शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 261–270
शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 261–270
पृष्ठ 261
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ११ ] रुद्रसंहिता ( सान्निध्यं रुद्रगायत्र्या अघोरेण निरोधयेत् ॥ ५०
ईशानः सर्वविद्यानामिति मंत्रेण पूजयेत् ।
पाद्यमाचनीयं च विधायार्घ्यं प्रदापयेत् ॥ ५१
स्नापयेद्विधिना रुद्रं गंधचंदनवारिणा ।
पञ्चगव्यविधानेन गृह्यपात्रेऽभिमंत्र्य च ॥ ५२
प्रणवेनैव गव्येन स्नापयेत्पयसा च तम् ।
दध्ना च मधुना चैव तथा चेक्षुरसेन तु ॥ ५३
घृतेन तु तथा पूज्यं सर्वकामहितावहम् ।
पुण्यैर्द्रव्यैर्महादेवं प्रणवेनाभिषेचयेत् ॥ ५४
पवित्रजलभाण्डेषु मंत्रैः तोयं क्षिपेत्ततः ।
शुद्धीकृत्य यथान्यायं सितवस्त्रेण साधकः ॥ ५५
तावद् दूरं न कर्तव्यं न यावच्चन्दनं क्षिपेत् ।
तंदुलैः सुन्दरैस्तत्र पूजयेच्छंकरं मुदा ॥ ५६
कुशापामार्गकर्पूरजातिचंपकपाटलैः करवीरैः सितैश्चैव मल्लिकाकमलोत्पलैः ॥ ५७
अपूर्वपुष्पैर्विविधैश्चन्दनाद्यैस्तथैव च ।
जलेन जलधारां च कल्पयेत्परमेश्वरे ॥ ५८
पात्रैश्च विविधैर्देवं स्नापयेच्च महेश्वरम् ।
मंत्रपूर्वं प्रकर्तव्या पूजा सर्वफलप्रदा ॥ ५ ९
मन्त्रांश्च तुभ्यं तांस्तात सर्वकामार्थसिद्धये ।
प्रवक्ष्यामि समासेन सावधानतया शृणु ॥ ६०
पवमानेन मंत्रेण तथा वाङ्मयकेन च ।
रुद्रेण नीलरुद्रेण सुशुक्लेन शुभेन च ॥ ६१
होतारेण तथा शीर्ष्णा शुभेनाथर्वणेन च ।
शांत्या वाथ पुनः शांत्या भारुण्डेनारुणेन च ॥ ६२
अर्थाभीष्टेन साम्ना च तथा देवव्रतेन च ॥ ६३
रथन्तरेण पुष्येण सूक्तेन पुरुषेण च ।
मृत्युंजयेन मंत्रेण तथा पंचाक्षरेण च ॥ ६४
सृष्टिखण्ड ) २४ ९ ' ॐ तत्पुरुषाय विद्महे ' इत्यादि रुद्रगायत्रीद्वारा इष्टदेवका सान्निध्य प्राप्त करके उन्हें ‘ ॐ अघोरेभ्योऽथ ' इत्यादि अघोर मन्त्रसे वहाँ निरुद्ध करे । तत्पश्चात् ' ॐ ईशानः सर्व - विद्यानाम् ' इत्यादि मन्त्रसे आराध्य देवका पूजन करे । पाद्य और आचमनीय अर्पित करके अर्घ्य दे॥४८–५१ ॥ तत्पश्चात् गन्ध और चन्दनमिश्रित जलसे विधिपूर्वक रुद्रदेवको स्नान कराये । फिर पंचगव्यनिर्माणकी विधिसे पाँचों द्रव्योंको एक पात्रमें लेकर प्रणवसे ही अभिमन्त्रित करके उन मिश्रित गव्यपदार्थोंद्वारा भगवान्को स्नान कराये । तत्पश्चात् पृथक् - पृथक् दूध, दही, मधु, गन्नेके रस तथा घीसे नहलाकर समस्त अभीष्टोंके दाता और हितकारी पूजनीय महादेवजीका प्रणवके उच्चारणपूर्वक पवित्र द्रव्योंद्वारा अभिषेक करे ॥ ५२-५४ ॥ साधक श्वेत वस्त्रसे उस जलको यथोचित रीतिसे छान ले और पवित्र जलपात्रोंमें मन्त्रोच्चारणपूर्वक जल डाले ॥५५ ॥
जलधारा तबतक बन्द न करे, जबतक इष्टदेवको चन्दन न चढ़ाये । तब सुन्दर अक्षतोंद्वारा प्रसन्नतापूर्वक शंकरजीकी पूजा करे । उनके ऊपर कुश, अपामार्ग, कपूर, चमेली, चम्पा, गुलाब, श्वेत कनेर, बेला, कमल और उत्पल आदि भाँति - भाँतिके अपूर्व पुष्पों एवं चन्दनसे उनकी पूजा करे । परमेश्वर शिवके ऊपर जलकी धारा गिरती रहे, इसकी भी व्यवस्था करे॥५६–५८ ॥ जलसे भरे भाँति - भाँतिके पात्रोंद्वारा महेश्वरको स्नान कराये । इस प्रकार मन्त्रोच्चारणपूर्वक समस्त फलोंको देनेवाली पूजा करनी चाहिये ॥५ ९ ॥ हे तात! अब मैं आपको समस्त मनोवांछित कामनाओंकी सिद्धिके लिये उन [ पूजासम्बन्धी ] मन्त्रोंको भी संक्षेपमें बता रहा हूँ, सावधानीके साथ सुनिये ॥ ६० ॥
