शिव महापुराण - २ — पृष्ठ 971–980
शिव महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 971–980
पृष्ठ 971
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १७ ] वायवीयसंहिता शिरसि संताड्य सूत्रं देहे यथाक्रमम् । शिष्यं शांत्यतीतपदे सूत्रं लाञ्छयेन्मन्त्रमुच्चरन् ॥ ३१
एवं कृत्वा निवृत्त्यन्तं शान्त्यतीतमनुक्रमात् ।
पश्चान्मण्डले च शिवं यजेत् ॥ ३२
हुत्वाहुतित्रयं
देवस्य दक्षिणे शिष्यमुपवेश्योत्तरामुखम् ।
सदर्भे मण्डले दद्याद्धोमशिष्टं चरुं गुरुः ॥ ३३
शिष्यस्तद्गुरुणा दत्तं सत्कृत्य शिवपूर्वकम् ।
भुक्त्वा पश्चाद् द्विराचम्य शिवमन्त्रमुदीरयेत् ॥ ३४
अपरे मण्डले दद्यात् पञ्चगव्यं तथा गुरुः ।
सोऽपि तच्छक्तितः पीत्वा द्विराचम्य शिवं स्मरेत् ॥ ३५
तृतीये मण्डले शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा ।
प्रदद्याद्दन्तपवनं यथाशास्त्रोक्तलक्ष् नक्षणम् ॥ ३६
अग्रेण तस्य मृदुना प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ।
वाचं नियम्य चासीनः शिष्यो दन्तान्विशोधयेत् ॥ ३७
प्रक्षाल्य दन्तपवनं त्यक्त्वाचम्य शिवं स्मरेत् ।
प्रविशेद्देशिकादिष्टः प्राञ्जलिः शिवमण्डलम् ॥ ३८
त्यक्तं तद्दन्तपवनं दृश्यते गुरुणा यदि ।
प्रागुदक्पश्चिमे वाग्रे शिवमन्यच्छिवेतरम् ॥ ३ ९
अशस्ताशामुखे तस्मिन् गुरुस्तद्दोषशान्तये ।
शतमर्द्धं तदर्द्ध वा जुहुयान्मूलमन्त्रतः ॥ ४०
ततः शिष्यं समालभ्य जपित्वा कर्णयोः शिवम् ।
देवस्य दक्षिणे भागे तं शिष्यमधिवासयेत् ॥ ४१
( उत्तरखण्ड ) ९ ५७ तदनन्तर शिष्यके मस्तकपर [ पुष्पसे ] ताड़न करके उसके शरीरमें लिपटे हुए सूत्रको मूलमन्त्र उच्चारणपूर्वक शान्त्यतीत पदमें अंकित करे ॥३१ ॥
इस प्रकार क्रमशः शान्त्यतीतसे आरम्भ करके निवृत्तिकलापर्यन्त पूर्वोक्त कार्य करके तीन आहुतियाँ देकर मण्डलमें पुनः शिवका पूजन करे ॥ ३२ ॥
इसके बाद देवताके दक्षिणभागमें शिष्यको कुशयुक्त आसनपर मण्डलमें उत्तराभिमुख बिठाकर गुरु होमा - वशिष्ट चरु उसे दे ॥३३ ॥
गुरुके दिये हुए उस चरुको शिष्य आदरपूर्वक ग्रहण करके शिवका नाम ले उसे खा जाय । फिर दो बार आचमन करके शिवमन्त्रका उच्चारण करे ॥ ३४ ॥
इसके बाद गुरु दूसरे मण्डलमें शिष्यको पंचगव्य दे । शिष्य भी अपनी शक्तिके अनुसार उसे पीकर दो बार आचमन करके शिवका स्मरण करे ॥ ३५ ॥
इसके बाद गुरु शिष्यको मण्डलमें पूर्ववत् बिठाकर उसे शास्त्रोक्त लक्षणसे युक्त दन्तधावन दे । शिष्य पूर्व या उत्तरकी ओर मुँह करके बैठे और मौन हो उस दातौनके कोमल अग्रभागद्वारा अपने दाँतोंकी शुद्धि करे ॥ ३६-३७ ॥ फिर उस दातौनको धोकर फेंक दे और [ कुल्ला करके मुँह - हाथ धोकर ] आचमन करे तथा शिवका स्मरण करे । फिर गुरुकी आज्ञा पाकर शिष्य हाथ जोड़े हुए शिवमण्डलमें प्रवेश करे ॥३८ ॥
उस फेंके हु दातौनको यदि गुरुने पूर्व, उत्तर या पश्चिम दिशामें अपने सामने देख लिया तब तो मंगल है; अन्यथा अन्य दिशाओंमें देखनेपर अमंगल होता है ॥३ ९ ॥ यदि निन्दित दिशाकी ओर वह दीख जाय तो उसके दोषकी शान्तिके लिये गुरु मूलमन्त्रसे एक सौ आठ या चौवन आहुतियोंका होम करे ॥ ४० ॥
तत्पश्चात् शिष्यका स्पर्श करके उसके कानमें ' शिव ' नामका जप करके महादेवजीके दक्षिणभागमें । शिष्यको बिठाये ॥ ४१ ॥
पृष्ठ 972
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ५८ अहतास्तरणास्तीर्णे स दर्भशयने शुचिः मन्त्रितेऽन्तः शिवं ध्यायन् शयीत प्राक् शिरा निशि
शिखायां बद्धसूत्रस्य शिखया तच्छिखां गुरुः ।
आबध्याहतवस्त्रेण तमाच्छाद्य च वर्मणा ॥
रेखात्रयं च परितो भस्मना तिलसर्षपैः ।
कृत्वास्त्रजप्तैस्तद् बाह्ये दिगीशानां बलिं हरेत् ॥
शिष्योऽपि परतोऽनश्नन्कृत्वैवमधिवासनम् ।
प्रबुध्योत्थाय गुरुवे स्वप्नं दृष्टं निवेदयेत् ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १८ । वहाँ नूतन वस्त्रपर बिछे हुए कुशके अभिमन्त्रित ॥ ४२ आसनपर पवित्र हुआ शिष्य मन - ही - मन शिवक | ध्यान करते हुए पूर्वकी ओर सिरहाना करकेरातम सोये ॥ ४२ ॥
शिखामें सूत बँधे हुए उस शिष्यकी शिखाको ४३ । शिखासे ही बाँधकर गुरु नूतन वस्त्रद्वारा हुंकार-उच्चारण करके उसे ढक दे ॥४३ ॥
