श्रीगणेशाय नमः।
शिव महापुराण - २ — पृष्ठ 981–990
शिव महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 981–990
पृष्ठ 981
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २० ] वायवीयसंहिता ( उत्तरखण्ड ) ९ ६७ सम्पूज्य देवेशं प्रणम्य भुवि दण्डवत् । पुनः प्र्शरस्यञ्जलिमाधाय शिवं विज्ञापयेद्गुरुः ॥ ११
भगवंस्त्वत्प्रसादेन देशिकोऽयं मया कृतः । ।
अनुगृह्य त्वया देव दिव्याज्ञास्मै प्रदीयताम् ॥ १२
एवं विज्ञाप्य शिष्येण सह भूयः प्रणम्य च ।
शिवं शिवागमं दिव्यं पूजयेत् शिववद्गुरुः ॥ १३
पुनः शिवमनुज्ञाप्य शिवज्ञानस्य पुस्तकम् ।
उभाभ्यामथ पाणिभ्यां दद्याच्छिष्याय देशिकः ॥ १४
सतां मूर्धिन समाधाय विद्यां विद्यासनोपरि ।
अधिरोप्य यथान्यायमभिवन्द्य समर्चयेत् ॥ १५
अथ तस्मै गुरुर्दद्याद्राजोपकरणान्यपि ।
आचार्यपदवीं प्राप्तो राज्यं चापि यतोऽर्हति ॥ १६
अधानुशासनं कुर्यात्पूर्वैराचरितं
कुर्यात्पूर्वैराचरितं यथा ।
यथा च शिवशास्त्रोक्तं यथा लोकेषु पूज्यते ॥ १७
शिष्यान् परीक्ष्य यत्नेन शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः ।
संस्कृत्य च शिवज्ञानं तेभ्यो दद्याच्च देशिकः ॥ १८
एवं सर्वमनायासं शौचं क्षान्तिं दयां तथा ।
अस्पृहामप्यसूयां च यत्नेन च विभावयेत् ॥ १ ९
इत्थमादिश्य तं शिष्यं शिवमुद्वास्य मण्डलात् । फिर देवेश्वरकी पूजा एवं भूतलपर साष्टांग प्रणाम करके गुरु मस्तकपर हाथ जोड़ भगवान शिवसे यह निवेदन करे — ‘ भगवन्! आपकी कृपासे मैंने इस योग्य शिष्यको आचार्य बना दिया है । देव! अब करें आप अनुग्रह करके इसे दिव्य आज्ञा प्रदान । ' ॥ ११-१२ ॥ इस प्रकार कहकर गुरु शिष्यके साथ पुनः शिवको प्रणाम करे और दिव्य शिवशास्त्रका शिवकी ही भाँति पूजन करे । इसके बाद शिवकी आज्ञा लेकर आचार्य अपने उस शिष्यको अपने दोनों हाथोंसे शिवसम्बन्धी ज्ञानकी पुस्तक दे॥१३-१४ ॥ वह उस शिवागम विद्याको मस्तकपर रखकर फिर उसे विद्यासनपर रखे और यथोचित रीतिसे प्रणामकर उसकी पूजा करे । तदनन्तर गुरु उसे राजोचित चिह्न प्रदान करे; क्योंकि आचार्य - पदवीको प्राप्त हुआ पुरुष राज्य पानेके भी योग्य है ॥ १५-१६ ॥ तत्पश्चात् गुरु उसे पूर्वाचार्योंद्वारा आचरित तथा शिवशास्त्रोक्त आचारका अनुशासन करे, जिससे सब लोकोंमें सम्मान होता है । ' आचार्य ' पदवीको प्राप्त हुआ पुरुष शिवशास्त्रोक्त लक्षणोंके अनुसार यत्नपूर्वक शिष्योंकी परीक्षा करके उनका संस्कार करनेके अनन्तर उन्हें शिवज्ञानका उपदेश दे ॥ १७-१८ ॥ इस प्रकार वह बिना किसी आयासके शौच, क्षमा, दया, अस्पृहा ( कामना - त्याग ) तथा अनसूया ( ईर्ष्या - त्याग ) आदि गुणोंका यत्नपूर्वक अपने भीतर संग्रह करे । इस तरह उस शिष्यको आदेश देकर मण्डलसे शिवका, शिव - कलशोंका तथा अग्नि आदिका विसर्जन करके वह सदस्योंका भी पूजन ( दक्षिणा शिवकुम्भानलादींश्च सदस्यानपि पूजयेत् ॥ २० आदिसे सत्कार ) करे ॥ १ ९ -२० ॥ अथवा, अपने गणोंसहित गुरु एक साथ ही सब युगपद्वाथ संस्कारान् कुर्वीत सगणो गुरुः । करे । जहाँ दो या तीन संस्कारोंका प्रयोग तत्र त्रयं द्वयं वापि प्रयोगस्योपदिश्यते ॥ २१ करना संस्कार हो, वहाँके लिये विधिका उपदेश किया जाता है — वहाँ आदिमें ही अध्वशुद्धि- प्रकरणमें कहे अनुसार तदादावेव कलशान्कल्पयेदध्वशुद्धिवत् । स्थापना करे । अभिषेकके सिवा समयाचार कृत्वा समयसंस्कारमभिषेकं विनाऽखिलम् ॥ २२ कलशोंकी सब कर्म करके शिवका पूजन और अध्वशोधन दीक्षाके । करे । अध्वशुद्धि हो जानेपर फिर महादेवजीकी पूजा समभ्यर्च्य शिवं भूयः कृत्वा चाध्वविशोधनम्
तु पुनर्देवं प्रपूजयेत् ॥ २३ । करे ॥ २१–२३ ॥
तस्मिन् परिसमाप्ते
पृष्ठ 982
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ६८ हुत्वा मन्त्रं तु संतर्प्य सन्दीप्याशास्य चेश्वरम् समर्प्य मन्त्रं शिष्यस्य पाणौ शेषं समापयेत्
अथवा मन्त्रसंस्कारमनुचिन्त्याखिलं क्रमात् ।
अध्वशुद्धिं गुरुः कुर्यादभिषेकावसानिकम् ॥
तत्र यः शान्त्यतीतादिकलासु विहितो विधिः ।
स सर्वोऽपि विधातव्यस्तत्त्वत्रयविशोधने ॥
शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमुदाहृतम् ।
शक्तौ शिवस्ततो विद्यात्तस्यास्त्वात्मा समुद्बभौ ॥
शिवेन शान्त्यतीताध्वा व्याप्तस्तदपरः परः ।
विद्यया परिशिष्टोऽध्वा ह्यात्मना निखिलः क्रमात् ॥
दुर्लभं शाम्भवं मत्वा मन्त्रमूलं मनीषिणः ।
शाक्तं शंसीत संस्कारं शिवशास्त्रार्थपारगाः ॥
इति ते सर्वमाख्यातं संस्काराख्यस्य कर्मणः ।
