शिव महापुराण - २ — पृष्ठ 61–70

शिव महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 61–70

पृष्ठ 61

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 61 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १० ]

मार्गशीर्षासिताष्टम्यां कालभैरवसन्निधौ ।

उपोष्य जागरं कुर्वन्महापापैः प्रमुच्यते ॥

अन्यत्रापि नरो भक्त्या तद् व्रतं यः करिष्यति ।

सजागरं महापापैर्मुक्तो यास्यति सद्गतिम् ॥

अनेकजन्मनियुतैर्यत्कृतं जन्तुभिस्त्वघम् । तत्सर्वं विलयं याति कालभैरवदर्शनात्

कालभैरवभक्तानां पातकानि करोति यः ।

समूढो दुःखितो भूत्वा पुनर्दुर्गतिमाप्नुयात् ॥

विश्वेश्वरेऽपि ये भक्ता नो भक्ताः कालभैरवे ते लभन्ते महादुःखं काश्यां चैव विशेषतः वाराणस्यामुषित्वा यो भैरवं न भजेन्नरः तस्य पापानि वर्द्धन्ते शुक्लपक्षे यथा शशी कालराजं न यः काश्यां प्रतिभूताष्टमीकुजम् भजेत्तस्य क्षयं पुण्यं कृष्णपक्षे यथा शशी श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं ब्रह्महत्यापनोदकम् भैरवोत्पत्तिसंज्ञं च सर्वपापैः प्रमुच्यते बन्धनागारसंस्थोऽपि प्राप्तोऽपि विपदं पराम् प्रादुर्भावं भैरवस्य श्रुत्वा मुच्येत सङ्कटात् ॥ शतरुद्रसंहिता ४ ९ जो मनुष्य मार्गशीर्षमासके कृष्णपक्षकी ६४ अष्टमीतिथिको कालभैरवकी सन्निधिमें उपवास करके जागरण करता है, वह महान् पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ ६४ ॥

जो मनुष्य अन्यत्र भी भक्तिपूर्वक जागरणके ६५ सहित इस व्रतको करेगा, वह महापापोंसे मुक्त होकर सद्गतिको प्राप्त कर लेगा ॥६५ ॥

प्राणीके द्वारा लाखों जन्मोंमें किया गया जो पाप ॥ ६६ है, वह सभी कालभैरवके दर्शन करनेसे लुप्त हो जाता है । जो कालभैरवके भक्तोंका अपराध करता है, ६७ वह मूर्ख दुःखित होकर पुन: -पुनः दुर्गतिको प्राप्त करता रहता है॥६६-६७ ॥ । जो काशीमें रहकर विश्वेश्वरमें तो भक्ति करते ॥ ६८ हैं, परंतु कालभैरवकी भक्ति नहीं करते, वे विशेषरूपसे महादुःखको प्राप्त करते हैं ॥६८ ॥

। जो मनुष्य वाराणसीमें रहकर [ भी ] कालभैरवका । ६ ९ भजन नहीं करता है, उसके पाप शुक्लपक्षके चन्द्रमाके समान बढ़ते हैं ॥६ ९ ॥ । जो मंगलवार, चतुर्दशी तथा अष्टमीके दिन । ७० काशीमें कालराजका भजन नहीं करता है, उसका पुण्य कृष्णपक्षके चन्द्रमाके समान क्षीण हो जाता है ॥ ७० ॥

। ब्रह्महत्याको दूर करनेवाले, भैरवोत्पत्तिसंज्ञक ॥ ७१ इस पवित्र आख्यानको सुनकर प्राणी सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ ७१ ॥

कारागारमें पड़ा हुआ अथवा भयंकर कष्टमें । फँसा हुआ प्राणी भी भैरवकी उत्पत्ति [ के आख्यान ] -७२ को सुनकर संकटसे छूट जाता है ॥७२ ॥

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां भैरवावतारलीलावर्णनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत तृतीय शतरुद्रसंहितामें भैरवावतारलीलावर्णन नामक नौवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ९ ॥

अथ दशमोऽध्यायः नृसिंहचरित्रवर्णन नन्दीश्वर उवाच नन्दीश्वर बोले— [ हे सनत्कुमार! ] दक्ष विध्वंसी दक्षयज्ञस्य वीरभद्राह्वयः प्रभोः । प्रजापतिके यज्ञको विध्वंस करनेवाले वीरभद्र नामक अवतारश्च विज्ञेयः शिवस्य परमात्मनः ॥ १ | [ गणाध्यक्ष ] -को परमात्मा प्रभु शिवजीका अवतार

पृष्ठ 62

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 62 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १० ५० सतीचरित्रे कथितं चरितं तस्य कृत्स्नशः 1 श्रुतं त्वयापि बहुधा नातः प्रोक्तं सुविस्तरात् ॥

अतः परं मुनिश्रेष्ठ भवत्स्नेहाद् ब्रवीमि तत् ।

शार्दूलाख्यावतारं च शङ्करस्य प्रभोः शृणु ॥

सदाशिवेन देवानां हितार्थं रूपमद्भुतम् ।

शारभं च धृतं दिव्यं ज्वलज्ज्वालासमप्रभम् ॥

शिवावतारा अमिताः सद्भक्तहितकारकाः ।

सङ्ख्या न शक्यते कर्तुं तेषां च मुनिसत्तमाः ॥

आकाशस्य च ताराणां रेणुकानां क्षितेस्तथा ।

आसाराणां च वृद्धेन बहुकल्पैः कदापि हि ॥

सङ्ख्या विशक्यते कर्तुं सुप्राज्ञैर्बहुजन्मभिः ।

न वै शिवावताराणां सत्यं जानीहि मद्वचः ॥

तथापि च यथाबुद्ध्या कथयामि यथाश्रुतम् ।

चरित्रं शारभं दिव्यं परमैश्वर्यसूचकम् ॥

जयश्च विजयश्चैव भवद्भिः शापितौ यदा ।

तदा दितिसुतौ द्वौ तावभूतां कश्यपान्मुने ॥

हिरण्यकशिपुश्चाद्यो हिरण्याक्षोऽनुजो बली ।

देवर्षिपार्षदौ जातौ तौ द्वावपि दितेः सुतौ ॥

पृथ्व्युद्धारे विधात्रा वै प्रार्थितो हि पुरा प्रभुः ।

हिरण्याक्षं जघानासौ विष्णुर्वाराहरूपधृक् ॥

तं श्रुत्वा भ्रातरं वीरं निहतं प्राणसन्निभम् ।

चुकोप हरयेऽतीव हिरण्यकशिपुर्मुने ॥

वर्षाणामयुतं तप्त्वा ब्रह्मणो वरमाप सः ।

न कश्चिन्मारयेन्मां वै त्वत्सृष्टाविति तुष्टतः ॥

शोणिताख्यपुरं गत्वा देवानाहूय सर्वतः ।

त्रिलोकीं स्ववशे कृत्वा चक्रे राज्यमकण्टकम् ॥

जानना चाहिये, उनका सम्पूर्ण चरित सतीके चरित्रमं

२ / कहा गया है । आपने भी उसे अनेक प्रकारसे सुन लिया ।

। है, इसीलिये यहाँ विस्तारसे नहीं कहा गया॥१-२ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! इसके पश्चात् आपके स्नेहवश ३ अब प्रभु शंकरके शार्दूल नामक अवतारको कह रहा हूँ, उसको सुनिये ॥३ ॥