फिर शिष्यके चारों ओर भस्म, तिल और ४४ सरसोंसे तीन रेखा खींचकर फट् - मन्त्रका जप करके रेखाके बाह्यभागमें दिक्पालोंके लिये बलि दे । । शिष्य | भी उपवासपूर्वक वहाँ रातमें सोया रहे और सबेरा | होनेपर उठकर अपने देखे हुए स्वप्नकी बातें गुरुको ४५ | बताये ॥ ४४-४५ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे शिवदीक्षाविधानवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत सातवीं वायवीयसंहिताके उत्तरखण्डमें शिवदीक्षा-विधानवर्णन नामक सत्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥१७ ॥
अथाष्टादशोऽध्यायः षडध्वशोधनकी विधि उपमन्युरुवाच ततः स्नानादिकं सर्वं समाप्याचार्यचोदितः गच्छेद्बद्धाञ्जलिर्ध्यायन् शिवमण्डलपार्श्वतः अथ पूजां विना सर्वं कृत्वा पूर्वदिने यथा नेत्रबन्धनपर्यन्तं दर्शयेत् मण्डलं गुरुः बद्धनेत्रेण शिष्येण पुष्पावकिरणे कृते यत्रापतन्ति पुष्पाणि तस्य नामाऽस्य संदिशेत् तं चोपनीय निर्माल्यमण्डलेऽस्मिन्यथा पुरा पूजयेद्देवमीशानं जुहुयाच्च शिवानले ॥
शिष्येण यदि दुःस्वप्नो दृष्टस्तद्दोषशान्तये ।
शतमर्द्धं तदर्द्धं वा जुहुयान्मूलविद्यया ॥
ततः सूत्रं शिखाबद्धं लम्बयित्वा यथा पुरा ।
आधारपूजाप्रभृति यन्निवृत्तिकलाश्रयम् ॥
वागीश्वरीपूजनान्तं कुर्याद्धोमपुरःसरम् । उपमन्यु कहते हैं— यदुनन्दन! तदनन्तर गुरुकी । आज्ञा ले शिष्य स्नान आदि सम्पूर्ण कर्मको समाप्त ॥ १ करके शिवका चिन्तन करता । शिवमण्डलके समीप जाय ॥ १ ॥
। इसके बाद पूजाके सिवा ॥ २ सारा कृत्य नेत्रबन्धनपर्यन्त कर उसे मण्डलका दर्शन कराये ॥२ । आँखमें पट्टी बँधे रहनेपर ॥ ३ बिखेरे । जहाँ भी फूल गिरें, वहीं हुआ हाथ जोड़ पहले दिनका शेष लेनेके अनन्तर गुरु ॥ शिष्य कुछ फूल उसको उपदेश दे ॥ फिर पूर्ववत् उसे निर्माल्य मण्डलमें ले जाकर ईशानदेवकी ४ पूजा कराये और शिवाग्निमें हवन करे ॥ ३-४ ॥ यदि शिष्यने दुःस्वप्न देखा हो तो उसके दोषकी ५ शान्तिके लिये सौ या पचास बार मूलमन्त्रसे अग्निमें आहुति दे । तदनन्तर शिखामें बँधे हुए सूतको पूर्ववत् ६ लटकाकर आधार - शक्तिकी पूजासे लेकर निवृत्तिकला-| सम्बन्धी वागीश्वरीपूजनपर्यन्त सब कार्य होमपूर्व करे ॥ ५-६१ / २ ॥
पृष्ठ 973
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १८ ] वायवीयसंहिता अध प्रणम्य वागीशं निवृत्तेर्व्यापिकां सतीम् ॥ ७
मण्डले देवमभ्यर्च्य हुत्वा चैवाहुतित्रयम् ।
प्रापयेच्च शिशोः प्राप्तिं युगपत्सर्वयोनिषु ॥ ८
सूत्रदेहेऽथ शिष्यस्य ताडनप्रोक्षणादिकम् । कृत्वात्मानं समादाय द्वादशान्ते निवेद्य च । ९
ततोऽप्यादाय मूलेन मुद्रया शास्त्रदृष्टया ।
योजयेन्मनसाचार्यो युगपत्सर्वयोनिषु ॥ १०
देवानां जातयश्चाष्टौ तिरश्चां पञ्च जातयः ।
जात्यैकया च मानुष्या योनयश्च चतुर्दश ॥ ११
तासु सर्वासु युगपत्प्रवेशाय शिशोद्धिया ।
वागीशान्यां यथान्यायं शिष्यात्मानं निवेशयेत् ॥ १२
गर्भनिष्पत्तये देवं संपूज्य प्रणिपत्य च ।
हुवा चैव यथान्यायं निष्पन्नं तदनुस्मरेत् ॥ १३
निष्पन्नस्यैवमुत्पत्तिमनुवृत्तिं च कर्मणा ।
आर्जवं भोगनिष्पत्तिः कुर्यात् प्रीतिं परां तथा ॥ १४
निष्कृत्यर्थं च जात्यायुर्भोगसंस्कारसिद्धये ।
हुत्वाहुतित्रयं देवं प्रार्थयेद्देशिकोत्तमः ॥ १५
भोक्तृत्वविषयासङ्गमलं तत्कायशोधनम् ।
कृत्वैवमेव शिष्यस्य छिंद्यात्पाशत्रयं ततः ॥ १६
निकृत्या परिबद्धस्य पाशस्यात्यन्तभेदतः ।
कृत्वा शिष्यस्य चैतन्यं स्वच्छं मन्येत केवलम् ॥ १७
हुत्वा पूर्णाहुतिं वह्नौ ब्रह्माणं पूजयेत्ततः ।
हुत्वाहुतित्रयं तस्मै शिवाज्ञामनुसंदिशेत् ॥ १८
पितामह त्वया नास्य यातुः शैवं परं पदम् ।
प्रतिबन्धो विधातव्यः शैवाज्ञैषा गरीयसी ॥ १ ९
( उत्तरखण्ड ) ९ ५ ९ इसके बाद निवृत्तिकलामें व्यापक सती वागीश्वरीको प्रणाम करके मण्डलमें महादेवजीके पूजनपूर्वक तीन आहुतियाँ दे । शिष्यको एक ही समय सम्पूर्ण योनियोंमें प्राप्त करानेकी करे ॥ ७-८ ॥ भावना फिर शिष्यके सूत्रमय शरीरमें ताड़न -प्रोक्षण - प्र आदि करके उसके आत्मचैतन्यको लेकर द्वादशान्तमें निवेदन करे । फिर वहाँसे भी उसे लेकर आचार्य मूलमन्त्रसे शास्त्रोक्त मुद्राद्वारा मानसिक भावनासे एक । ही साथ सम्पूर्ण योनियोंमें संयुक्त करे ॥ ९ -१० ॥ देवताओंकी आठ जातियाँ हैं, तिर्यक् - योनियों ( पशु - पक्षियों ) -की पाँच और मनुष्योंकी एक जाति । इस प्रकार कुल चौदह योनियाँ हैं । उन सबमें शिष्यको एक साथ प्रवेश करानेके लिये गुरु मन - ही - मन भावनाद्वारा शिष्यकी आत्माको यथोचित रीतिसे वागीश्वरीके गर्भमें निविष्ट करे ॥ ११-१२ ॥ वागीश्वरीमें गर्भकी सिद्धिके लिये महादेवजीका पूजन, प्रणाम और उनके निमित्त हवन करके यह चिन्तन करे कि यथावत् रूपसे वह गर्भ सिद्ध हो गया । सिद्ध हुए गर्भकी उत्पत्ति, कर्मानुवृत्ति, सरलता, भोगप्राप्ति और परा प्रीतिका चिन्तन करे ॥ १३-१४ ॥ तत्पश्चात् उस जीवके उद्धार तथा जाति, आयु एवं भोगके संस्कारकी सिद्धिके लिये तीन आहुतिका हवन करके श्रेष्ठ गुरु महादेवजीसे प्रार्थना करे ॥ १५ ॥