चातुर्विध्यमिदं कृष्ण किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २१ इसके बाद हवन और मन्त्र - तर्पण करके दीपन-। कर्म करे तथा महेश्वरकी आज्ञा ले शिष्यके हाथमें ॥ २४ / शेष कार्य पूर्ण करे ॥ २४ । मन्त्रसमर्पणपूर्वक ॥ अथवा सम्पूर्ण मन्त्र - संस्कारका क्रमशः २५ अनुचिन्तन करके गुरु अभिषेकपर्यन्त अध्वशुद्धिका कार्य सम्पन्न करे ॥ २५ ॥
वहाँ शान्त्यतीता आदि कलाओंके लिये जिस २६ । विधिका अनुष्ठान किया गया है । वह सारा विधान । तीन तत्त्वोंकी शुद्धिके लिये भी कर्तव्य है । शिव - तत्त्व विद्या- तत्त्व और आत्म - तत्त्व — ये तीन तत्त्व कहे गये, २७ हैं । शक्तिमें पहले शिवका, फिर विद्याका और उसके बाद उसकी आत्माका आविर्भाव हुआ है ॥ २६-२७ ॥ शिवसे ‘ शान्त्यतीताध्वा ' व्याप्त है, उससे २८ ' शान्तिकलाध्वा ' उससे ' विद्या- कलाध्वा ' विद्यासे परिशिष्ट ‘ प्रतिष्ठा - कलाध्वा ' और उससे ‘ निवृत्ति-कलाध्वा ' व्याप्त है । शिवशास्त्रके पारंगत मनीषी २ ९ पुरुष मन्त्रमूलक शाम्भव ( शैव ) -संस्कारको दुर्लभ मानकर शाक्तसंस्कारका प्रतिपादन करते हैं । श्रीकृष्ण! इस प्रकार मैंने तुमसे सम्पूर्ण यह चतुर्विध संस्कार-कर्मका वर्णन किया । अब अ और क्या सुनना चाहते ३० | हो? ॥२८–३० ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे विशेषादिसंस्कृतिर्नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत सातवीं वायवीयसंहिताके उत्तरखण्डमें विशेषादिसंस्कृति नामक बीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २० ॥
अथैकविंशोऽध्यायः शिवशास्त्रोक्त नित्य नैमित्तिक कर्मका वर्णन श्रीकृष्ण उवाच
भगवन् श्रोतुमिच्छामि शिवाश्रमनिषेविणाम् ।
शिवशास्त्रोदितं कर्म नित्यनैमित्तिकं तथा ॥
उपमन्युरुवाच
प्रातरुत्थाय शयनाद्ध्यात्वा देवं सहाम्बया ।
विचार्य कार्यं निर्गच्छेद् गृहादभ्युदितेऽरुणे ॥
अबाधे विजने देशे कुर्यादावश्यकं ततः ।
कृत्वा शौचं विधानेन दन्तधावनमाचरेत् ॥
श्रीकृष्ण बोले- मैं शिवके आश्रमका सेवन करनेवालोंके शिवशास्त्रोक्त नित्य नैमित्तिक कर्मको १ सुनना चाहता हूँ ॥ १ ॥
उपमन्यु बोले — प्रात: काल शयनसे उठकर पार्वतीसहित शिवका ध्यान करके अपने [ दैनन्दिन ] २ कर्तव्यका भलीभाँति चिन्तन करके अरुणोदयकालमें । घरसे निकल जाय । बाधारहित एकान्त स्थानमें | आवश्यक कार्य करनेके अनन्तर शौच करके विधि-३ पूर्वक दन्तधावन करना चाहिये । दातौनके उपलब्ध न
पृष्ठ 983
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २१ ] वायवीयसहिता ( उत्तरखण्ड )
अलाभे दन्तकाष्ठानामष्टम्यादिदिनेषु च ।
अपां द्वादशगंडूषैः कुर्यादास्यविशोधनम् ॥
आचम्य विधिवत्पश्चाद्वारुणं स्नानमाचरेत् ।
नद्यां वा देवखाते वा ह्रदे वाथ गृहेऽपि वा ॥
स्नानद्रव्याणि तत्तीरे स्थापयित्वा बहिर्मलम् ।
व्यपोह्य मृदमालिप्य स्नात्वा गोमयमालिपेत् ॥
स्नात्वा पुनः पुनर्वस्त्रं त्यक्त्वा वाथ विशोध्य च ।
सुस्नातो नृपवद्भूयः शुद्धं वासो वसीत च ॥
मलस्नानं सुगन्धाद्यैः स्नानं दन्तविशोधनम् ।
न कुर्याद् ब्रह्मचारी च तपस्वी विधवा तथा ॥
सोपवीतः शिखां बद्ध्वा प्रविश्य च जलान्तरम् ।
अवगाह्य समाचान्तो जले न्यस्येत् त्रिमण्डलम् ॥
तोये मग्नः पुनर्मन्त्रं जपेच्छक्त्या शिवं स्मरेत् ।
उत्थायाचम्य तेनैव स्वात्मानमभिषेचयेत् ॥
गोशृङ्गेण सदर्भेण पालाशेन दलेन वा ।
पाद्मेन वाथ पाणिभ्यां पञ्चकृत्वस्त्रिरेव वा ॥
उद्यानादौ गृहे चैव वर्द्धन्या कलशेन वा ।
अवगाहनकालेऽद्धिर्मन्त्रितैरभिषेचयेत् ॥
अथ चेद्वारुणं कर्तुमशक्तः शुद्धवाससा ।
आर्द्रेण शोधयेद्देहमापादतलमस्तकम् ॥
आग्नेयं वाथ वा मान्त्रं कुर्यात् स्नानं शिवेन वा ।
शिवचिन्तापरं स्नानं युक्तस्यात्मीयमुच्यते ॥
९ ६ ९ होनेपर तथा अष्टमी आदि ( प्रतिपदा, षष्ठी, अष्टमी, ४ नवमी, एकादशी, चतुर्दशी, पूर्णिमा ) दिनोंमें [ दातौनका निषेध होनेके कारण ] बारह बार जलसे कुल्ला करके मुख शुद्ध करना चाहिये॥२–४ ॥ इसके बाद आचमन करके विधिवत् नदी अथवा ५ देवखात ( देवालयके समीप निर्मित कुण्ड आदि ) अथवा सरोवर अथवा घरमें ही [ प्रात: कालीन ] स्नान करना चाहिये ॥५ ॥
स्नान - द्रव्योंको तटपर रखकर उस [ सरोवर ६ आदि ] - के बाहर [ मर्दन आदिके द्वारा दैहिक ] मलको दूर करके मिट्टीका लेप करके स्नान करे तथा अनन्तर गोमयका लेप करना चाहिये । इसके बाद ७ पुनः स्नान करके वस्त्रका त्यागकर अथवा उसे धोकर पुनः स्नान करके राजाकी भाँति शुद्ध वस्त्र धारण करना चाहिये ॥ ६-७ ॥ ब्रह्मचारी, तपस्वी तथा विधवा स्त्रीको [ देहमर्दन ८ आदि क्रियाओंवाला ] मलस्नान, सुगन्धित पदार्थोंसे स्नान तथा दातौन नहीं करना चाहिये । उपवीत धारण करके शिखाबन्धनकर जलमें प्रविष्ट होकर डुबकी ९ लगाकर सम्यक् आचमन करके जलमें तीन मण्डल बनाने चाहिये ॥८ - ९ ॥ पुनः जलमें डुबकी लगाये हुए अपनी शक्तिके १० अनुसार मन्त्र जपे और शिवका स्मरण करे । फिर बाहर निकलकर आचमन करके उसीसे अपना अभिषेक करे ॥ १० ॥