भगवान् सदाशिवने देवताओंके कल्याणार्थ जलती । ४ हुई अग्निके समान कान्तियुक्त अत्यन्त अद्भुत शरभ रूपको धारण किया था ॥४ ॥

हे मुनिसत्तमो! श्रेष्ठ भक्तोंके हितसाधक अपरिमित ५ शिवावतार हुए हैं, उनकी संख्याकी गणना नहीं की जा सकती है ॥५ ॥

आकाशके तारोंकी, पृथ्वीके धूलिकणोंकी तथा ६ वर्षाकी बूँदोंकी गणना अनेक कल्पोंमें अनेक जन्म लेकर कोई बुद्धिमान् पुरुष भले ही कर ले, परंतु शिवजीके ७ अवतारोंकी गणना कदापि नहीं की जा सकती है, मेरा यह कथन सत्य समझें । फिर भी जैसा मैंने सुना है, अपनी बुद्धिके अनुसार दिव्य तथा परम ऐश्वर्यसूचक ८ उस शरभ - चरित्रको कह रहा हूँ ॥ ६–८ ॥ हे मुने! जब आपलोगोंद्वारा जय - विजय [ नामक ९ द्वारपालों ] - को शाप दिया गया, तब वे दोनों कश्यपके द्वारा दितिके गर्भसे पुत्ररूपमें उत्पन्न हुए ॥ ९ ॥

प्रथम हिरण्यकशिपु तथा छोटा भाई महाबली १० हिरण्याक्ष था, वे दोनों पहले भगवान् विष्णुके देवर्षि-पार्षद थे, जो [ आपलोगोंसे शापित होकर ] दितिके पुत्ररूपमें उत्पन्न हुए ॥ १० ॥

पूर्वकालमें पृथ्वीका उद्धार करनेहेतु ब्रह्माजीद्वारा ११ प्रार्थना किये जानेपर भगवान् विष्णुने वाराहरूप धारणकर हिरण्याक्षका वध किया ॥ ११ ॥

हे मुने! अपने प्राणोंके समान [ प्रिय ] उस वीर १२ भाईको मारा गया सुनकर हिरण्यकशिपुने विष्णुपर अत्यधिक क्रोध किया ॥१२ ॥

तत्पश्चात् हिरण्यकशिपुने दस हजार वर्षतक तप १३ करके सन्तुष्ट हुए ब्रह्माजीसे यह वरदान प्राप्त किया कि आपकी सृष्टिमें कोई भी मुझे न मार सके ॥ १३ ॥

वह हिरण्यकशिपु शोणितपुर नामक पुरमें जाकर चारों तरफसे देवताओंको बुलाकर त्रिलोकीको अपने १४ । वशमें करके निष्कण्टक राज्य करने लगा ॥ १४ ॥

पृष्ठ 63

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 63 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १० ]

देवर्षिकदनं चक्रे सर्वधर्मविलोपकः ।

द्विजपीडाकरः पापी हिरण्यकशिपुर्मुने ॥

प्रह्रादेन स्वपुत्रेण हरिभक्तेन दैत्यराट् । यदा विद्वेषमकरोद्धरिर्वैरी विशेषतः सभास्तम्भात्तदा विष्णुरभूदाविद्रुतं मुने । सन्ध्यायां क्रोधमापन्नो नृसिंहवपुषा ततः

सर्वथा मुनिशार्दूल करालं नृहरेर्वपुः ।

प्रजज्वालातिभयदं त्रासयन्दैत्यसत्तमान् ॥

नृसिंहेन तदा दैत्या निहताश्चैव तत्क्षणम् हिरण्यकशिपुश्चाथ युद्धं चक्रे सुदारुणम् ॥ महायुद्धं तयोरासीन्मुहूर्त्तं मुनिसत्तमाः विकरालं च भयदं सर्वेषां रोमहर्षणम् ॥

सायं चकर्ष देवेशो देहल्यां दैत्यपुङ्गवम् ।

व्योम्नि देवेषु पश्यत्सु नृसिंहश्च रमेश्वरः ॥

अथोत्संगे च तं कृत्वा नखैस्तदुदरं द्रुतम् शतरुद्रसंहिता ५१ हे मुने! सभी धर्मोंको नष्ट करनेवाला तथा १५ ब्राह्मणोंको पीड़ित करनेवाला पापी हिरण्यकशिपु देवताओं तथा ऋषियोंको सताने लगा ॥ १५ ॥

हे मुने! तदनन्तर विष्णुवैरी दैत्यराजने अपने ॥ १६ हरिभक्त पुत्र प्रह्लादसे भी जब विशेषरूपसे द्वेष करना प्रारम्भ कर दिया, तब सभामण्डपके खम्भेसे सन्ध्याके समय अत्यन्त क्रोधित होकर भगवान् विष्णु नृसिंहशरीरसे ॥ १७ प्रकट हुए ॥ १६-१७ ॥ हे मुनिशार्दूल! भगवान् नृसिंहका विकराल तथा १८ भयदायक शरीर सब प्रकारसे महादैत्योंको सन्त्रस्त करता हुआ अग्निके समान जाज्वल्यमान हो उठा ॥ १८ ॥

। नृसिंहने उसी क्षण सभी दैत्योंका संहार कर डाला १ ९ और तब [ दैत्योंके संहारको देखकर ] हिरण्यकशिपुने उनसे अत्यन्त भयानक युद्ध किया ॥१ ९ ॥ । हे मुनिश्रेष्ठ! मुहूर्तभरतक उन दोनोंमें विकराल, २० सबको भयभीत करनेवाला तथा लोमहर्षक युद्ध होता रहा ॥ २० ॥