भोक्तृत्वविषयक आसक्ति ( अथवा भोक्तृता और विषयासक्ति ) -रूप मलके निवारणपूर्वक शिष्यके शरीरका शोधन करके उसके त्रिविध पाशका उच्छेद कर डाले । कपट या मायासे बँधे हुए शिष्यके पाशका अत्यन्त भेदन करके उसके चैतन्यको केवल स्वच्छ माने ॥ १६-१७ ॥ फिर अग्निमें पूर्णाहुति देकर ब्रह्माका पूजन करे । ब्रह्माके लिये तीन आहुति देकर उन्हें शिवकी आज्ञा सुनाये — ‘ पितामह! यह जीव शिवके परम - पदको जानेवाला है । तुम्हें इसमें विघ्न नहीं डालना चाहिये । यह भगवान् शिवकी गुरुतर आज्ञा | है | ' ॥ १८-१९ ॥
पृष्ठ 974
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ६० श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १८ तमभ्यर्च्य विसृज्य च विधानतः । ब्रह्माजीको शिवका यह आदेश सुनाकर उनकी इत्यादिश्य ॥ २० विधिवत् पूजा और विसर्जन करके महादेवजीक समभ्यर्च्य महादेवं जुहुयादाहुतित्रयम् | अर्चना करे और उनके लिये तीन आहुति निवृत्त्या शुद्धमुद्धृत्य शिष्यात्मानं यथा पुरा । | तत्पश्चात् निवृत्तिद्वारा शुद्ध हुए शिष्यके आत्माकदे निवेश्यात्मनि सूत्रे च वागीशं पूजयेत्ततः ॥ २१ पूर्ववत् उद्धार करके अपनी आत्मा एवं सूत्रों । स्थापितकर वागीश्वरीका पूजन करे ॥ २०-२१ ॥ हुत्वाहुतित्रयं तस्मै प्रणम्य च विसृज्य ताम् । उनके लिये तीन आहुति दे और प्रणाम करक कुर्यान्निवृत्तः सन्धानं प्रतिष्ठां कलया सह सन्धाने युगपत्पूजां कृत्वा हुत्वाहुतित्रयम् शिष्यात्मनः प्रतिष्ठायां प्रवेशं त्वथ भावयेत् ॥ ततः प्रतिष्ठामावाह्य कृत्वाशेषं पुरोदितम् । तद्व्याप्तिं व्यापिकां तस्य वागीशानीं च भावयेत्
पूर्णेन्दुमण्डलप्रख्यां कृत्वा शेषं च पूर्ववत् ।
विष्णवे संविशेदाज्ञां शिवस्य परमात्मनः ॥
विष्णोर्विसर्जनाद्यं च कृत्वा शेषं च विद्यया ।
प्रतिष्ठामनुसन्धाय तस्यां चापि यथा पुरा ॥
कृत्वानुचिन्त्य तद्व्याप्तिं वागीशां च यथाक्रमम् ।
दीप्ताग्नौ पूर्णहोमान्तं कृत्वा शेषं च पूर्ववत् ॥
नीलरुद्रमुपस्थाप्य तस्मै पूजादिकं तथा ।
कृत्वा कर्म शिवाज्ञां च दद्यात्पूर्वोक्तवर्त्मना ॥
ततस्तमपि चोद्वास्य कृत्वा तस्याथ शान्तये ।
विद्याकलां समाधाय तद्व्याप्तिं चावलोकयेत् ॥
स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशीं च यथा पुरा ।
बालार्कसदृशाकारां भासयन्तीं दिशो दश ॥
ततः शेषं यथापूर्वं कृत्वा देवं महेश्वरम् ।
आवाह्याराध्य हुत्वास्मै शिवाज्ञां मनसा दिशेत् ॥
महेश्वरं तथोत्सृज्य कृत्वान्यां च कलामिमाम् ।
शान्त्यतीतां कलां नीत्वा तद्व्याप्तिमवलोकयेत् ॥
॥ २२ विसर्जन कर दे । तत्पश्चात् निवृत्त पुरुष प्रतिष्ठाकलाके साथ सांनिध्य स्थापित करे ॥ २२ ॥
। उस समय एक बार पूजा करके तीन आहुति दे २३ और शिष्यके आत्माके प्रतिष्ठाकलामें प्रवेशकी भावना करे । इसके बाद प्रतिष्ठाका आवाहन करके पूर्वोक्त सम्पूर्ण कार्य सम्पन्न करनेके पश्चात् उसमें सर्वत्र ॥ २४ व्यापक वागीश्वरीदेवीका ध्यान करे । उनकी कान्ति पूर्ण चन्द्रमण्डलके समान है । ध्यानके पश्चात् शेष कार्य पूर्ववत् करे ॥ २३-२४१ / २ ॥ २५ तदनन्तर भगवान् विष्णुको परमात्मा शिवकी आज्ञा सुनाये । फिर उनका भी विसर्जन आदि शेष
कृत्य पूर्ण करके प्रतिष्ठाका विद्यासे संयोग करे ।
२६ उसमें भी पूर्ववत् सब कार्य करे ॥ २५-२६ ॥
साथ ही उसमें व्याप्त वागीश्वरीदेवीका चिन्तन-२७ पूजन तथा प्रज्वलित अग्निमें पूर्णहोमान्त सब कर्म क्रमशः सम्पन्न करके पूर्ववत् नीलरुद्रका आवाहन एवं पूजन आदि करे । फिर पूर्वोक्त रीतिसे उन्हें भी २८ शिवकी आज्ञा सुना दे ॥ २७-२८ ॥ तदनन्तर उनका भी विसर्जन करके शिष्यकी २ ९ दोषशान्तिके लिये विद्याकलाको लेकर उसकी व्याप्तिका अवलोकन करे और उसमें व्यापिका वागीश्वरीदेवीका पूर्ववत् ध्यान करे । उनकी आकृति प्रात: कालके ३० सूर्यकी भाँति अरुण रंगकी है और वे दसों दिशाओंको उद्भासित कर रही हैं ॥ २ ९ -३० ॥ इस प्रकार ध्यान करके शेष कार्य पूर्ववत् करे । ३१ फिर महेश्वरदेवका आवाहन, पूजन और उनके उद्देश्यसे हवन करके उन्हें मन - ही - मन शिवकी पूर्वोक्त । आज्ञा सुनाये । तत्पश्चात् महेश्वरका विसर्जन करके ।
