इस प्रकार कहनेपर वे पार्वती अत्यन्त ॥ ६० प्रसन्न हो उठीं और उनके तप करनेका जो क्लेश श् वह सब दूर हो गया ॥६० ॥ था,
। उसके बाद शिवके उस दिव्य रूपको देखकर ॥ ६१ प्रसन्न हुई पार्वतीने लज्जासे नीचेकी ओर मुख कर । लिया और वे प्रीतिपूर्वक कहने लगीं - ॥६१ ॥
शिवा बोलीं- हे देवेश! यदि आप मुझपर प्रसन्न | हैं और मेरे ऊपर कृपा करना चाहते हैं तो हे देवेश! ॥ ६२ आप मेरे पति हों — ऐसा पार्वतीने शिवसे कहा ॥ ६२ ॥
नन्दीश्वर बोले — उसके बाद वे शिवजी विधि-विधानसे पाणिग्रहणकर उनके साथ कैलासपर चले गये और उन पार्वतीने उन्हें पतिरूपमें प्राप्तकर ६३ देवताओंका कार्य सम्पन्न किया ॥ ६३ ॥
हे तात! इस प्रकार मैंने पार्वतीके भावकी परीक्षा ६४ लेनेवाले ब्रह्मचारीस्वरूप शिवावतारका वर्णन आपसे किया । मेरे द्वारा कहा गया यह आख्यान पवित्र तथा उत्तम है । जो इसे प्रेमपूर्वक सुनेगा, वह सुखी होकर ६५ । सद्गति प्राप्त करेगा ॥ ६४-६५ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ब्रह्मचारिशिवावतारवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत तृतीय शतरुद्रसंहितामें ब्रह्मचारीशिवावतारवर्णन नामक तैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ३३ ॥
अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः भगवान् शिवके नन्दीश्वर उवाच
सनत्कुमार सर्वज्ञ शिवस्य परमात्मनः ।
अवतारं शृणु विभोः सुनर्तकनटाह्वयम् ॥
यदा हि कालिका देवी पार्वती हिमवत्सुता ।
तेपे तपः सुविमलं वनं गत्वा शिवाप्तये ॥
तदा शिवः प्रसन्नोऽभूत्तस्याः सुतपसो मुने ।
तद्वृत्तसुपरीक्षार्थं वरं दातुं मुदा ययौ ॥
स्वरूपं दर्शयामास तस्यै सुप्रीतमानसः ।
वरं ब्रूहीति चोवाच तां शिवां शंकरो मुने ॥
सुनर्तक नटावतारका वर्णन नन्दीश्वर बोले- हे सर्वज्ञ! सनत्कुमार! अब सर्वव्यापी परमात्मा शिवजीके नर्तकनट नामक अवतारका १ श्रवण कीजिये ॥१ ॥
जब हिमालयसुता कालिका पार्वती शिवको २ प्राप्त करनेके लिये वनमें जाकर अत्यन्त निर्मल तप करने लगीं, तब हे मुने! उनके कठिन तपसे शिवजी ३ प्रसन्न हो गये और उनके भावकी परीक्षाके लिये तथा उन्हें वर देनेके लिये प्रसन्नतापूर्वक वहाँ गये ॥ २-३ ॥ हे मुने! अत्यन्त प्रसन्नचित्तवाले शिवने उन्हें अपना रूप दिखाया और उन शिवासे ' वर माँगो'-४ इस प्रकार कहा ॥४ ॥
पृष्ठ 169
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३४ ] शतरुद्रसंहिता १५७
तच्छ्रुत्वा शम्भुवचनं दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम् ।
सुजहर्ष शिवातीव प्राह तं सुप्रणम्य सा ॥
पार्वत्युवाच
यदि प्रसन्नो देवेश मह्यं देयो वरो यदि ।
पतिर्भव ममेशान कृपां कुरु ममोपरि ॥
पितुर्गृहे मया सम्यग्गम्यते त्वदनुज्ञया ।
गन्तव्यं भवता नाथ मत्पितुः पार्श्वतः प्रभो ॥
याचस्व मां ततो भिक्षुः ख्यापयंश्च यशः शुभम् ।
पितुर्मे सफलं सर्वं कुरु प्रीत्या गृहाश्रमम् ॥
ततो यथोक्तविधिना कर्तुमर्हसि भो प्रभो ।