दर्भके साथ गायके सींगसे, पलाशके पत्तेसे, ११ कमलदलसे अथवा दोनों हाथोंसे पाँच या तीन बार अभिषेक करे । उद्यान आदि तथा घरमें वर्धनी अथवा कलशसे स्नानके समय अभिमन्त्रित जलसे स्नान १२ करना चाहिये ॥ ११-१२ ॥ यदि जलस्नान करनेमें [ व्यक्ति ] असमर्थ हो, तो भींगे हुए शुद्ध वस्त्रसे पैरोंसे लेकर मस्तकतक १३ शरीरको पोंछना चाहिये । भस्मस्नान अथवा मन्त्रस्नान शिवमन्त्रसे करना चाहिये । शिवचिन्तनसे युक्त होकर किया गया स्नान उस योगपरायण व्यक्तिका आत्मीय १४ | कहा जाता है ॥ १३-१४ ॥
पृष्ठ 984
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २१ ९ ७० अपने सूत्रमें कथित विधानके स्वसूत्रोक्तविधानेन मन्त्राचमनपूर्वकम् । देवता आदिका तर्पण अनुसार आचरेद् ब्रह्मयज्ञान्तं कृत्वा देवादितर्पणम् ॥ १५ / मन्त्राचमनपूर्वक सभी कर्म करना चाहिये करके
मण्डलस्थं महादेवं ध्यात्वाभ्यर्च्य यथाविधि ।
दद्यादर्घ्यं ततस्तस्मै शिवायादित्यरूपिणे ॥ १६
अथवैतत्स्वसूत्रोक्तं कृत्वा हस्तौ विशोधयेत् ।
करन्यासं ततः कृत्वा सकलीकृतविग्रहः ॥ १७
वामहस्तगताम्भोभिर्गन्धसिद्धार्थकान्वितैः ।
कुशपुञ्जेन वाऽभ्युक्ष्य मूलमन्त्रसमन्वितैः ॥ १८
आपोहिष्ठादिभिर्मन्त्रैः शेषमाघ्राय वै जलम् ।
वामनासापुटेनैव देवं सम्भावयेत्सितम् ॥ १ ९
अर्घमादाय देहस्थं सव्यनासापुटेन च ।
कृष्णवर्णेन बाह्यस्थं भावयेच्च शिलागतम् ॥ २०
तर्पयेदथ देवेभ्य ऋषिभ्यश्च विशेषतः ।
भूतेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्यादर्घ्यं यथाविधि ॥ २१
रक्तचन्दनतोयेन हस्तमात्रेण मण्डलम् ।
सुवृत्तं कल्पयेद्भूमौ रक्तचूर्णाद्यलंकृतम् ॥ २२
तत्र सम्पूजयेद्भानुं स्वकीयावरणैः सह ।
खखोल्कायेति मन्त्रेण साङ्गतः सुखसिद्धये ॥ २३
पुनश्च मण्डलं कृत्वा तदङ्गैः परिपूज्य च ।
तत्र स्थाप्य हेमपात्रं मागधप्रस्थसंमितम् ॥ २४
पूरयेत् गन्धतोयेन रक्तचन्दनयोगिना ।
रक्तपुष्पैस्तिलैश्चैव कुशाक्षतसमन्वितैः ॥ २५ ।
दूर्वापामार्गगव्यैश्च केवलेन जलेन वा ।
जानुभ्यां धरणीं गत्वा नत्वा देवं च मण्डले ॥ २६
कृत्वा शिरसि तत्पात्रं दद्यादर्घ्यं शिवाय तत् ।
अथवाञ्जलिना तोयं सदर्भं मूलविद्यया ॥ २७
उत्क्षिपेदम्बरस्थाय शिवायादित्यमूर्तये ।
कृत्वा पुनः करन्यासं करशोधनपूर्वकम् ॥ २८
| बुद्ध्वेशानादि सद्यान्तं पञ्चब्रह्ममयं शिवम् । ॥ गृहीत्वा भसितं मन्त्रैर्विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत् ॥ २ ९ । । ब्रह्मयज्ञपर्यन्त ॥ १५ ॥
इसके बाद मण्डलमें विराजमान महादेवका | ध्यान तथा यथाविधि पूजन करके उन आदित्यस्वरूप । शिवको अर्घ्य प्रदान करना चाहिये । अथवा अपने सूत्रमें कथित इस कर्मको करके दोनों हाथोंको धो । लेना चाहिये । तत्पश्चात् करन्यास और शरीरका | सकलीकरण करके बायें हाथमें लिये हुए गन्ध-सरसोंमिश्रित जलसे कुशपुंजके द्वारा मूलमन्त्रसहित । ‘ आपो हि ष्ठा ' आदि मन्त्रोंसे प्रोक्षण करके शेष जलको सूँघकर बायें नासापुटसे श्वेतवर्णवाले महादेवकी भावना करनी चाहिये ॥ १६–१९ ॥ पुनः अर्घ लेकर दाहिने नासापुटसे देहके बाहर स्थित कृष्णवर्णवाले महादेवकी भावना करनी चाहिये । इसके बाद विशेषकर देवताओं, ऋषियों, पितरों एवं भूतोंका तर्पण करना चाहिये तथा उन्हें विधिपूर्वक अर्घ्य प्रदान करना चाहिये ॥ २०-२१ ॥ रक्तचन्दनमिश्रित जलसे एक हाथ प्रमाणका पूर्ण गोलाकार मण्डल भूमिपर बनाये, जो रक्तचूर्ण आदिसे अलंकृत हो । उसमें सुखप्राप्तिके लिये ' खखोल्काय’– इस मन्त्रसे आवरणोंसहित सूर्यकी सांगोपांग पूजा करे ॥ २२-२३ ॥ पुन: मण्डल बनाकर अंगपूजन करके मागधप्रस्थ प्रमाणवाला सुवर्णपात्र स्थापितकर उसे गन्ध तथा रक्त-चन्दनयुक्त जलसे और रक्तपुष्प, तिल, कुश, अक्षत, दूर्वा, अपामार्ग तथा दुग्ध, गोमूत्रादि गव्य पदार्थोंसे अथवा केवल जलसे भर दे । तत्पश्चात् घुटनोंके बल पृथ्वीपर विनत होकर मण्डलमें महादेवको प्रणाम करके उस पात्रको सिरसे लगाकर शिवको वह अर्घ्य प्रदान करे; अथवा मूलविद्या ( मन्त्र ) के द्वारा आकाशस्थित आदित्यरूप शिवको अंजलिसे दर्भयुक्त जल समर्पित करे ॥ २४-२७१ / २ ॥ तत्पश्चात् हस्तप्रक्षालन करके पुन: करन्यास करके ईशानसे लेकर सद्योजातपर्यन्त पंच ब्रह्ममय शिवका ध्यान करके भस्म लेकर यकारादि नकारान्त वर्णात्मक मन्त्रोंसे अर्थात् पंचाक्षरके वर्णोंका विलोम क्रमसे उच्चारण करते हुए उसे लगाकर अंगोंका स्पर्श करे ॥ २८-२९ ॥