। अन्य शान्तिकलाको शान्त्यतीताकलातक पहुँचाकर ।
३२ । उसकी व्यापकताका अवलोकन करे ॥ ३१-३२ ॥
पृष्ठ 975
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १८ ] वायवीयसंहिता ( उत्तरखण्ड ) ९ ६१ व्यापिकां तद्वद्वागीशीं च विचिन्तयेत् । स्वात्मनो नभोमण्डलसङ्काशां पूर्णान्तं चापि पूर्ववत् ॥ ३३ शेषविधानेन समभ्यर्च्य सदाशिवम् । कृत्वा शम्भोरमितकर्मणः तस्मै समादिशेदाज्ञां ॥ ३४
तत्रापि च यथापूर्वं शिवं शिरसि पूर्ववत् ।
समभ्यर्च्य च वागीशं प्रणम्य च विसर्जयेत् ॥ ३५
ततः शिवेन सम्प्रोक्ष्य शिष्यं शिरसि पूर्ववत् ।
विलयं शान्त्यतीतायाः शक्तितत्त्वेऽथ चिन्तयेत् ॥ ३६
षडध्वनः परे पारे सर्वाध्वव्यापिनीं पराम् ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशां शैवीं शक्तिं च चिन्तयेत् ॥ ३७
तदग्रे शिष्यमानीय शुद्धस्फटिकनिर्मलम् ।
प्रक्षाल्य कर्त्तरीं पश्चात् शिवशास्त्रोक्तमार्गतः ॥ ३८
कुर्यात्तस्य शिखाच्छेदं सह सूत्रेण देशिकः ।
ततस्तां गोमये न्यस्य शिवाग्नौ जुहुयाच्छिखाम् ॥ ३ ९
वौषडन्तेन मूलेन पुनः प्रक्षाल्य कर्तरीम् ।
हस्ते शिष्यस्य चैतन्यं तद्देहे विनिवर्तयेत् ॥ ४०
ततः स्नातं समाचान्तं कृतस्वस्त्ययनं शिशुम् ।
प्रवेश्य मण्डलाभ्याशं प्रणिपत्य च दण्डवत् ॥ ४१
पूजां कृत्वा यथान्यायं क्रियावैकल्यशुद्धये ।
वाचकेनैव मन्त्रेण जुहुयादाहुतित्रयम् ॥ ४२
उपांशुच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् ।
पुनः संपूज्य देवेशं मन्त्रवैकल्यशुद्धये ॥ ४३
मानसोच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् । तत्र शम्भुं समाराध्य मण्डलस्थं सहाम्बया । उसके स्वरूपमें व्यापक वागीश्वरीदेवीका चिन्तन करे । उनका स्वरूप आकाशमण्डलके समान व्यापक है । इस प्रकार ध्यान करके पूर्णाहुति - होमपर्यन्त सारा कार्य पूर्ववत् करे । शेष कार्यकी पूर्ति करके सदाशिवकी विधिवत् पूजा करे और उन्हें भी अमित पराक्रमी शम्भुकी आज्ञा सुना दे । फिर वहाँ भी पूर्ववत् शिष्यके मस्तकपर शिवकी पूजा करके उन वागीश्वरदेवको प्रणाम करे और उनका विसर्जन कर दे ॥ ३३–३५ ॥ तदनन्तर शिव - मन्त्रसे पूर्ववत् शिष्यके मस्तकका प्रोक्षण करके यह चिन्तन करे कि शान्त्यतीताकलाका शक्तितत्त्वमें विलय हो गया । छहों अध्वाओंसे परे जो शिवकी सर्वाध्वव्यापिनी पराशक्ति है, वह करोड़ों सूर्योके समान तेजस्विनी है, ऐसा उसके स्वरूपका ध्यान करे ॥ ३६-३७ ॥ फिर उस शक्तिके आगे शुद्ध स्फटिकके समान निर्मल हुए शिष्यको ले आकर बिठा दे और आचार्य कैंचीको धोकर शिव - शास्त्रमें बतायी हुई पद्धतिके अनुसार सूत्रसहित उसकी शिखाका छेदन करे । उस शिखाको पहले गोबरमें रखकर फिर ‘ ॐ नमः शिवाय वौषट् ' का उच्चारण करके उसका शिवाग्निमें हवन कर दे । फिर कैंची और दोनों हाथ धोकर शिष्यकी चेतनाको उसके शरीरमें लौटा दे ॥ ३८–४० ॥ इसके बाद जब शिष्य स्नान, आचमन और स्वस्तिवाचन कर ले, तब उसे मण्डलके निकट ले जाय और शिवको दण्डवत् प्रणाम करके क्रियालोप-जनित दोषकी शुद्धिके लिये यथोचित रीतिसे पूजा करे । तदनन्तर वाचक मन्त्रका धीरे - धीरे उच्चारण करके अग्निमें तीन आहुतियाँ दे ॥ ४१-४२ ॥ तदुपरान्त उपांशुरीतिसे भी मन्त्र पढ़कर तीन आहुतियाँ प्रदान करे । फिर मन्त्र - वैकल्यजनित दोषकी शुद्धिके लिये देवेश्वर शिवका पूजन करके मन्त्रका मानसिक उच्चारण करते हुए अग्निमें तीन आहुतियाँ दे । वहाँ मण्डलमें विराजमान अम्बा पार्वतीसहित शम्भुकी समाराधना करके तीन आहुतियोंका हवन हुत्वाहुतित्रयं पश्चात्प्रार्थयेत्प्राञ्जलिर्गुरुः ॥ ४४ करनेके पश्चात् गुरु हाथ जोड़ इस प्रकार प्रार्थना करे – ‘ भगवन्! आपकी कृपासे इस शिष्यकी षडध्वशुद्धि की गयी; अतः अब आप इसे अपने
भगवंस्त्वत्प्रसादेन शुद्धिरस्य षडध्वनः । परमधाममें पहुँचाइये । ' ॥ ४३–४५ ॥
तस्मात्परं धाम गमयैनं तवाव्ययम् ॥ ४५ । अविनाशी कृता 2224 Shivmahapuran_IInd Part_Section_32_1_Front
पृष्ठ 976