सायंकाल होनेपर लक्ष्मीपति देवेश नृसिंहने २१ आकाशमें स्थित देवताओंके देखते - देखते हिरण्यकशिपुको देहलीपर खींच लिया और अपनी गोदमें उसे लेकर । नखोंसे शीघ्र ही स्वर्गनिवासियोंके समक्ष उसका उदर विदार्य मारयामास पश्यतां त्रिदिवौकसाम् ॥ २२ विदीर्णकर मार डाला ॥ २१-२२ ॥ हते हिरण्यकशिपौ नृसिंहेनैव विष्णुना जगत्स्वास्थ्यं तदा लेभे न वै देवा विशेषतः देवदुन्दुभयो नेदुः प्रह्लादो विस्मयं गतः लक्ष्मीश्च विस्मयं प्राप्ता रूपं दृष्ट्वाऽद्भुतं हरेः हतो यद्यपि दैत्येन्द्रस्तथापि न परं सुखम् ययुर्देवा नृसिंहस्य ज्वाला सा न निवर्तिता तया च व्याकुलं जातं सर्वं चैव जगत्पुनः देवाश्च दुःखमापन्नाः किं भविष्यति वा पुनः इत्येवं च वदन्तस्ते भयाद् दूरमुपस्थिताः नृसिंहक्रोधजज्वालाव्याकुलाः पद्मभूमुखाः प्रह्लादं प्रेषयामासुस्तच्छान्त्यै निकटं हरेः सर्वान्मिलित्वा प्रह्रादः प्रार्थितो गतवांस्तदा । इस प्रकार नृसिंहरूपधारी विष्णुके द्वारा ॥ २३ हिरण्यकशिपुके मारे जानेपर जगत्में चारों तरफ शान्ति स्थापित हो गयी, परंतु इससे देवताओंको विशेष आनन्द प्राप्त नहीं हुआ ॥२३ ॥

। देवताओंकी दुन्दुभियाँ बजने लगीं, प्रह्लाद ॥ २४ आश्चर्यचकित हो गये, विष्णुके उस अद्भुत रूपको देखकर लक्ष्मीजी भी अत्यन्त विस्मित हो गयीं ॥ २४ ॥

। यद्यपि हिरण्यकशिपु मार डाला गया, किंतु भगवान् ॥ २५ नृसिंहके क्रोधकी ज्वाला शान्त नहीं हुई, इसी कारण देवताओंको उत्तम सुख प्राप्त नहीं हो रहा था ॥ २५ ॥

। उस ज्वालासे सम्पूर्ण संसार व्याकुल हो उठा, देवता ॥ २६ भी दुखी हुए । ' अब क्या होगा ' – ऐसा कहते हुए वे । भयके कारण दूर चले गये । नृसिंहके क्रोधसे उत्पन्न ॥ २७ ज्वालासे व्याकुल हुए ब्रह्मा आदिने उस ज्वालाकी । शान्तिहेतु प्रह्लादको श्रीहरिके पास भेजा । सभीने मिलकर ॥ २८ । जब प्रार्थना की, तब प्रह्लाद वहाँ गये ॥ २६–२८ ॥

पृष्ठ 64

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 64 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १० ५२

उरसाऽऽलिंगयामास तं नृसिंहः कृपानिधिः ।

हृदयं शीतलं जातं रुड्ज्वाला न निवर्त्तिता ॥ २ ९

तथापि न निवृत्ता रुड्ज्वाला नरहरेर्यदा ।

दुःखं प्राप्तास्ततो देवाः शङ्करं शरणं ययुः ॥ ३०

तत्र गत्वा सुराः सर्वे ब्रह्माद्या मुनयस्तथा ।

शङ्करं स्तवयामासुर्लोकानां सुखहेतवे ॥ ३१

देवा ऊचुः

देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।

पाहि नः शरणापन्नान्सर्वान्देवाञ्जगन्ति च ॥ ३२

नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु सदाशिव ।

पूर्वं दुःखं यदा जातं तदा ते रक्षिता वयम् ॥ ३३

समुद्रो मथितश्चैव रत्नानां च विभागशः ।

कृते देवैस्तदा शंभो गृहीतं गरलं त्वया ॥ ३४

रक्षिताः स्म तदा नाथ नीलकण्ठ इति श्रुतः ।

विषं पास्यसि नो चेत्त्वं भस्मीभूतास्तदाखिलाः ॥ ३५

प्रसिद्धं च यदा यस्य दुःखं च जायते प्रभो ।

तदा त्वन्नाममात्रेण सर्वं दुःखं विलीयते ॥ ३६

इदानीं नृहरिज्वालापीडितान्नः सदाशिव ।

तां त्वं शमयितुं देव शक्तोऽसीति सुनिश्चितम् ॥ ३७

नन्दीश्वर उवाच

इति स्तुतस्तदा देवैः शङ्करो भक्तवत्सलः ।

प्रत्युवाच प्रसन्नात्माऽभयं दत्त्वा परं प्रभुः ॥ ३८

शङ्कर उवाच

स्वस्थानं गच्छत सुराः सर्वे ब्रह्मादयोऽभयाः ।

शमयिष्यामि यद्दुःखं सर्वथा हि व्रतं मम ॥ ३ ९

गतो मच्छरणं यस्तु तस्य दुःखं क्षयं गतम् ।

मत्प्रियः शरणापन्नः प्राणेभ्योऽपि न संशयः ॥ ४०

कृपानिधि नृसिंहने उन्हें [ अपने ] हृदयसे लगा लिया, जिससे उनका हृदय तो शीतल हो गया, परंतु क्रोधकी ज्वाला शान्त न हुई ॥२ ९ ॥ इसपर भी जब नृसिंहके क्रोधकी ज्वाला शान्त | नहीं हुई, तब दुःखको प्राप्त हुए शंकरकी शरणमें गये ॥ ३० ॥

वहाँ जाकर ब्रह्मा आदि मुनिगण संसारके सुखके लिये करने लगे ॥३१ ॥

देवता बोले — हे देवदेव! शरणागतवत्सल! शरणमें आये हुए तथा लोकोंकी रक्षा कीजिये ॥ ३२ देवता [ भगवान् ] सभी देवता तथा शिवजीकी स्तुति हे महादेव! हे हम सभी देवताओं ॥ हे सदाशिव! आपको नमस्कार है, आपको नमस्कार है, आपको नमस्कार है । पूर्वकालमें जब भी हमलोगोंपर दुःख पड़ा, तब आपने ही हमलोगोंकी रक्षा की है । जब समुद्रमन्थन किया गया और देवताओंके द्वारा रत्नोंको आपसमें बाँट लिया गया, हे शम्भो! तब आपने विषको ही ग्रहण कर लिया । हे नाथ! उस समय आपने हमारी रक्षा की और ' नीलकण्ठ ' इस नामसे प्रसिद्ध हुए । यदि आप विषपान न करते, तो सभी लोग भस्म हो जाते ॥ ३३–३५ ॥ हे प्रभो! यह प्रसिद्ध ही है कि जब जिस किसीको दुःख प्राप्त होता है तब आपके नाममात्रके स्मरणसे ही उसका समस्त दुःख दूर हो जाता है ॥ ३६ ॥