पृष्ठ 985
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २१ ] वायवीयसहिता
आपादान्तैः शिरोवक्त्रहृद्गुह्यचरणान् क्रमात् ।
आता मूलेन सर्वाङ्गमालभ्य वसनान्तरम् ॥ ३०
परिधाय द्विराचम्य प्रोक्ष्यैकादशमन्त्रितैः ।
जलैराच्छाद्य वासोऽन्यद् द्विराचम्य शिवं स्मरेत् ॥ ३१
पुनर्न्यस्तकरो मन्त्री त्रिपुण्ड्रं भस्मना लिखेत् ।
तं व्यक्तं ललाटे गन्धवारिणा ॥ ३२
अवक्रमाय
वृत्तं वा चतुरस्त्रं वा बिन्दुमर्द्धेन्दुमेव वा ।
ललाटे यादृशं पुण्ड्रं लिखितं भस्मना पुनः ॥ ३३
तादृशं भुजयोर्मूर्धिन स्तनयोरन्तरे लिखेत् ।
सर्वाङ्गोथूलनं चैव न समानं त्रिपुण्ड्रकैः ॥ ३४
तस्मात् त्रिपुण्ड्रमेवैकं लिखेदुद्धूलनं विना ।
रुद्राक्षान्धारयेन्मूर्ध्नि कण्ठे श्रोते करे तथा ॥ ३५
सुवर्णवर्णमच्छिन्नं शुभं नान्यैर्धृतं शुभम् । ( उत्तरखण्ड ) ९ ७१ मूलमन्त्रसे सिर, मुख, हृदय, गुह्यदेश तथा चरण-क्रमसे सम्पूर्ण देहका स्पर्शकर पुनः दूसरा वस्त्र धारण करके दो बार आचमनकर ग्यारह मन्त्रोंसे अभिमन्त्रित जलसे प्रोक्षण करके दूसरा वस्त्र ओढ़कर दो बार आचमन करके शिवका स्मरण करे ॥ ३०-३१ ॥ इसके बाद मन्त्रसाधक पुनः करन्यास करके सुगन्धित जलयुक्त भस्मसे ललाटपर स्पष्ट त्रिपुण्ड्र लगाये, जो टेढ़ा - मेढ़ा न हो तथा आयताकार हो या गोल, चौकोर, विन्दुमात्र अथवा अर्धचन्द्राकार हो । भस्मसे जैसा त्रिपुण्ड्र ललाटपर लगाया गया हो, वैसा ही [ त्रिपुण्ड्र ] दोनों भुजाओंमें, सिरपर तथा स्तनोंके बीच लगाये । सभी अंगोंमें भस्मसे उद्भूलन भी त्रिपुण्ड्रकी समता नहीं कर सकता है, अत: उद्धूलनके बिना भी एक त्रिपुण्ड्र अवश्य ही लगाना चाहिये ॥ ३२–३४१ / २ ॥ सिरपर, कण्ठमें, कानमें तथा हाथमें रुद्राक्षोंको धारण करे । सुवर्णके समान वर्णवाले, अच्छिन्न, सुन्दर तथा दूसरोंके द्वारा धारण न किये गये रुद्राक्षको धारण करे । श्वेत, पीला, लाल तथा काला रुद्राक्ष विप्रादीनां क्रमात् श्रेष्ठं पीतं रक्तमथासितम् ॥ ३६ क्रमशः ब्राह्मण आदि वर्णोंके लिये विहित होता है । वैसा न मिलनेपर जो भी [ रुद्राक्ष ] प्राप्त हो जाय, उसे धारण करे, किंतु वह दोषयुक्त न हो । तदलाभे यथालाभं धारणीयमदूषितम् । उसमें भी निम्न वर्णवालोंको उत्तमवर्णका तथा उत्तम तत्रापि नोत्तरं नीचैर्धार्यं नीचमथोत्तरैः ॥ ३७ वर्णवालोंको निम्नवर्णका रुद्राक्ष नहीं धारण करना चाहिये ॥ ३५-३७ ॥ अपवित्र - अवस्थामें रुद्राक्ष धारण नहीं करना नाशुचिर्द्धारयेदक्षं सदा कालेषु धारयेत् । उचित अवसरोंमें ही धारण करना इत्थं त्रिसंध्यमथवा द्विसंध्यं सकृदेव वा ॥ ३८ चाहिये, अपितु अथवा दो
कृत्वा स्नानादिकं शक्त्या पूजयेत्परमेश्वरम् ।
समासाद्य बद्ध्वा रुचिरमासनम् ॥ ३
पूजास्थानं प्रशस्त है । इस प्रकार तीनों सन्ध्याकालोंमें सन्ध्याकालोंमें अथवा एक सन्ध्याके समय स्नान आदि [ कृत्य ] करके सामर्थ्यानुसार परमेश्वरकी पूजा ९ करनी चाहिये । पूजास्थानमें आकर उत्तम आसन लगाकर पूर्वाभिमुख अथवा उत्तराभिमुख होकर शिव तथा पार्वतीका ध्यान करना चाहिये और श्वेतसे लेकर नकुलीशपर्यन्त शिवावतारोंको उनके शिष्योंसहित तथा [ अपने ] गुरुको प्रणाम करना ध्यायेद्देवं च देवीं च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ॥ ४० । चाहिये ॥ ३८–४० ॥ ॥ श्वेतादीन्नकुलीशान्तांस्तच्छिष्यान्प्रणमेद्गुरुम्
पृष्ठ 986
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २२ ९ ७२
पुनर्देवं शिवं नत्वा ततो नामाष्टकं जपेत् ।
शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः ॥
संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति चाष्टकम् ।
अथवा शिवमेवैकं जपित्वैकादशाधिकम् ॥
जिह्वाग्रे तेजसो राशिं ध्यात्वा व्याध्यादिशान्तये ।
प्रक्षाल्य चरणौ कृत्वा करौ चन्दनचर्चितौ ।
प्रकुर्वीत करन्यासं करशोधनपूर्वकम् ॥
इसके बाद भगवान् शिवको पुनः नमस्कार / करके उनके आठ नामोंका जप करना चाहिये;; शिव ४१ महेश्वर, रुद्र, विष्णु, पितामह, संसारवैद्य, सर्वज्ञ, | परमात्मा — इन आठ नामोंका अथवा एक ही ' शिव तथा ' ४२ नामका ग्यारहसे अधिक बार जप करके व्याधि | आदिकी शान्तिके लिये जिह्वाके अग्रभागपर तेजकी राशि [ शिव ] - का ध्यान करके पैरोंको धोकर हस्तप्रक्षालन | करके दोनों हाथोंको चन्दनलिप्त करके करन्यास ४३ | करना चाहिये ॥ ४१-४३ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे नित्यनैमित्तिककर्मवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत सातवीं वायवीयसंहिताके उत्तरखण्डमें नित्यनैमित्तिक-कर्मवर्णन नामक इक्कीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २१ ॥