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ६२
इति विज्ञाप्य देवाय नाडीसन्धानपूर्वकम् ।
पूर्णान्तं पूर्ववत्कृत्वा ततो भूतानि शोधयेत् ॥
स्थिरास्थिरे ततः शुद्ध्यै शीतोष्णे च ततः पदे ।
ध्यायेद्व्याप्त्यैकताकारे भूतशोधनकर्मणि ॥
भूतानां ग्रन्थिविच्छेदं कृत्वा त्यक्त्वा सहाधिपैः ।
भूतानि स्थितियोगेन यो जपेत्परमे शिवे ॥
विशोध्यास्यं तनुं दग्ध्वा प्लावयित्वा सुधाकणैः ।
स्थाप्यात्मानं ततः कुर्याद्विशुद्धाध्वमयं वपुः ॥
तत्रादौ शान्त्यतीतां तु व्यापिकां स्वाध्वनः कलाम् । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १ इस तरह भगवान्से प्रार्थनाकर नाड़ी पूर्वक पूर्ववत् पूर्णाहुति - होमपर्यन्त कर्मका - संधान ४६ सम्पाद करके भूतशुद्धि करे । स्थिर - तत्त्व ( पृथ्वी ), अस्थिर | तत्त्व ( वायु ), शीत - तत्त्व ( जल ), उष्ण - तत्त्व ( अग्नि ४७ तथा व्यापकता एवं एकतारूप आकाश - तत्त्वत्क ) । भूतशुद्धि कर्ममें चिन्तन करे ॥ ४६-४७ ॥ यह चिन्तन उन भूतोंकी शुद्धिके उद्देश्यसे ही ४८ करना चाहिये । भूतोंकी ग्रन्थियोंका छेदन करके उनक अधिपतियों या अधिष्ठाता देवताओं सहित उनक | त्यागपूर्वक स्थितियोगके द्वारा उन्हें परम शिवम नियोजित करे ॥ ४८ ॥
इस प्रकार शिष्यके शरीरका शोधन करके ४ ९ भावनाद्वारा उसे दग्ध करे । फिर उसकी राखको भावनाद्वारा ही अमृतकणोंसे आप्लावित करे । तदनन्तर उसमें आत्माकी स्थापना करके उसके विशुद्ध अध्वमय शरीरका निर्माण करे ॥ ४ ९ ॥ उसमें पहले सम्पूर्ण अध्वोंमें व्यापक शुद्धामेव शिशोर्मूर्ध्नि न्यसेच्छान्तिमुखे तथा ॥ ५० शान्त्यतीताकलाका शिष्यके मस्तकपर न्यास करे । फिर शुद्ध विद्यां गलादिनाभ्यन्तं प्रतिष्ठां तदधः शान्तिकलाका मुखमें, विद्याकलाका गलेसे लेकर जान्वन्तं क्रमात् । नाभिपर्यन्त - भागमें, प्रतिष्ठा - कलाका उससे नीचेके । तदधो न्यस्येन्निवृत्तिं चानुचिन्तयेत् ॥ ५१ जानुपर्यन्त अंगोंमें न्यास करके उससे भी नीचेके अंगोंमें स्वबीजैः सूत्रमन्त्रं च न्यस्याङ्गैस्तं शिवात्मकम् निवृत्तिकलाका न्यासकर चिन्तन करे ॥ ५०-५१ ॥ । तदनन्तर अपने बीजोंसहित सूत्रमन्त्रका न्यास बुद्ध्वा तं हृदयांभोजे देवमावाह्य पूजयेत् ॥ ५२ करके सम्पूर्ण अंगोंसहित शिष्यको शिवस्वरूपसमझे । फिर उसके हृदयकमलमें महादेवजीका आवाहन करके पूजन करे ॥५२ ॥
आशास्य नित्यसान्निध्यं शिवस्वात्म्यं शिशौ गुरुः । गुरुको चाहिये कि शिष्यमें भगवान् शिवके शिवतेजोमयस्यास्य शिशोरापादयेद्गुणान् ॥ ५३ स्वरूपकी नित्य उपस्थिति मानकर शिवके तेजसे तेजस्वी अणिमादीन्प्रसीदेति प्रदद्यादाहुतित्रयम् । हुए उस शिष्यके अणिमा आदि गुणोंका भी चिन्तन करे । तथैव तु गुणानेव पुनरस्योपपादयेत् फिर भगवान् शिवसे ‘ आप प्रसन्न हों ' ऐसा कहकर सर्वज्ञतां ॥ ५४ अग्निमें तीन आहुतियाँ दे । इसी प्रकार पुनः शिष्यके तथा तृप्तिं बोधं चाद्यन्तवर्जितम् । निम्नांकित लिये अलुप्तशक्तिं स्वातन्त्र्यमनन्तां गुणोंका ही उपपादन करे । सर्वज्ञता, तृप्ति, आदि-शक्तिमेव च ॥ ५५ अन्तरहित बोध, अलुप्तशक्तिमत्ता, स्वतन्त्रता और अनन्त-शक्ति- इन गुणोंकी उसमें भावना करे ॥ ५३-५५ ॥ ततो देवमनुज्ञाप्य सद्यादिकलशैस्तु इसके बाद महादेवजीसे आज्ञा लेकर उन अभिषिञ्चेत देवेशं ध्यायन्हृदि तम् । | देवेश्वरका मन - ही - मन चिन्तन करते सद्योजात आदि यथाक्रमम् ॥ ५६ । कलशोंद्वारा क्रमशः शिष्यका अभिषेक हुए करे ॥ ५६ ॥
2224 Shivmahapuran_IInd Part_Section_32_1_Back
पृष्ठ 977
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १ ९ ] वायवीयसहिता ( उत्तरखण्ड ) तं शिष्यं शिवमभ्यर्च्य पूर्ववत् । अथोपवेश्य शिवाच्छैवीं विद्यामस्मै समादिशेत् ॥ ५७ लब्धानुज्ञः
थोंकारपूर्विकां तत्र सम्पुटां तु नमोऽन्तगाम् ।
शिवशक्तियुताञ्चैव शक्तिविद्यां च तादृशीम् ॥ ५८
ऋषिं छन्दश्च देवं च शिवतां शिवयोस्तथा ।
पूजां सावरणां शम्भोरासनानि च सन्दिशेत् ॥ ५ ९
पुनः संपूज्य देवेशं यन्मया समनुष्ठितम् ।
सुकृतं कुरु तत्सर्वमिति विज्ञापयेत् शिवम् ॥ ६०
सहशिष्यो गुरुर्देवं दण्डवत्क्षितिमण्डले ।
प्रणम्योद्वासयेत्तस्मात् मण्डलात्पावकादपि ॥ ६१
ततः सदसिकाः सर्वे पूज्याः पूजार्हकाः क्रमात् ॥ ६२
सेव्या वित्तानुसारेण सदस्याश्च सहर्त्विजः ।
वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत् शिवमात्मनः ॥ ६३