हे सदाशिव! इस समय नृसिंहके क्रोधकी ज्वालासे पीड़ित हमलोगोंकी रक्षा कीजिये । हे देव! आप उसे शान्त करनेमें समर्थ हैं — यह पूर्णरूपसे निश्चित है ॥ ३७ ॥

नन्दीश्वर बोले — देवताओंद्वारा इस प्रकार स्तुति किये जानेपर भक्तवत्सल भगवान् शिव उन्हें परम अभय प्रदान करके प्रसन्नचित्त होकर कहने लगे- ॥ ३८ ॥

शंकर बोले- हे ब्रह्मादि देवताओ! आपलोग निडर होकर अपने - अपने स्थानपर जायँ, आपलोगोंका जो दुःख है, उसे मैं सब प्रकारसे दूर करूँगा — यह मेरा व्रत है ॥ ३ ९ ॥ जो भी मेरी शरणमें आता है, उसका दुःख नष्ट हो जाता है; क्योंकि शरणागत मुझे प्राणोंसे भी अधिक प्रिय हैं, इसमें संशय नहीं है ॥ ४० ॥

पृष्ठ 65

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 65 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ११ ] शतरुद्रसंहिता ५३ नन्दीश्वर उवाच इति श्रुत्वा तदा नन्दीश्वर बोले — तब यह सुनकर वे देवता देवा ह्यानन्दं परमं गताः । परम आनन्दित हुए और वे जैसे आये थे, प्रसन्नतापूर्वक यथागतं तथा जग्मुः स्मरन्तः शङ्करं मुदा ॥ ४१ शिवजीका स्मरण करते हुए वैसे ही चले गये ॥ ४१ ॥

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शार्दूलावतारे नृसिंहचरितवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥

॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत तृतीय शतरुद्रसंहिताके शार्दूल - अवतारमें नृसिंहचरितवर्णन नामक दसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १० ॥

अथैकादशोऽध्यायः भगवान् नृसिंह नंदीश्वर उवाच

एवमभ्यर्थितो देवैर्मतिं चक्रे कृपालयः ।

महातेजो नृसिंहाख्यं संहर्त्तु परमेश्वरः ॥

तदूर्ध्वं स्मृतवान् रुद्रो वीरभद्रं महाबलम् ।

आत्मनो भैरवं रूपं प्राह प्रलयकारकम् ॥

आजगाम ततः सद्यो गणानामग्रणीर्हसन् ।

साट्टहासैर्गणवरैरुत्पतद्भिरितस्ततः ॥

नृसिंहरूपैरत्युग्रैः कोटिभिः परिवारितः ।

माद्यद्भिरभितो वीरैर्नृत्यद्भिश्च मुदान्वितैः ॥

क्रीडद्भिश्च महावीरैर्ब्रह्माद्यैः कन्दुकैरिव ।

अदृष्टपूर्वैरन्यैश्च वेष्टितो वीरवन्दितः ॥

कल्पान्तज्वलनज्वालो विलसल्लोचनत्रयः ।

अशस्त्रो हि जटाजूटी ज्वलद् बालेन्दुमण्डितः ॥

बालेन्दुवलयाकारतीक्ष्णदंष्ट्राङ्कुरद्वयः 1 आखण्डलधनुःखण्डसन्निभभ्रूलतान्वितः ॥ महाप्रचण्डहुङ्कारबधिरीकृतदिङ्मुखः नीलमेघाञ्जनश्यामो भीषणः श्मश्रुलोऽद्भुतः ॥

वाद्यखण्डमखण्डाभ्यां भ्रामयंस्त्रिशिखं मुहुः ।

वीरभद्रोऽपि भगवान्वीरशक्तिविजृम्भितः ॥

और वीरभद्रका संवाद नन्दीश्वर बोले— [ हे सनत्कुमार! ] देवताओंने जब इस प्रकार प्रार्थना की, तब कृपानिधि परमेश्वरने १ नृसिंह नामक महातेजको संहृत करनेका निश्चय किया ॥१ ॥

इसके बाद रुद्रने महाबलवान् प्रलयकारी एवं अपने भैरवरूप वीरभद्रका स्मरण किया और २ उनसे कहा ॥२ ॥

तब तत्काल ही अट्टहास करते हुए श्रेष्ठ गणोंसे ३ परिवेष्टित गणाग्रणी वीरभद्र वहाँ आ पहुँचे । वीरभद्रके वे गण इधर - उधर उछल रहे थे, उनमेंसे करोड़ों गण अति उग्र नृसिंहरूप धारण किये हुए थे । कुछ आनन्दित हो नाचते हुए वीरभद्रकी परिक्रमा कर रहे ४ थे । कुछ उन्मत्त थे, और कुछ ब्रह्मादि देवताओंसे कन्दुकके समान क्रीड़ा कर रहे थे । कुछ ऐसे भी थे, जो सर्वथा अज्ञात थे । इस प्रकारके कल्पान्तकी अग्निके समान प्रज्वलित त्रिनेत्रसे युक्त, मस्तकपर ५ जटाजूट एवं बालचन्द्रमा तथा अल्प शस्त्रोंको धारण किये हुए जाज्वल्यमान वीरभद्र अपने गणोंसे वन्दित हो रहे थे॥३–५ ॥ उनके आगेके तीक्ष्ण दन्ताग्र बालचन्द्राकार तथा ६ दोनों भौंहें इन्द्रधनुषके खण्डके समान प्रतीत हो रही थीं । वीरभद्रके प्रचण्डतम हुंकारसे दिशाएँ बधिर हो ७ रही थीं । उनका रूप काले बादल और काजलके समान कृष्णवर्ण और भयावह था, उनके मुखपर दाढ़ी ८ एवं मूँछें थीं । अद्भुत स्वरूपवाले वे अपनी अखण्ड भुजाओंसे वाद्यखण्ड ( वाद्यदण्ड ) -की भाँति बार - बार ९ त्रिशूल घुमा रहे थे । इस प्रकार अपनी वीरोचित