अथ द्वाविंशोऽध्यायः शिवशास्त्रोक्त न्यास उपमन्युरुवाच
न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् ।
स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम् ॥ १
यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च ।
स एव भर्तृहीनायाः कुटुम्बिन्याः स्थितिर्भवेत् ॥ २
कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् ।
अंगुष्ठादिकनिष्ठान्तं स्थितिन्यास उदाहृतः ॥ ३
दक्षिणांगुष्ठमारभ्य वामाङ्गुष्ठान्तमेव च ।
उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः ॥ ४
सबिन्दुकान्नकारादीन् वर्णान् न्यस्येदनुक्रमात् ।
अंगुलीषु शिवं न्यस्येत् तलयोरप्यनामयोः ॥ ५
अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमन्त्रतः ।
निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः ॥ ६
| | पञ्चभूताधिपैः सार्द्धं तत्तच्चिह्नसमन्विताः । | हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः ॥ ७ आदि कर्मोंका वर्णन उपमन्यु बोले— [ हे कृष्ण! ] स्थिति, उत्पत्ति तथा लयके क्रमसे न्यास तीन प्रकारका कहा गया है । स्थिति [ नामक ] न्यास गृहस्थोंके लिये और उत्पत्तिन्यास ब्रह्मचारियोंको विहित बताया गया है । यतियोंके लिये संहारन्यासकी विधि है और वही वानप्रस्थियोंके लिये भी विहित है । पतिविहीन कुटुम्बिनी स्त्रीके लिये भी स्थिति नामक न्यास विहित है । कन्याके लिये उत्पत्तिन्यास विहित है । अब न्यासका लक्षण बताऊँगा । अँगूठेसे कनिष्ठिकातक स्थितिन्यास कहा गया है । दाहिने अँगूठेसे आरम्भ करके बाँयें अँगूठेतक उत्पत्तिन्यास कहा गया है; उसके विपरीत संहृतिन्यास होता है ॥ १–४ ॥ बिन्दुसहित नकार आदि वर्णोंका क्रमसे अँगुलियोंमें न्यास करे और दोनों करतल तथा अनामिकाओंमें शिवका अर्थात् मूलमन्त्रका न्यास करे । इसके बाद अस्त्रमन्त्रसे दसों दिशाओंमें अस्त्रन्यास करे तदुपरान्त पंचभूतस्वरूपवाली तथा पंचभूताधिपोंके चिह्नोंसे युक्त एवं हृदय, कण्ठ, तालु, भ्रूमध्य तथा ब्रह्मरन्ध्रके आश्रित रहनेवाली, पंचभूताधिपों और उनके अपने बीजोंसे संश्लिष्ट निवृत्ति आदि पाँच कलाओंकी उन - उन बीजमन्त्रोंमें भावना करे । उन [ कलाओं ] -के शोधनके लिये पंचाक्षरीविद्या [ मन्त्र ] - का जप करे ॥ ५-७ ॥
पृष्ठ 987
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २२ ] वायवीयसहिता ( उत्तरखण्ड ) ९ ७३
तत्तद्बीजेन सङ्ग्रन्थींस्तत्तद्बीजेषु भावयेत् ।
विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत् ॥
तासां प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः ।
निरुद्ध्वा ततः छिन्द्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया ॥
भूतग्रन्थिं प्रेरितं
नाड्याः सुषुम्णयात्मानं प्राणवायुना ।
निर्गतं ब्रह्मरंध्रेण योजयेत् शिवतेजसा ॥
विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् ।
ततश्चोपरिभावेन कलाः संहृत्य वायुना ॥
देहं संहृत्य वै दग्धं कलाः स्पृष्ट्वा सहाधिपम् ।
प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत् ॥
अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु ।
अमृतप्लावनं कुर्याद् भस्मीभूतस्य वै ततः ॥
ततो विद्यामये तस्मिन् देहे दीपशिखाकृतिम् ।
शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेत् ॥
देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपङ्कजे ।
पुनश्चामृतवर्षेण सिञ्चेद् विद्यामयं वपुः ॥
ततः कुर्यात् करन्यासं करशोधनपूर्वकम् ।
देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत् ॥
अङ्गन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना ।
वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसन्धिषु ॥
षडङ्गानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च ।
दिग्बन्धमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम् ॥
यद्वा मूर्द्धादिपञ्चाङ्गं न्यासमेव समाचरेत् ।
तथा षडङ्गन्यासं च भूतशुद्धयादिकं विना ॥
एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् ।
शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम् ॥
अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः । तीन बार प्राणायाम करके अस्त्रमन्त्र तथा ८ अस्त्रमुद्रासे भूतग्रन्थिको काटे । सुषुम्ना नाड़ी प्राणवायुद्वारा आत्माको प्रेरितकर ब्रह्मरन्ध्रसे निर्गत उस आत्माको शिवतेजसे युक्त करे, इसके बाद वायुसे १० देहको सुखाकर उसे कालाग्निसे दग्ध कर दे । तत्पश्चात् ऊपरी भावसे वायुद्वारा कलाओंको संहृत ११ करके दग्ध देहको संहत करके अब्धिके साथ कलाओंका स्पर्श करके अमृतसे देहको प्लावित कर १२ उसे यथास्थान निविष्ट कराये । इसके बाद कलासृष्टिके बिना उसका संहार करके भस्मीभूत उस देहका १३ अमृतप्लावन करे ॥ ८–१३ ॥ तत्पश्चात् उस विद्यामय देहमें दीपशिखाके १४ [ सदृश ] आकारवाले शिवनिर्गत आत्माको ब्रह्मरन्ध्रसे संयुक्त करे । पुनः देहके भीतर प्रविष्ट उस आत्माका | हृदयकमलमें ध्यान करके अमृतवर्षासे पुनः विद्यामय १५ शरीरका सेचन करे ॥ १४-१५ ॥ इसके बाद हाथोंको शुद्ध करके करन्यास करे । १६ तत्पश्चात् महती मुद्रासे देहन्यास करे । तदनन्तर शिवोक्त मार्गसे अंगन्यास करनेके पश्चात् हाथ-१७ पैरकी सन्धियोंमें वर्णन्यास करे । इसके बाद छः जातियों युक्त षडंगन्यास करके क्रमानुसार अग्निकोण १८ आदि दिशाओंमें दिग्बन्ध करे । अथवा सिर आदिमें पंचांगन्यास करे तथा भूतशुद्धि आदिके बिना षडंगन्यास १ ९ | करे ॥ १६–१९ ॥ इस प्रकार संक्षिप्तरूपसे देह तथा आत्माका २० शोधन करके शिवभावको प्राप्त होकर परमेश्वरका पूजन करे । जिसे समय हो तथा बुद्धिभ्रम न हो, वह न्यासकर्म करे ॥ २०-२१ ॥ स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत् ॥ २१ विस्तृतविधिसे उसमें पहला मातृकान्यास, दूसरा ब्रह्मन्यास, तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात् पूजादिकर्मसु अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके इं ईं च नेत्रयोस्तद्वत् उं ऊं श्रवणयोस्तथा * Å कपोलयोश्चैव लूं लूं नासापुटद्वये । तीसरा प्रणवन्यास, चौथा हंसन्यास और पाँचवाँ ॥२२ पंचाक्षरात्मकन्यास सज्जनोंद्वारा कहा जाता है । इनमें । एक या अनेक न्यासोंका पूजा आदि कर्मोंमें उपयोग ॥ २३ करे ॥ २२-२३ ॥ मूर्धामें अंकारका न्यास करके ललाटमें ‘ आं ’ । का, नेत्रोंमें ' ई - ई ' का, कानोंमें ' उं - ऊं ' का, कपोलोंमें ॥ २४ ' ऋ ॠ ' का, दोनों नासापुटोंमें ' लूं - लूं ' का, दोनों जे ओठोंमें ' एं - ऐं ' का, दोनों दन्तपंक्तियोंमें ' ओं औँ ' ।
पृष्ठ 988
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीशिव [ अ ० २२ ९ ७४ का, जीभमें ' अं ' का और तालु ' अ: ' का क्रमसे एमँमोष्ठद्वयोरोम दन्तपंक्तिद्वयोः क्रमात् ॥ २५ करे । दाहिने हाथकी पाँचों सन्धियोंमें अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु सन्धिषु चवर्गं च तथा वामहस्तसन्धिषु विन्यसेत् टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम् ॥
यकारादिसकारान्तान् न्यसेत्सप्तसु धातुषु ।
हकारं हृदयस्यान्तः क्षकारं भ्रूयुगान्तरे ॥
एवं वर्णान् प्रविन्यस्य पञ्चाशत् रुद्रवर्त्मना ।
अङ्गवक्त्रकलाभेदात् पञ्च ब्रह्मणि विन्यसेत् ॥
करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् ।
शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत् ॥
ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमान्तानि कल्पयेत् ।
ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात् ॥
ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि ।
चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः ॥
हृत्कण्ठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि ।
अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः ॥
पश्चात् त्रयोदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु ।
जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत् ॥
सद्यस्याऽपि कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः । घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥ । न्यास करे और कवर्ग ॥ २६ ( क, ख, ग, घ, ङ ) - का न्यास बायें हाथकी | पाँचों सन्धियोंमें चवर्ग ( च, छ, ज, झ, ञ ) -का न्यास । । करे । दोनों पैरोंमें टवर्ग तथा तवर्गका, दोनों पार्श्वोमें ॥ २७ । ' प - फ ' का, पृष्ठ तथा नाभिमें ' ब - भ ' का और हृदयमें । । मकारका न्यास करे । ' य ' से लेकर ' स ' तकके २८ वर्णोंका न्यास त्वचा आदि सातों धातुओंमें क्रमसे । करे । हृदयके भीतर हकारका और दोनों भौहोंके मध्य २ ९ क्षकारका न्यास करे । इस प्रकार शिवशास्त्रके अनुसार | पचास वर्णोंका न्यास करके अंग - वक्त्र- कलाभेदसे ३० पंचब्रह्मोंका न्यास करे ॥ २४ – ३० ॥ तदुपरान्त उन्हींसे करन्यास आदि भी करे ३१ अथवा बिना किये भी क्रमपूर्वक सिर, मुख, हृदय, गुह्य तथा पैरोंमें इनकी कल्पना करे । इसके बाद ऊर्ध्व आदि मुखोंके क्रमसे पश्चिमतकके शिवके मुखोंकी ३२ कल्पना करे । इन पाँचों मुखोंमें क्रमसे ईशानकी पाँच कलाओंका न्यास करे ॥ ३१-३२ ॥ इसके बाद पूर्व आदिके क्रमसे चार मुखोंमें ३३ तत्पुरुषकी चार कलाओंकी कल्पना करे । पुनः हृदय, कण्ठ, कंधा, नाभि, कुक्षि, पीठ, वक्ष, दोनों पैरों तथा हाथोंमें अघोरकी आठ कलाओंका न्यास ३४ करे ॥ ३३-३४ ॥ इसके बाद गुदा, लिंग, जानु, जंघा, नितम्ब, ३५ कटि तथा पार्श्वभागोंमें वामदेवकी तेरह कलाओंकी भावना करे । इसके बाद मन्त्रवेत्ताको चाहिये कि दोनों पैरों, दोनों हाथों, नासिका, सिर तथा दोनों अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः ॥ ३६ बाहुओंमें सद्योजातकी आठ कलाओंकी भावना करे । पश्चात् प्रणवविद्धीमान् प्रणवन्यासमाचरेत् । इस प्रकार क्रमानुसार अड़तीस कलाओंका न्यास बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः करके प्रणववेत्ता विद्वान्को बादमें दोनों बाहुओं, दोनों पार्श्वोदरोरुजंघेषु पादयोः ॥ ३७ कुहनियों, दोनों मणिबन्धों, पार्श्वभागों, उदर, ऊर, पृष्ठतस्तथा । जंघाओं, पैरों तथा पीठमें प्रणवन्यास करना इत्थं प्रणवविन्यासं चाहिये ॥ ३५–३७१ / २ ॥ कृत्वा न्यासविचक्षणः ॥ ३८ इस प्रकार प्रणवन्यास करके न्यासविद्को चाहिये हंसन्यासं | कि जैसा शिवशास्त्रमें कहा गया है, उसके अनुसार प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् । | हंसन्यास करे । हंसबीजका विभाजन करके नेत्रोंमें, बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्ग्राणयोरपि ॥ ३ ९ | नासिकाछिद्रोंमें, भुजाओंमें नेत्रोंमें मुखमें, ललाटमें, ,,
पृष्ठ 989
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २२ ] वायवीयसहिता बाहुनेत्रास्यललाटे कर्णयोरपि । विभज्य स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोः स्तनयोस्तथा कक्षयोः ॥ ४०
कट्यां पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चाङ्गवर्त्मना ।
हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत् पञ्चाक्षरीं ततः ॥ ४१
• पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते । यथा
नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत् ।
नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवः प्राप्नुयात् शिवम् ॥ ४२
शैव तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम् । तस्मात् शिवोऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत् ॥ ४३
कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः ।
ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥ ४४
कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे ।
जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा ॥ ४५
ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् ।
कर्मयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः ॥ ४६
कामान् कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् ।
अकामो रुद्रभवने भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः ॥ ४७
तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः ।
तपस्वी च पुनस्तस्मिन् भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः ॥ ४८
जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः ।
जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह ॥ ४ ९
ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।
तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञोऽपि देहिनाम् ॥ ५०
अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति ।
तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत् ॥५१
ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः ।
हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः ॥ ५२
( उत्तरखण्ड ) ९ ७५ कानोंमें, काँखोंमें, स्कन्धोंमें, पार्श्वोमें, स्तनोंमें, कटिमें, हाथोंमें तथा टखनोंमें हंसन्यास करे अथवा पंचांगविधिसे | इस हंसन्यासको करके पंचाक्षरीविद्याका करे ॥ ३८-४१ ॥ न्यास इस प्रकार पूर्वमें बतायी गयी रीतिसे न्यासद्वारा अपनेमें शिवत्वका आधान करे । अशिव होकर शिवका अभ्यास न करे, अशिव होकर शिवका पूजन न करे तथा अशिव होकर शिवका ध्यान न करे, अशिव मनुष्य शिवको नहीं प्राप्त कर सकता है । अतः शरीरको शैवीधारणासे युक्त करके तथा पशुभावनाका त्याग करके ‘ मैं शिव हूँ ' – ऐसा विचार करके शिवकर्म करे ॥ ४२-४३१ / २ ॥ कर्मयज्ञ, तपयज्ञ, जपयज्ञ, ध्यानयज्ञ तथा ज्ञानयज्ञ – ये पाँच यज्ञ कहे गये हैं । कुछ लोग कर्मयज्ञमें संलग्न रहते हैं, कुछ लोग तपयज्ञमें रत रहते हैं, कुछ लोग जपयज्ञमें लगे रहते हैं, कुछ लोग ध्यानयज्ञमें लीन रहते हैं और कुछ लोग ज्ञानयज्ञपरायण रहते हैं । ये उत्तरोत्तर श्रेष्ठ होते हैं । सकाम तथा अकामके भेदसे कर्मयज्ञ दो प्रकारका कहा गया है ॥ ४४–४६ ॥ सकाम मनुष्य कामनाओंका भोग करके पुनः-पुनः उन्हीं कामनाओंमें फँसता रहता है । निष्काम रुद्रभवनमें भोगोंको भोगकर फिर वहाँसे लौटकर पृथ्वीलोकमें तपयज्ञपरायण होकर उत्पन्न होता है, इसमें सन्देह नहीं है । वह तपस्वी पुन: इस लोकमें भोगोंको भोगकर वहाँसे फिर लौटकर जपध्यान-परायण होकर पृथ्वीलोकमें मनुष्य होता है । जपध्यानमें संलग्न मनुष्य उसकी विशिष्टताके कारण इस लोकमें अविलम्ब ज्ञान प्राप्त करके शिवसायुज्यको प्राप्त होता है ॥४७ –` – ४ ९ १ / २ ॥ अतः कर्मयज्ञ भी शिवाज्ञासे देहधारियोंको मुक्ति प्राप्त कराता है । निष्कामकर्म मनुष्यके कामयुक्त होनेपर उसके बन्धनका कारण बनता है । अतः पाँचों यज्ञोंमें ध्यानयज्ञ तथा ज्ञानयज्ञमें परायण होना चाहिये । जिसने ध्यान तथा ज्ञान प्राप्त कर लिया, उसने मानो भवसागर पार कर लिया । हिंसा आदि दोषोंसे रहित होनेसे विशुद्धताको प्राप्त यह ध्यानयज्ञ चित्तको
पृष्ठ 990
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ७६ ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः बहिः कर्मिकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् यथेह कर्मिणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २३ करनेवाला, श्रेष्ठ तथा मोक्षदायक । अभ्युन्नत राजाके अन्तरंग सेवक कहा ॥ ५३ । गया है । जिस प्रकार विशिष्ट | लाभोंको प्राप्त कर लेते हैं, जो बहिरंग सेवकोंके । । दुर्लभ हैं, वैसे ही ध्यानयोगी भी उत्कृष्ट फलोंको लिये । ॥ ५४ प्राप्त करते हैं । ध्यानियोंको शिवका सूक्ष्म विग्रह वैसे | ही प्रत्यक्ष हो जाता है, जैसे कि कर्मयज्ञ करनेवालोंको । । मिट्टी, काष्ठ आदिसे बना हुआ स्थूलरूप प्रत्यक्ष होता ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान् ॥५५ है । अतः ध्यानयज्ञपरायण भक्त शिवको भलीभाँति
नात्यन्तं प्रतिपद्यन्ते शिवयाथात्म्यवेदनात् ।
आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः ॥
हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः ।
ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते ॥
तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् ।
द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे ॥
नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा ।
नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा ॥
बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् ।
अथवा पूजयेन्नित्यं लिङ्गे वा कृतकेऽपि वा ॥
वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः ।
अथवान्तर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् ।
अन्तर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा ॥
| जाननेके कारण मिट्टी, पत्थर आदिसे निर्मित देवताओंपर ५६ अधिक श्रद्धा नहीं करते हैं । अपने हृदयमें स्थित शिवको छोड़कर जो मनुष्य बाह्य पूजन करता है, वह | हस्तगत फलको छोड़कर मानो अपनी कुहनी चाटता है ॥५०–५६१ / २ ॥ ५७ ज्ञानसे ध्यानयोग सिद्ध होता है और पुन: ध्यानसे ज्ञानोपलब्धि होती है, उन दोनोंसे मुक्ति हो जाती है । ५८ अतः ध्यानपरायण होना चाहिये । द्वादशान्त, सिर, ललाट, भ्रूमध्य, नासाग्र, मुख, कन्धा, हृदय ( वक्ष ), नाभि तथा ५ ९ शाश्वतस्थानमें श्रद्धायुक्त मनसे बाहरी पूजोपचारोंसे शिव तथा पार्वतीका पूजन करना चाहिये अथवा [ प्रतिष्ठित ] लिंगमें या बनाये गये पार्थिवलिंगमें ६० अथवा अग्निमें अथवा स्थण्डिलमें भक्तिपूर्वक अपने धनसामर्थ्यके अनुसार पूजन करना चाहिये । अथवा बाहर तथा भीतर परमेश्वरकी पूजा करे । अन्तर्यागमें निरत ६१ । व्यक्ति बहिर्याग करे अथवा न करे॥५७–६१ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे शिवशास्त्रोक्त-नित्यनैमित्तिककर्मवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत सातवीं वायवीयसंहिताके उत्तरखण्डमें शिवशास्त्रोक्त नित्य - नैमित्तिककर्मवर्णन नामक बाईसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २२ ॥
अथ त्रयोविंशोऽध्यायः अन्तर्याग अथवा मानसिक पूजाविधिका वर्णन उपमन्युरुवाच तदनन्तर श्रीकृष्णके पूछनेपर नित्यनैमित्तिक व्याख्यां पूजाविधानस्य | कर्म तथा न्यासका वर्णन करनेके पश्चात् उपमन्यु प्रवदामि समासतः । बोले — अब मैं पूजाके विधानका संक्षेपसे वर्णन शिवशास्त्रे शिवेनैव । करता हूँ । इसे शिवशास्त्रमें शिवने शिवाके प्रति
शिवायै कथितस्य तु ॥ १ । कहा है ॥ १ ॥