९ ६३ तदनन्तर शिष्यको अपने पास बिठाकर पूर्ववत् शिवकी अर्चना करके उनकी आज्ञा ले । उस शिष्यको शैवी विद्याका उपदेश करे ॥ ५७ ॥
उस शैवी विद्याके आदिमें ओंकार हो । वह उस ओंकारसे ही सम्पुटित हो और उसके अन्तमें नमः लगा हुआ हो । वह विद्या शिव और शक्ति दोनोंसे संयुक्त हो । यथा ॐ ॐ नमः शिवाय ॐ नमः । इसी तरह शक्ति विद्याका भी उपदेश करे । यथा — ॐ ॐ नमः शिवायै ॐ नमः । इन विद्याओंके साथ ऋषि, छन्द, देवता, शिवा और शिवकी शिवरूपता, आवरण - पूजा तथा शिवसम्बन्धी आसनोंका भी उपदेश दे ॥ ५८-५९ ॥ तत्पश्चात् देवेश्वर शिवका पुन: पूजन करके कहे — ' भगवन्! मैंने जो कुछ किया है, वह सब आप सुकृतरूप कर दें । ' इस तरह भगवान् शिवसे निवेदन करना चाहिये ॥६० ॥
तदनन्तर शिष्यसहित गुरु पृथ्वीपर दण्डकी भाँति गिरकर महादेवजीको प्रणाम करे । प्रणामके अनन्तर उस मण्डलसे और अग्निसे भी उनका विसर्जन कर दे ॥ ६१ ॥
इसके बाद समस्त पूजनीय सदस्योंका क्रमशः पूजन करना चाहिये । सदस्यों और ऋत्विजोंकी अपने वैभवके अनुसार सेवा करनी चाहिये । साधक यदि अपना कल्याण चाहे तो धन खर्च करनेमें कंजूसी न | करे ॥ ६२-६३ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे षडध्वशुद्धयादिकथनं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत सातवीं वायवीयसंहिताके उत्तरखण्डमें षडध्व - शुद्धि आदिका कथन नामक अठारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १८ ॥
अथैकोनविंशोऽध्यायः साधक - संस्कार और उपमन्युरुवाच
अतः परं प्रवक्ष्यामि साधकं नाम नामतः ।
संस्कारमन्त्रमाहात्म्यं कथने सूचितं मया ॥ १
सम्पूज्य मण्डले देवं स्थाप्य कुम्भे च पूर्ववत् । मन्त्र - माहात्म्यका वर्णन उपमन्यु कहते हैं— [ यदुनन्दन! ] अब मैं
साधक - संस्कार और मन्त्र - माहात्म्यका वर्णन करूँगा ।
इस बातकी सूचना मैं पहले दे चुका हूँ ॥१ ॥
पूर्ववत् मण्डलमें कलशपर स्थापित महादेवजीकी पूजा करनेके पश्चात् हवन करे । फिर नंगे सिर मण्डलके पास भूमिपर बिठावे ॥ २ ॥
प्रापयेद्भुवि मण्डले ॥ २ शिष्यको उस हुत्वा शिष्यमनुष्णीषं 2224 Shivmahapuran_IInd Part_Section_32_2_Front
पृष्ठ 978
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ६४ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १९ पूर्ववत्कृत्वा हुत्वाऽऽहुतिशतं तथा । पूर्णाहुति - होमपर्यन्त सब कार्य पूर्ववत् करके सन्तर्प्य पूर्णान्तं कलशैर्देशिकोत्तमः ॥ ३ मूल- मन्त्रसे सौ आहुतियाँ दे । श्रेष्ठ गुरु कलशोंस मूलमन्त्रेण | मूलमन्त्रके उच्चारणपूर्वक तर्पण करके संदीपन सन्दीप्य च यथापूर्वं कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात् । करे । फिर क्रमश: पूर्वोक्त कर्मोंका सम्पादन करके अभिषेक कर्म अभिषिच्य यथापूर्वं प्रदद्यान्मन्त्रमुत्तमम् ॥ ४ | करे । तत्पश्चात् गुरु शिष्यको उत्तम मन्त्र दे ॥ तत्र विद्योपदेशान्तं कृत्वा विस्तरशः क्रमात् । वहाँ विद्योपदेशान्त सब कार्य विस्तारपूर्वक ३-४ ॥ पुष्पाम्बुना शिशोः पाणौ विद्यां शैवीं समर्पयेत् ॥ ५ सम्पादित करके पुष्पयुक्त जलसे शिष्यके हाथपर | शैवी विद्याको समर्पित करे और इस प्रकार कहे-तवैहिकामुष्मिकयोः सर्वसिद्धिफलप्रदः । | ' सौम्य! यह महामन्त्र परमेश्वर शिवके कृपा - प्रसादसे भवत्येव महामन्त्रः प्रसादात्परमेष्ठिनः ॥ | तुम्हारे लिये ऐहलौकिक तथा पारलौकिक सम्पूर्ण सिद्धियोंके फलको देनेवाला हो । ' ॥ ५-६ ॥ इत्युक्त्वा देवमभ्यर्च्य लब्धानुज्ञः शिवाद्गुरुः । ऐसा कह महादेवजीकी पूजा करके उनकी साधनं शिवयोगं च साधकाय समादिशेत् ॥ ७ आज्ञा ले गुरु साधकको साधन और शिवयोगका
तच्छ्रुत्वा गुरुसन्देशं क्रमशो मन्त्रसाधकः ।
पुरतो विनियोगस्य मन्त्रसाधनमाचरेत् ॥ ८
साधनं मूलमन्त्रस्य पुरश्चरणमुच्यते ।
पुरतश्चरणीयत्वाद्विनियोगाख्यकर्मणः ॥ ९
नात्यन्तं करणीयं तु मुमुक्षोर्मन्त्रसाधनम् ।
कृतं तु तदिहान्यत्र तस्यापि शुभदं भवेत् ॥ १०
शुभेऽहनि शुभे देशे काले वा दोषवर्जिते ।
शुक्लदन्तनखः स्नातः कृतपूर्वाह्निकक्रियः ॥ ११
अलंकृत्य यथा लब्धैर्गन्धमाल्यविभूषणैः । सोष्णीषः सोत्तरासङ्गः सर्वशुक्लसमाहितः ॥ १२
देवालये गृहेऽन्यस्मिन् देशे वा सुमनोहरे ।
सुखेनाभ्यस्तपूर्वेण त्वासनेन कृतासनः ॥ १३
तनुं कृत्वात्मनः शैवीं शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना ।