पृष्ठ 66

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 66 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ११ ५४

स्वयं विज्ञापयामास किमत्र स्मृतिकारणम् ।

आज्ञापय जगत्स्वामिन् प्रसादः क्रियतां मयि ॥ १०

नन्दीश्वर उवाच

इत्याकर्ण्य महेशानो वीरभद्रोक्तमादरात् ।

विलोक्य वचनं प्रीत्या प्रोवाच खलदण्डधृक् ॥ ११

शङ्कर उवाच

अकाले भयमुत्पन्नं देवानामपि भैरवम् ।

ज्वलितः स नृसिंहाग्निः शमयैनं दुरासदम् ॥ १२

सान्त्वयन् बोधयादौ तं तेन किन्नोपशाम्यति ।

ततो मत्परमं भावं भैरवं सम्प्रदर्शय ॥ १३

सूक्ष्मं संहृत्य सूक्ष्मेण स्थूलं स्थूलेन तेजसा ।

वशमानय वह्निं त्वं वीरभद्र ममाज्ञया ॥ १४

नन्दीश्वर उवाच

इत्यादिष्टो गणाध्यक्षो प्रशान्तं वपुरास्थितः ।

जगाम रंहसा तत्र यत्रास्ते नरकेसरी ॥ १५

ततः सम्बोधयामास वीरभद्रो हरो हरिम् ।

उवाच वाक्यमीशानः पितापुत्रमिवौरसम् ॥ १६

वीरभद्र उवाच

जगत्सुखाय भगवन्नवतीर्णोऽसि माधव ।

स्थित्यर्थं त्वं प्रयुक्तोऽसि परेशः परमेष्ठिना ॥ १७

जन्तुचक्रं भगवता प्रच्छन्नं मत्स्यरूपिणा ।

पुच्छेनैव समाबध्य भ्रमन्नेकार्णवे पुरा ॥ १८

बिभर्षि कूर्मरूपेण वाराहेणोद्धता मही । अनेन हरिरूपेण हिरण्यकशिपुर्हतः ॥ १ ९

वामनेन बलिर्बद्धस्त्वया विक्रमतापुनः ।

त्वमेव सर्वभूतानां प्रभवः प्रभुरव्ययः ॥ २० ।

| शक्तिसहित भगवान् वीरभद्र शिवजीके समीप आकर स्वयं बोले- हे देव! यहाँ आपद्वारा मैं किस उद्देश्यसे स्मरण किया गया हूँ? हे जगत्के स्वामिन्! शीघ्र मेरे । ऊपर प्रसन्न होकर आज्ञा प्रदान कीजिये ॥ ६–१० नन्दीश्वर बोले – वीरभद्रके आदरपूर्वक कहे 1 गये ॥ | इस वचनको सुनकर दुष्टोंको दण्ड देनेवाले शिवजी उनकी ओर देखकर प्रीतिपूर्वक कहने लगे- ॥ ११ ॥

शंकर बोले- [ हे वीरभद्र! ] असमयमें देवताओंको घोर भय उत्पन्न हो गया है । नृसिंहकी असह्य कोपाग्नि प्रज्वलित हो उठी है, तुम इस कोपाग्निको शान्त करो ॥ १२ ॥

पहले सान्त्वना देते हुए उन्हें समझाओ कि आप क्यों नहीं शान्त होते हैं । तब भी यदि वे शान्त न हों तो तुम मेरे परम भैरवरूपको दिखाओ ॥१३ ॥

हे वीरभद्र! तुम सूक्ष्म तेजसे सूक्ष्मका और स्थूल तेजसे स्थूलका संहरण करके मेरी आज्ञासे अग्निको वशमें करो ॥१४ ॥

नन्दीश्वर बोले- शिवजीकी इस आज्ञाको स्वीकार गणाध्यक्ष वीरभद्रने परमशान्त रूप धारण कर लिया और जहाँ नृसिंह थे, वहाँ वे अतिशीघ्र जा पहुँचे ॥ १५ ॥

तत्पश्चात् शिवरूप वीरभद्रने नृसिंहरूपी विष्णुको समझाया और उन महेश्वरने इस प्रकार वचन कहा, जैसे पिता अपने औरस पुत्रसे बात करता है ॥ १६ ॥

वीरभद्र बोले — हे भगवन्! हे माधव! आप संसारके कल्याणके निमित्त अवतीर्ण हुए हैं । परमेष्ठीने आप परमेश्वरको पालनके लिये नियुक्त किया है ॥ १७ ॥

पूर्व समयमें जब प्रलय हुआ था, उस समय भगवन्! आपने मत्स्यका रूप धारणकर प्राणियों [ से युक्त नौका ] -को अपनी पूँछमें बाँधकर [ सागरमें ] भ्रमण करते हुए उनकी रक्षा की थी । इसी प्रकार आपने कूर्मस्वरूपसे [ मन्दराचलको ] धारण किया एवं वराहावतारद्वारा पृथ्वीका उद्धार किया था और [ इस समय भी आपने ] इस नृसिंहरूपसे हिरण्यकशिपुका वध किया है । इसी प्रकार आपने वामनावतार ग्रहणकर [ दैत्यराज ] बलिको तीन पैरमें तीनों लोकों और उसके शरीरको नापकर बाँध लिया । आप ही सभी प्राणियोंके उत्पत्तिस्थान और अविनाशी प्रभु हैं ॥ १८-२० ॥

पृष्ठ 67

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 67 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ११ ] यदा यदा हि लोकस्य दुःखं किञ्चित्प्रजायते तदा तदावतीर्णस्त्वं करिष्यसि निरामयम् नाधिकस्त्वत्समोऽप्यस्ति हरे शिवपरायणः त्वया वेदाश्च धर्माश्च शुभमार्गे प्रतिष्ठिताः यदर्थमवतारोऽयं निहतः स हि दानवः हिरण्यकशिपुश्चैव प्रह्लादोऽपि सुरक्षितः अतीव घोरं भगवन्नरसिंहवपुस्तव उपसंहर विश्वात्मंस्त्वमेव मम सन्निधौ नन्दीश्वर उवाच इत्युक्तो वीरभद्रेण नृसिंहः शान्तया गिरा ततोऽधिकं महाघोरं कोपं चक्रे महामदः उवाच च महाघोरं कठिनं वचनं तदा वीरभद्रं महावीरं दंष्ट्राभिर्भीषयन्मुने नृसिंह उवाच आगतोऽसि यतस्तत्र गच्छ त्वं मा हितं वद शतरुद्रसंहिता ५५ । जब - जब इस संसारपर कोई विपत्ति आती है, ॥ २१ तब - तब आप अवतार ग्रहणकर उसे दुःखरहित करते । हैं । हे हरे! आपसे बढ़कर अथवा आपके समान भी कोई अन्य शिवपरायण नहीं है । आपने ही वेदों तथा ॥ २२ धर्मोको शुभमार्गमें प्रतिष्ठितकिया है ॥ २१-२२ ॥ । जिसके लिये आपका यह अवतार हुआ है, वह ॥ २३ दानव हिरण्यकशिपु मार डाला गया और प्रह्लादकी भी रक्षा हो गयी ॥ २३ ॥