विवाहं त्वं महेशान देवानां कार्यसिद्धये ॥
कामं मे पूरय विभो निर्विकारो भवान्सदा ।
भक्तवत्सलनामा हि तव भक्तास्म्यहं सदा ॥
नन्दीश्वर उवाच
इत्युक्तः स तया शम्भुर्महेशो भक्तवत्सलः ।
तथास्त्विति वचः प्रोच्यान्तर्हितः स्वगिरिं ययौ ॥
पार्वत्यपि ततः प्रीत्या स्वसखीभ्यां समन्विता ।
जगाम स्वपितुर्गेहं रूपं कृत्वा तु सार्थकम् ॥
पार्वत्यागमनं श्रुत्वा मेनया स हिमाचलः ।
परिवारयुतो द्रष्टुं स्वसुतां तां ययौ मुदा ॥
दृष्ट्वा तां सुप्रसन्नास्यामानयामासतुर्गृहम् ।
कारयामासतुः प्रीत्या महानन्दौ महोत्सवम् ॥
धनं ददौ द्विजादिभ्यो मेना गिरिवरस्तथा ।
मङ्गलं कारयामास सवेदध्वनिमादरात् ॥
ततः स्वकन्यया सार्धमुवास प्राङ्गणे मुदा ।
मेना च हिमवाञ्छैलः स्नातुं गंगां जगाम सः ॥
शिवजीके उस वचनको सुनकर तथा उनके ५ उत्तम रूपको देखकर पार्वती बहुत प्रसन्न हुईं और उन्हें भलीभाँति प्रणामकर वे कहने लगीं — ॥५ ॥
पार्वती बोलीं- हे देवेश! हे ईशान! यदि आप [ मुझपर ] प्रसन्न हैं और यदि मुझे वर देना चाहते हैं, ६ तो मेरे पति बनें और मेरे ऊपर कृपा करें ॥ ६ ॥
हे नाथ! मैं आपकी समुचित आज्ञासे पिताके ७ घर जा रही हूँ । हे प्रभो! आपको भी मेरे पिताके पास जाना चाहिये, आप भिक्षुक बनकर अपना उत्तम यश प्रकट करते हुए मुझे माँगें और प्रेमपूर्वक मेरे पिताका ८ गृहस्थाश्रम पूरी तरहसे सफल करें॥७-८ ॥ उसके अनन्तर हे प्रभो! हे महेशान! आप ९ शास्त्रोक्त विधिसे देवगणोंका कार्य सिद्ध करनेके लिये मेरा पाणिग्रहण करें ॥ ९ ॥
हे विभो! आप मेरे इस मनोरथको पूर्ण कीजिये । १० आप सर्वथा निर्विकार हैं तथा भक्तवत्सल नामवाले हैं और मैं सर्वदा आपकी भक्त हूँ ॥१० ॥
नन्दीश्वर बोले- पार्वतीके इस प्रकार कहने पर भक्तवत्सल भगवान् शिव ' ऐसा ही हो ' – यह वचन ११ कहकर अन्तर्धान होकर अपने स्थान कैलासको चले गये ॥११ ॥
इसके बाद पार्वती भी प्रसन्न होकर अपनी दोनों १२ सखियोंके साथ अपने रूपको सार्थक करके पिताके घर चली गयीं ॥१२ ॥
पार्वतीके आगमनका समाचार सुनकर हिमालय १३ भी मेना तथा परिवारको साथ लेकर अपनी पुत्रीको देखनेके लिये प्रसन्नतापूर्वक गये ॥१३ ॥
परम आनन्दित वे दोनों पार्वतीको प्रसन्नमुख १४ देखकर उन्हें घर लिवा लाये और प्रीतिके साथ महोत्सव मनाया ॥१४ ॥
मेना तथा हिमालयने ब्राह्मणादिकोंको [ बहुत-१५ सा ] धन दिया और आदरके साथ वेदध्वनिपूर्वक मंगलाचार कराया ॥ १५ ॥
उसके बाद मेना अपनी कन्याके साथ आँगनमें प्रसन्नतापूर्वक बैठ गयीं और वे हिमालय गंगास्नान १६ । करने चले गये ॥ १६ ॥
पृष्ठ 170
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३४
एतस्मिन्नन्तरे शम्भुः सुलीलो भक्तवत्सलः ।
सुनर्तकनटो भूत्वा मेनकासन्निधिं ययौ ॥ १७
शृङ्गं वामे करे धृत्वा दक्षिणे डमरुं तथा ।
पृष्ठे कन्थां रक्तवासा नृत्यगानविशारदः ॥ १८
ततस्तु नटरूपोऽसौ मेनकाप्राङ्गणे मुदा ।
चक्रे स नृत्यं विविधं गानं चाति मनोहरम् ॥ १ ९