संपूज्य देवदेवेशं नकुलीश्वरमीश्वरम् ॥ १४
निवेद्य पायसं तस्मै समाप्याराधनं क्रमात् । प्रणिपत्य च तं देवं प्राप्तानुज्ञाश्च तन्मुखात् ॥ १५
कोटिवारं तदर्द्धं वा तदर्द्धं वा जपेत् शिवम् ।
लक्षविंशतिकं वापि दशलक्षमथापि वा ॥ १६
उपदेश दे । गुरुके उस उपदेशको सुनकर मन्त्रसाधक शिष्य उनके सामने ही विनियोग करके मन्त्र - साधन आरम्भ करे ॥ ७-८ ॥ मूलमन्त्रके साधनको पुरश्चरण कहते हैं; क्योंकि विनियोग नामक कर्म सबसे पहले आचरणमें लानेयोग्य है । यही पुरश्चरण शब्दकी व्युत्पत्ति है । मुमुक्षुके लिये मन्त्र - साधन अत्यन्त कर्तव्य है; क्योंकि किया हुआ मन्त्रसाधन इहलोक और परलोकमें साधकके लिये कल्याणदायक होता है॥९ -१० ॥ शुभ दिन और शुभ देशमें निर्दोष समयमें दाँत और नख साफ करके अच्छी तरह स्नान करे और पूर्वाह्णकालिक कृत्य पूर्ण करके यथाप्राप्त गन्ध, पुष्पमाला तथा आभूषणोंसे अलंकृत हो, सिरपर पगड़ी रख, दुपट्टा ओढ़ पूर्णतः श्वेत वस्त्र धारणकर देवालयमें, घरमें या और किसी पवित्र तथा मनोहर देशमें पहलेसे अभ्यासमें लाये गये सुखासनसे बैठकर शिवशास्त्रोक्त पद्धतिके अनुसार अपने शरीरको शिवरूप बनाये ॥ ११-१३१ / २ ॥ फिर देवदेवेश्वर नकुलीश्वर शिवका पूजन करके उन्हें खीरका नैवेद्य अर्पित करे । क्रमशः उनकी पूजा पूरी करके उन प्रभुको प्रणाम करे और उनके मुखसे आज्ञा ५ पाकर एक करोड़, आधा करोड़ अथवा चौथाई करोड़ शिवमन्त्रका जप करे अथवा बीस लाख या दस लाख जप करे ॥ १४–१६ ॥ 2224 Shivmahapuran_IInd Part_Section_32_2_Back
पृष्ठ 979
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १ ९ ] वायवीयसहिता ( उत्तरखण्ड ) ९ ६५ पायसाक्षारलवणैकमिताशनः । ततश्च शान्तो दान्तश्चैव उसके बादसे सदा पायस एवं क्षार - नमक - रहित अहिंसकः क्षमी सदा भवेत् ॥ १७ अन्य पदार्थका दिन - रातमें केवल एक बार भोजन करे । पायसस्याश्नन्फलमूलादिकानि अहिंसा, क्षमा, शम ( मनोनिग्रह ), दम ( इन्द्रियसंयम ) -अलाभे वा । का पालन करता रहे । खीर न मिले तो फल, मूल आदिका विहितानि शिवेनैव विशिष्टान्युत्तरोत्तरम् ॥ १८ भोजन करे । भगवान् शिवने निम्नांकित भोज्य पदार्थोंका
चरुं भक्ष्यमथो सक्तुकणान्यावकमेव च ।
शाकं पयो दधि घृतं मूलं फलमथोदकम् ॥
अभिमन्त्र्य च मन्त्रेण भक्ष्यभोज्यादिकानि च ।
साधनेऽस्मिन् विशेषेण नित्यं भुञ्जीत वाग्यतः ॥
मन्त्राष्टशतपूतेन जलेन शुचिना व्रती ॥
स्नायान्नदीनदोत्थेन प्रोक्षयेद्वाथ शक्तितः ॥
तर्पयेच्च तथा नित्यं जुहुयाच्च शिवानले ।
सप्तभिः पञ्चभिर्द्रव्यैस्त्रिभिर्वाथ घृतेन वा ॥
इत्थं भक्त्या शिवं शैवो यः साधयति साधकः ।
तस्येहामुत्र दुष्प्रापं न किञ्चिदपि विद्यते ॥
अथवाहरहर्मन्त्रं जपेदेकाग्रमानसः ।
अनश्नन्नेव साहस्त्रं विना मन्त्रस्य साधनम् ॥
न तस्य दुर्लभं किञ्चिन्न तस्यास्त्यशुभं क्वचित् ।
इह विद्यां श्रियं सौख्यं लब्ध्वा मुक्तिं च विन्दति ॥
साधने विनियोगे च नित्ये नैमित्तिके तथा जपेज्जलैर्भस्मना च स्नात्वा मन्त्रेण च क्रमात् शुचिर्बद्धशिखः सूत्री सपवित्रकरस्तथा धृतत्रिपुण्ड्ररुद्राक्षो विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत् विधान किया है, जो उत्तरोत्तर श्रेष्ठ हैं ॥ १७-१८ ॥ पहले तो चरु भक्षण करनेयोग्य है । उसके बाद १ ९ सत्तूके कण, जौके आटेका हलुआ, साग, दूध, दही, घी, मूल, फल और जल - ये आहारके लिये विहित हैं ॥ १ ९ ॥ इन भक्ष्य - भोज्य आदि पदार्थोंको मूलमन्त्रसे
२० अभिमन्त्रित करके प्रतिदिन मौनभावसे भोजन करे ।
इस साधनमें विशेषरूपसे ऐसा करनेका विधान है ॥ २० ॥
व्रतीको चाहिये कि एक सौ आठ मन्त्रसे २१ अभिमन्त्रित किये हुए पवित्र जलसे स्नान करे अथवा नदी - नदके जलको यथाशक्ति मन्त्र जपके द्वारा अभिमन्त्रित करके अपने शरीरका प्रोक्षण कर ले, प्रतिदिन तर्पण करे और शिवाग्निमें आहुति दे । हवनीय पदार्थ सात, २२ पाँच या तीन द्रव्योंके मिश्रणसे तैयार करे अथवा केवल घृतसे ही आहुति दे ॥ २१-२२ ॥ जो शिवभक्त साधक इस प्रकार भक्ति - भावसे २३ शिवकी साधना या आराधना करता है, उसके लिये । इहलोक और परलोकमें कुछ भी दुर्लभ नहीं है ॥ २३ ॥