। अतः हे भगवन्! हे विश्वात्मन्! [ आपका ॥ २४ प्रयोजन सिद्ध हो चुका है, ] अब आप अपने इस घोर नृसिंहरूपको मेरे समक्ष ही उपसंहृत कीजिये ॥ २४ ॥

नन्दीश्वर बोले- इस प्रकार वीरभद्रद्वारा शान्त । वाणीमें निवेदन किये जानेपर महामदसे भरे हुए उन ॥ २५ नृसिंहने पहलेसे भी अधिक महाभयानक क्रोध किया और । हे मुने! अपने दाँतोंसे भयभीत करते हुए महावीर वीरभद्रसे ॥ २६ महाघोर एवं कठोर वचन कहा— ॥ २५-२६ ॥ नृसिंह बोले - [ हे वीरभद्र! ] तुम जहाँसे आये । हो, वहीं चले जाओ और मुझसे लोकहितकी बात न इदानीं संहरिष्यामि जगदेतच्चराचरम् ॥ २७ कहो । मैं अभी इसी समय इस चराचर जगत्को विनष्ट संहर्तुर्न हि संहारः स्वतो वा परतोऽपि वा शासनं मम सर्वत्र शास्ता कोऽपि न विद्यते मत्प्रसादेन सकलमभयं हि प्रवर्तते अहं हि सर्वशक्तीनां प्रवर्तकनिवर्तकः द्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा तत्तद्विद्धि गणाध्यक्ष मम तेजोविजृम्भितम् देवताः परमार्थज्ञं मामेव परमं विदुः मदंशाः शक्तिसम्पन्ना ब्रह्मशक्रादयः सुराः मन्नाभिकमलाज्जातः पुरा ब्रह्मा जगत्करः सर्वाधिकः स्वतन्त्रश्च कर्ता हर्ताखिलेश्वरः इदं तु मत्परं तेजः किं पुनः श्रोतुमिच्छसि अतो मां शरणं प्राप्य गच्छ त्वं विगतज्वरः । करूँगा । स्वयं मुझ संहारकर्ताका संहार अपनेसे अथवा दूसरेसे नहीं हो सकता है । सर्वत्र मेरा ही शासन है, मेरे ॥ २८ ऊपर शासन करनेवाला कोई भी नहीं है ॥ २७-२८ ॥ । मेरी कृपासे सारा संसार निर्भय रहता है, मैं ही ॥ २ ९ सभी शक्तियोंका प्रवर्तक एवं निवर्तक हूँ ॥ २ ९ ॥ । हे गणाध्यक्ष! [ इस जगत्में ] जो भी विभूतिमान्, ॥ ३० कान्तियुक्त तथा शक्तिसम्पन्न वस्तु है, उस - उसको मेरे ही तेजसे विजृम्भित जानो ॥३० ॥

। समस्त देवगण मुझे ही परमार्थको जाननेवाला ॥ ३१ तथा परमब्रह्म कहते हैं और ब्रह्मा एवं इन्द्रादि समस्त देवगण मेरे ही अंश तथा [ मुझसे ही ] शक्तिसम्पन्न हैं ॥ ३१ ॥

। जगत्कर्ता ब्रह्मा भी पूर्व समयमें मेरे नाभिकमलसे ॥ ३२ उत्पन्न हुए थे । मैं ही सबसे अधिक, स्वतन्त्र, कर्ता, हर्ता तथा अखिलेश्वर हूँ ॥३२ ॥

यह [ नृसिंहरूपकी ज्वाला ] मेरा सर्वाधिक तेज । है, [ मेरे विषयमें ] और क्या सुनना चाहते हो? अतः ॥ ३३ । मेरी शरणमें आकर निर्भय होकर तुम चले जाओ ॥ ३३ ॥

पृष्ठ 68

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 68 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ११ ५६ हे गणेश्वर! दिखायी पड़नेवाले इस संसारको अवेहि परमं भावमिदम्भूतं गणेश्वर । मेरा ही परम स्वरूप जानो । देवता, असुर एवं मामकं सकलं विश्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ ३४ | मनुष्योंसे युक्त यह सारा विश्व मेरा है ॥ ३४ ॥

कालोऽस्म्यहं लोकविनाशहेतु-र्लोकान्समाहर्तुमहं प्रवृत्तः मृत्योर्मृत्युं विद्धि मां वीरभद्र जीवन्त्येते मत्प्रसादेन देवाः नन्दीश्वर उवाच साहङ्कारं वचः श्रुत्वा हरेरमितविक्रमः विहस्योवाच सावज्ञं ततो विस्फुरिताधरः वीरभद्र उवाच किन्न जानासि विश्वेशं संहर्तारं पिनाकिनम् असद्वादो विवादश्च विनाशस्त्वयि केवलः तवान्योन्यावताराणि कानि शेषाणि साम्प्रतम् कृतानि येन केनैव कथाशेषो भविष्यति ॥ दोषं तं वद येन त्वमवस्थामीदृशीं गतः । तेन संहारदक्षेण दक्षिणाशेषमेष्यसि प्रकृतिस्त्वं पुमान्रुद्रस्त्वयि वीर्यं समाहितम् । त्वन्नाभिपङ्कजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः

जगत्त्रयीसर्जनार्थं शङ्करं नीललोहितम् ।

ललाटेऽचिन्तयत्सोऽयं तपस्युग्रे च संस्थितः ॥

तल्ललाटादभूच्छम्भुः सृष्ट्यर्थे तेन भूषणम् ।

अतोऽहं देवदेवस्य तस्य भैरवरूपिणः ॥

त्वत्संहारे नियुक्तोऽस्मि विनयेन बलेन च ।

देवदेवेन रुद्रेण सकलप्रभुणा हरे ॥

एकं रक्षो विदायैव तच्छक्तिकलया युतः ।

अहंकारावलेपेन गर्जसि त्वमतन्द्रितः ॥

मैं लोकोंके विनाशका कारण कालस्वरूप हूँ । अतः मैं लोकोंका संहार करनेके लिये प्रवृत्त हुआ हूँ, । | हे वीरभद्र! मुझे मृत्युका भी मृत्यु समझो, ये देवगण ॥ ३५ मेरी ही कृपासे जीवन धारण करते हैं ॥ ३५ ॥