शृङ्गं च डमरुं तत्र वादयामास सुध्वनिम् ।
महोतिं विविधां प्रीत्या स चकार मनोहराम् ॥ २०
तं द्रष्टुं नागराः सर्वे पुरुषाश्च स्त्रियस्तथा ।
आजग्मुः सहसा तत्र बाला वृद्धा अपि ध्रुवम् ॥ २१
श्रुत्वा सुगीतं तं दृष्ट्वा सुनृत्यं च मनोहरम् ।
सहसा मुमुहुः सर्वे मेनापि च तदा मुने ॥ २२
ततो मेनाशु रत्नानि स्वर्णपात्रस्थितानि च ।
तस्मै दातुं ययौ प्रीत्या तदूतिप्रीतमानसा ॥ २३
तानि न स्वीचकारासौ भिक्षां काङ्क्षे शिवां च ताम् ।
पुनः सुनृत्यं गानं च कौतुकात्कर्तुमुद्यतः ॥ २४
मेना तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपाति सुविस्मिता ।
भिक्षुकं भर्त्सयामास बहिष्कर्तुमियेष सा ॥ २५
एतस्मिन्नन्तरे तत्र गंगातो गिरिराड् ययौ ।
ददर्श पुरतो भिक्षु प्राङ्गणस्थं नराकृतिम् ॥ २६
श्रुत्वा मेनामुखाद् वृत्तं तत्सर्वं सुचुकोप सः ।
आज्ञां चकारानुचरान्बहिः कर्तुं च भिक्षुकम् ॥ २७
महाग्निमिव दुःस्पर्शं प्रज्वलन्तं सुतेजसम् ।
न शशाक बहिः कर्तुं कोऽपि तं मुनिसत्तम ॥ २८
ततः स भिक्षुकस्तात नानालीलाविशारदः ।
दर्शयामास शैलाय स्वप्रभावमनन्तकम् ॥ २ ९ ।
इसी बीच सुन्दर लीलाओंवाले भक्तवत्सल शिव नाचनेवाले नटका रूप धारणकर मेनाके पाल पहुँचे ॥ १७ ॥
रक्तवस्त्रधारी तथा नृत्य - गान - विशारद नटरूपधारी वे शिव अपने बायें हाथमें श्रृंग, दाहिने हाथमें डपारी | और पीठपर कन्था धारण करके मेनाके आँगनमें प्रसन्नतापूर्वक अनेक प्रकारके नृत्य तथा अत्यन्त मनोहर गान करने लगे ॥ १८-१९ ॥। उन्होंने बड़ी मनोहर ध्वनि करके डमरू तथा श्रृंग बजाया और प्रीतिपूर्वक विविध प्रकारकी मनोहर लीला प्रारम्भ की । उन्हें देखनेके लिये वहाँ नगरके सभी बालक, वृद्ध, पुरुष एवं स्त्रियाँ सहसा आ पहुँचे ॥ २०-२१ ॥ हे मुने! उत्तम गीतको सुनकर तथा उस मनोहर नृत्यको देखकर सभी लोग उस समय सहसा मोहित हो गये और मेना भी मोहित हो उठीं ॥ २२ ॥
इसके बाद उनकी लीलासे प्रसन्न मनवाली मेना शीघ्र ही स्वर्णपात्रमें रखे हुए रत्नोंको उन्हें प्रीतिपूर्वक देनेके लिये गयीं ॥ २३ ॥
उन्होंने उन रत्नोंको ग्रहण नहीं किया और उन पार्वतीको ही भिक्षाके रूपमें माँगा । वे पुनः कौतुकसे उत्तम नृत्य तथा गान करने लगे ॥२४ ॥
उनका वचन सुनकर विस्मित हुई मेना बहुत क्रुद्ध हो गयीं । उन्होंने भिक्षुककी भर्त्सना की और उसे बाहर निकालनेकी इच्छा की ॥ २५ ॥
इसी समय पर्वतराज हिमालय गंगा स्नानकर वहाँ आ पहुँचे । उन्होंने मनुष्यरूप धारण किये हुए उस भिक्षुकको सामने आँगनमें स्थित देखा ॥ २६ ॥
तब मेनाके मुखसे वह सारा वृत्तान्त सुनकर उन्होंने भी बड़ा क्रोध किया और उस भिक्षुकको बाहर निकालनेके लिये अपने सेवकोंको आज्ञा दी ॥ २७ ॥
मुनिसत्तम! प्रलयाग्निके समान जलते हुए तेजसे अत्यन्त दुस्सह उस भिक्षुकको बाहर निकालनेमें कोई भी समर्थ नहीं हुआ । उसके बाद हे तात! अनेक प्रकारकी लीला करनेमें निष्णात उस भिक्षुकने शैलराजको अपना अनन्त प्रभाव दिखलाया ॥ २८-२९ ॥