अथवा प्रतिदिन बिना भोजन किये ही एकाग्रचित्त २४ हो एक सहस्र मन्त्रका जप किया करे । मन्त्र-साधनाके बिना भी जो ऐसा करता है, उसके लिये न तो कुछ दुर्लभ है और न कहीं उसका अमंगल ही २५ होता है । वह इस लोकमें विद्या, लक्ष्मी तथा सुख पाकर अन्तमें मोक्ष प्राप्त कर लेता है ॥ २४-२५ ॥ साधन, विनियोग तथा नित्य - नैमित्तिक कर्ममें क्रमशः ।, मन्त्रसे और भस्मसे भी स्नान करके पवित्र हो, ॥ २६ जलसे शिखा बाँधकर यज्ञोपवीत धारणकर कुशकी पवित्री । हाथमें ले ललाटमें त्रिपुण्ड्र लगाकर रुद्राक्षकी माला ॥ २७ लिये पंचाक्षर मन्त्रका जप करना चाहिये ॥ २६-२७ ॥ साधक-इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे ॥ १ ९ ॥ संस्कारमन्त्रमाहात्म्यं नामैकोनविंशोऽध्यायः उत्तरखण्डमें साधक - संस्कार ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत सातवीं वायवीयसंहिताके अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १ ९ ॥ मन्त्र - माहात्म्य नामक उन्नीसवाँ
पृष्ठ 980
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ६६ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २० अथ विंशोऽध्यायः योग्य शिष्यके आचार्यपदपर अभिषेकका वर्णन तथा संस्कारके विविध प्रकारोंका निर्देश उपमन्युरुवाच अथैवं संस्कृतं शिष्यं कृतपाशुपतव्रतम् । आचार्यत्वेऽभिषिञ्चेत तद्योगत्वेन चान्यथा
मण्डलं पूर्ववत्कृत्वा संपूज्य परमेश्वरम् ।
स्थापयेत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च पूर्ववत् ॥
निवृत्तिं पुरतो न्यस्य प्रतिष्ठां पश्चिमे घटे ।
विद्यां दक्षिणतः शान्तिमुत्तरे मध्यतः पराम् ॥
कृत्वा रक्षादिकं तत्र बद्ध्वा मुद्रां च धैनवीम् ।
अभिमन्त्र्य घटान्हुत्वा पूर्णान्तं च यथा पुरा ॥
प्रवेश्य मण्डले शिष्यमनुष्णीषं च देशिकः ।
तर्पणाद्यं तु मन्त्राणां कुर्यात्पूर्वावसानकम् ॥
ततः सम्पूज्य देवेशमनुज्ञाप्य च पूर्ववत् ।
अभिषेकाय तं शिष्यमासनं त्वधिरोहयेत् ॥
सकलीकृत्य तं पश्चात्कलापञ्चकरूपिणम् ।
न्यस्तमन्त्रतनुं बद्ध्वा शिवं शिष्यं समर्पयेत् ॥
ततो निवृत्तिकुम्भादिघटानुद्धृत्य वै क्रमात् ।
मध्यमान्ताच्छिवेनैव शिष्यं तमभिषेचयेत् ॥
शिवहस्तं समर्प्यथ शिशोः शिरसि देशिकः ।
शिवभावसमापन्नः शिवाचार्यं तमादिशेत् ॥
अथालंकृत्य तं देवमाराध्य शिवमण्डले । शतमष्टोत्तरं उपमन्यु कहते हैं- यदुनन्दन! जिसका प्रकार संस्कार किया गया हो और जिसने इस पाशुपत-॥ १ । व्रतका अनुष्ठान पूरा कर लिया हो, वह शिष्य यदि | योग्य हो तो गुरु उसका आचार्यपदपर अभिषेक योग्यता न होनेपर न करे ॥ १ ॥ करे,
[ इस अभिषेकके लिये ] पूर्ववत् मण्डल बनाकर २ परमेश्वर शिवकी पूजा करे । फिर पूर्ववत् पाँच । कलशोंकी स्थापना करे । इनमें चार तो चारों दिशाओंमें हों और पाँचवाँ मध्यमें हो ॥२ ॥ ।
पूर्ववाले कलशपर निवृत्तिकलाका, पश्चिमवाले ३ कलशपर प्रतिष्ठाकलाका, दक्षिण कलशपर विद्याकलाका, उत्तर कलशपर शान्तिकलाका और मध्यवर्ती कलशपर शान्त्यतीताकलाका न्यास करके उनमें रक्षा आदिका विधान करके धेनुमुद्रा बाँधकर ४ कलशोंको अभिमन्त्रित करके पूर्ववत् पूर्णाहुतिपर्यन्त होम करे ॥ ३-४ ॥ फिर नंगे सिर शिष्यको मण्डलमें ले आकर गुरु-५ मन्त्रोंका तर्पण आदि करे और पूर्णाहुतिपर्यन्त हवन एवं पूजन करके पूर्ववत् देवेश्वरकी आज्ञा ले शिष्यको ६ अभिषेकके लिये ऊँचे आसनपर बिठाये॥५-६ ॥ पहले सकलीकरणकी क्रिया करके पंचकला-७ रूपी शिष्यके शरीरमें मन्त्रका न्यास करे । फिर उस शिष्यको बाँधकर शिवको सौंप दे । तदनन्तर निवृत्तिकला आदिसे युक्त कलशोंको क्रमशः उठाकर शिष्यका ८ शिवमन्त्रसे अभिषेक करे । अन्तमें मध्यवर्ती कलशके जलसे अभिषेक करना चाहिये ॥ ७-८ ॥ इसके बाद शिवभावको प्राप्त हुआ आचार्य ९ शिष्यके मस्तकपर शिवहस्त * रखे और उसे शिवाचार्यकी संज्ञा दे । तदनन्तर उसको वस्त्राभूषणोंसे अलंकृत करके शिवमण्डलमें महादेवजीकी आराधना करके हुत्वा दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः ॥ १० एक सौ आठ आहुति एवं पूर्णाहुति दे॥९ -१० ॥ * गुरु पहले अपने दाहिने हाथपर सुगन्ध - द्रव्यद्वारा मण्डलका निर्माण करे, तत्पश्चात् शिवकी चित्तसे पूजा करे । इस प्रकार वह ' शिवहस्त ' हो जाता है । ' मैं स्वयं परम शिव हूँ " यह निश्चय वह उसपर विधिपूर्वक भगवान् शिष्यके सिरका स्पर्श करते हैं । उस ' शिवहस्त ' के स्पर्शमात्रसे शिष्यका करके श्रीगुरुदेव असंदिग्ध-शिवत्व अभिव्यक्त हो जाता है ।