नन्दीश्वर बोले- विष्णुके अहंकारयुक्त वचनको । सुनकर महापराक्रमी वीरभद्र ओठोंको फड़फड़ाते हुए ॥ ३६ अवज्ञापूर्वक हँसकर कहने लगे— ॥ ३६ ॥

वीरभद्र बोले- क्या आप संसारके ईश्वर तथा । संहारकर्ता पिनाकधारी शिवको नहीं जानते हैं? ॥ ३७ आपमें केवल मिथ्या वाद - विवाद भरा पड़ा है, जो कि आपके विनाशका कारण है ॥३७ ॥

आपके अन्यान्य कितने ही अवतार हो चुके हैं, । ३८ कितने ही बाकी हैं । हे विष्णो! जिस कारणसे आपका यह अवतार हुआ है, कहीं ऐसा न हो कि उसी अवतारसे आप कथामात्र ही शेष न रह जायँ ॥ ३८ ॥

आप उस दोषको बताइये, जिससे आप इस ॥ ३ ९ दशाको प्राप्त हुए हैं । संसारके संहारमें प्रवीण होनेके कारण कहीं ऐसा न हो कि उसकी दक्षिणा आपको ही प्राप्त हो जाय ॥३ ९ ॥ आप प्रकृति हैं तथा रुद्र पुरुष हैं, उन्होंने आपमें ॥ ४० अपने वीर्यका आधान किया है, इसीलिये आपके नाभिकमलसे पाँच मुखवाले ब्रह्माजी उत्पन्न हुए हैं ॥ ४० ॥

उन्होंने इस त्रिलोकीकी सृष्टिके लिये अपने ४१ ललाटमें नीललोहित शिवका ध्यान किया और वे उग्र तपमें स्थित हुए । तब उन्हींके ललाटसे सृष्टिहेतु शिवजी उत्पन्न हुए और ब्रह्माजीने उन्हें भूषणरूपमें ४२ धारण किया । मैं उन्हीं देवाधिदेव भैरवरूपधारीकी आज्ञासे यहाँ आया हूँ । हे हरे! मैं उन्हीं देवदेव सर्वेश्वर रुद्रके ४३ द्वारा विनय और बल दोनोंसे आपका नियमन करनेके लिये नियुक्त किया गया हूँ ॥ ४१–४३ ॥ आपने तो उनकी शक्तिकी कलामात्रसे ही युक्त होकर एक राक्षसका वध किया, पर अब ४४ असावधान होकर अहंकारके प्रभावसे गर्जन कर रहे

पृष्ठ 69

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 69 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ११ ]

उपकारो हि साधूनां सुखाय किल संमतः ।

उपकारो ह्यसाधूनामपकाराय केवलम् ॥

यन्नृसिंह महेशानं पुनर्भूतं तु मन्यसे ।

तर्ह्यज्ञानी महागर्वी विकारी सर्वथा भवान् ॥

न त्वं स्रष्टा न संहर्ता भर्तापि न नृसिंहक परतन्त्रो विमूढात्मा न स्वतन्त्रो हि कुत्रचित् कुलालचक्रवच्छक्त्या प्रेरितोऽसि पिनाकिना नानावतारकर्ता त्वं तदधीनः सदा हरे अद्यापि तव निक्षिप्तं कपालं कूर्मरूपिणः हरहारलतामध्ये दग्धं कश्चिन्न बध्यते विस्मृतिः किं तदंशेन दंष्ट्रोत्पातनपीडितम् वाराहविघ्नहस्तेऽद्य याक्रोशन्तारकारिणा दग्धोऽसि पश्य शूलाग्नेर्विष्वक्सेनच्छलाद्भवान् दक्षयज्ञे शिरश्छिन्नं मया तेजः स्वरूपिणा अद्यापि तव पुत्रस्य ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः छिन्नं न सज्जितं भूयो हरे तद्विस्मृतं त्वया निर्जितस्त्वं दधीचेन संग्रामे समरुद्गणः कण्डूयमाने शिरसि कथं तद्विस्मृतं त्वया चक्रं विक्रमतो यस्य चक्रपाणे तव प्रियम् कुतः प्राप्तं कृतं केन त्वया तदपि विस्मृतम् ये मया सकला लोका गृहीतास्त्वं पयोनिधौ निद्रापरवशः शेषे स कथं सात्त्विको भवान् शतरुद्रसंहिता ५७ हैं । सज्जन व्यक्तियोंके साथ किया गया उपकार ४५ सुखको बढ़ानेवाला होता है । किंतु वही उपकार यदि दुष्ट व्यक्तियोंके साथ किया जाय तो वह हानिकारक होता है॥४४-४५ ॥ हे नृसिंह! यदि आप शिवजीको अजन्मा नहीं ४६ मानते हैं, तो निश्चय ही आप अज्ञानी, महागर्वी एवं दोषोंसे परिपूर्ण हैं ॥४६ ॥

। हे नृसिंह! आप न स्रष्टा हैं, न भर्ता हैं और ॥ ४७ न संहारकर्ता ही हैं, आप किसी भी प्रकार स्वतन्त्र नहीं हैं, आप परतन्त्र एवं विमूढ चित्तवाले हैं ॥ ४७ ॥

। हे हरे! आप महादेवकी शक्तिसे ही कुलालचक्रकी ॥ ४८ भाँति प्रेरित हैं और सदा उन्हींके अधीन रहकर अनेक अवतार धारण करते हैं ॥ ४८ ॥

। [ हे हरे! ] कूर्मावतारके समय [ बारम्बार ॥ ४ ९ मन्दराचलके द्वारा घर्षित होनेसे ] झुलसे हुए कपालको किसीने धारण नहीं किया । तुम्हारेद्वारा त्यागा गया वह कपाल आज भी शिवजीकी हारलता ( मुण्डमाला ) -में विद्यमान है ॥ ४ ९ ॥ । उनके अंशमात्रसे उत्पन्न हुए तारकासुरने जो ॥ ५० आपका वैरी था, वराहावतारमें तुम्हारे दाँतोंको उखाड़कर जैसी पीड़ा पहुँचायी, पुनः जिन शिवजीकी कृपासे आपके सारे विघ्न दूर हो गये, क्या उन परमात्मा शिवजीको आप भूल गये! ॥५० ॥

। विष्वक्सेनावतार में शिवजीने अपने शूलाग्रसे ॥ ५१ आपको दग्ध कर दिया था । तेजस्वरूप मैंने दक्षके यज्ञमें आपके पुत्र ब्रह्माका पाँचवाँ सिर काट दिया था, । जिसे अबतक कोई जोड़ न सका, हे हरे! क्या आप ॥ ५२ उसे भूल गये हैं? ॥ ५१-५२ ॥ । शिवभक्त दधीचिने सिर खुजलानेमात्रसे ॥ ५३ मरुद्गणोंसहित आपको संग्राममें जीत लिया था, क्या आप उसे भूल गये?। हे चक्रपाणे! आप जिस चक्रके । सहारे अपना पुरुषार्थ प्रकट करते हैं, वह कहाँसे और ॥ ५४ किसके द्वारा प्राप्त हुआ है, क्या आप उसको भूल गये हैं? ॥५३-५४ ॥ मैंने तो सम्पूर्ण लोकोंको धारण कर रखा है । और तुम क्षीरसागरमें निद्राके परवश होकर सोते रहते ॥ ५५ हो, ऐसी स्थितिमें तुम सात्त्विक कैसे हो? ॥५५ ॥

पृष्ठ 70

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 70 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १२ ५८

त्वदादिस्तम्बपर्यन्तं रुद्रशक्तिविजृम्भितम् ।

शक्तिमानभितस्त्वं च ह्यनलात्त्वं विमोहितः ॥ ५६

तत्तेजसो हि माहात्म्यं पुमान्द्रष्टुं न हि क्षमः ।

अस्थूला ये प्रपश्यन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ५७

द्यावापृथिव्या इन्द्राग्नेर्यमस्य वरुणस्य च ।

ध्वान्तोदरे शशांके च जनित्वा परमेश्वरः ॥ ५८

कालोऽसि त्वं महाकालः कालकालो महेश्वरः ।

अतस्त्वमुग्रकलया मृत्योर्मृत्युर्भविष्यसि ॥५ ९

स्थिरोऽद्य त्वक्षरो वीरो वीरो विश्वावकः प्रभुः ।

उपहन्ता ज्वरं भीमो मृगः पक्षी हिरण्मयः ॥ ६०

शास्ता शेषस्य जगतस्तत्त्वं नैव चतुर्मुखः ।

नान्ये च केवलं शम्भुः सर्वशास्ता न संशयः ॥ ६१

इत्थं सर्वं समालोक्य संहरात्मानमात्मना ।

न विनष्टं त्वमात्मानं कुरु हे नृहरेऽबुध ॥ ६२

नो चेदिदानीं क्रोधस्य महाभैरवरूपिणः ।

वज्राशनिरिव स्थाणौ त्वयि मृत्युः पतिष्यति ॥ ६३

नन्दीश्वर उवाच

इत्युक्त्वा वीरभद्रोऽपि विररामाकुतोभयः ।

दृष्ट्वा नृसिंहाभिप्रायं क्रोधमूर्त्तिश्शिवस्य सः ॥ ६४ ।

आपसे लेकर स्तम्बपर्यन्त शिवजीकी शक्ति फैली हुई है, उसीसे आप सर्वथा शक्तिमान् हैं, अन्यथा आप | उनके लिंगाकार तेजमात्रके प्रकट होते ही मोहित हो । गये थे । उनके तेजके माहात्म्यको देखनेमें कोई भी पुरुष समर्थ नहीं है । सूक्ष्म बुद्धिवाले लोग ही उन । सर्वव्यापीके परम पदको देख पाते हैं ॥ ५६-५७ ॥ आकाश, पृथ्वीका अन्तराल, इन्द्र, अग्नि, यम वरुण, अन्धकारको लील जानेवाले सूर्य एवं चन्द्रमाको, । उत्पन्नकर वही परमेश्वर उनमें प्रविष्ट हो जाते हैं ॥ ५८ ॥

हे [ नृसिंह! ] आप ही काल, महाकाल, कालकाल तथा महेश्वर हैं, आप अपनी उग्रकलाके कारण मृत्युके भी मृत्यु हैं ॥५ ९ ॥ वे [ शिवजी ही ] स्थिर, अक्षर, वीर, विश्वरक्षक, प्रभु, दुःखोंके नाशकर्ता, भीम, मृग, पक्षी, हिरण्मय हैं और सम्पूर्ण जगत्के शास्ता हैं; आप, ब्रह्मा तथा अन्य कोई नहीं है, केवल शम्भु ही सबके शासक हैं, इसमें सन्देह नहीं है॥६०-६१ ॥ इस प्रकार सब कुछ विचारकर आप अपनी ज्वालाको स्वयं ही शान्त करें, हे नृसिंह! हे अबुध! आप अपनेको विनष्ट न करें, अन्यथा इसी समय जैसे सूखे वृक्षपर बिजली गिरती है, वैसे ही महाभैरवरूप उन रुद्रका क्रोध मृत्युरूप होकर तुमपर गिरेगा ॥ ६२-६३ ॥ नन्दी बोले- इतना कहकर शिवकी क्रोधमूर्ति वे वीरभद्र निर्भय होकर नृसिंहका अभिप्राय जानकर मौन हो गये ॥६४ ॥

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शरभावतारवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥

॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत तृतीय शतरुद्रसंहितामें शरभावतार - वर्णन नामक ग्यारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ११ ॥

अथ द्वादशोऽध्यायः भगवान् शिवका सनत्कुमार उवाच

नन्दीश्वर महाप्राज्ञ विज्ञातं तदनन्तरम् ।

ममोपरि कृपां कृत्वा प्रीत्या त्वं तद्वदाधुना ॥ १

नन्दीश्वर उवाच

इत्युक्तो वीरभद्रेण नृसिंहः क्रोधविह्वलः ।

निनदन्ननुवेगेन तं ग्रहीतुं प्रचक्रमे ॥ २

शरभावतार - धारण सनत्कुमार बोले- हे नन्दीश्वर! हे महाप्राज्ञ! इसके बाद [ जो वृत्तान्त आपको ] ज्ञात हुआ, मेरे ऊपर कृपा करके उस वृत्तान्तको इस समय प्रीतिपूर्वक कहिये ॥ १ ॥

नन्दीश्वर बोले — वीरभद्रके इस प्रकारके कहनेपर नृसिंह क्रोधसे व्याकुल हो गये और गर्जन करते हुए बड़े वेगसे उन्हें पकड़नेके लिये उद्यत हुए ॥ २ ॥