पावमानमन्त्रसे, ‘ वाङ्मे ० ' इत्यादि मन्त्रसे, रुद्रमन्त्रसे, नीलरुद्रमन्त्रसे, सुन्दर एवं शुभ पुरुषसूक्तसे, श्रीसूक्तसे, सुन्दर अथर्वशीर्षके मन्त्रसे, ' आ नो भद्रा ० ' इत्यादि शान्तिमन्त्रसे, शान्तिसम्बन्धी दूसरे मन्त्रोंसे, भारुण्ड मन्त्र और अरुणमन्त्रोंसे, अर्थाभीष्टसाम तथा देवव्रतसामसे, ' अभि त्वा ० ' इत्यादि रथन्तरसामसे, पुरुषसूक्तसे, मृत्युंजयमन्त्र से तथा पंचाक्षरमन्त्रसे पूजा | करे ॥ ६१–६४ ॥
पृष्ठ 262
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५० जलधाराः सहस्त्रेण शतेनैकोत्तरेण वा कर्तव्या वेदमार्गेण नामभिर्वाथ वा पुनः ततश्चंदनपुष्पादि रोपणीयं शिवोपरि दापयेत्प्रणवेनैव मुखवासादिकं तथा
ततः स्फटिकसंकाशं देवं निष्कलमक्षयम् ।
कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम् ॥
ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रविष्ण्वाद्यैरपि देवैरगोचरम् वेदविद्भिर्हि वेदांते त्वगोचरमिति स्मृतम् ॥
आदिमध्यान्तरहितं भेषजं सर्वरोगिणाम् ।
शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवलिंगं व्यवस्थितम् ॥
प्रणवेनैव मंत्रेण पूजयेल्लिंगमूर्द्धनि ।
धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैस्ताम्बूलैः सुन्दरैस्तथा ॥
नीराजनेन रम्येण यथोक्तविधिना ततः ।
नमस्कारैः स्तवैश्चान्यैर्मन्त्रैर्नानाविधैरपि ॥
अर्घ्यं दत्त्वा तु पुष्पाणि पादयोः सुविकीर्य च ।
प्रणिपत्य च देवेशमात्मनाराधयेच्छिवम् ॥
हस्ते गृहीत्वा पुष्पाणि समुत्थाय कृतांजलिः । प्रार्थयेत्पुनरीशानं मंत्रेणानेन मंत्रेणानेन शंकरम् ॥
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया ।
कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शंकर ॥
पठित्वैवं च पुष्पाणि शिवोपरि मुदा न्यसेत् ।
ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा ह्याशिषो विविधास्तथा ॥
मार्जनं तु ततः कार्यं शिवस्योपरि वै पुनः ।
नमस्कारं ततः क्षांतिं पुनरागमनाय च ॥
ॐ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति बृहस्पतिर्दधातु ॥ ' इत्यादि स्वस्तिवाचनसम्बन्धी मन्त्र २. ‘ काले वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी शस्यशालिनी । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ११ । एक सहस्र अथवा एक सौ एक जलधाराएँ ॥ ६५ वैदिक विधिसे शिवके नाममन्त्रसे प्रदान करे ॥ ६५ ॥
| तदनन्तर भगवान् शंकरके ऊपर चन्दन और फूल ॥ ६६ आदि चढ़ाये । प्रणवसे ताम्बूल आदि अर्पित करे ॥ ६६ ॥
इसके बाद जो स्फटिकमणिके समान निर्मल, निष्कल, अविनाशी, सर्वलोककारण, सर्वलोकमय, ६७ परमदेव हैं, जो ब्रह्मा, इन्द्र, उपेन्द्र, विष्णु आदि । देवताओंको भी गोचर न होनेवाले, वेदवेत्ता विद्वानोंके ६८ द्वारा वेदान्तमें [ मन - वाणीसे ] अगोचर बताये गये हैं, जो आदि - मध्य - अन्तसे रहित, समस्त रोगियोंके लिये ६ ९ औषधरूप, शिवतत्त्वके नामसे विख्यात तथा शिवलिंगके रूपमें प्रतिष्ठित हैं, उन भगवान् शिवका शिवलिंगके ७० मस्तकपर प्रणवमन्त्रसे ही पूजन करे । धूप, दीप, नैवेद्य, सुन्दर ताम्बूल, सुरम्य आरती, स्तोत्रों तथा नाना प्रकारके मन्त्रों एवं नमस्कारोंद्वारा यथोक्त विधिसे ७१ उनकी पूजा करे ॥ ६७–७१ ॥ तत्पश्चात् अर्घ्य देकर भगवान्के चरणोंमें फूल ७२ बिखेरकर और साष्टांग प्रणाम करके देवेश्वर शिवकी आराधना करे ॥ ७२ ॥
इसके बाद हाथमें फूल लेकर खड़ा हो करके ७३ दोनों हाथ जोड़कर सर्वेश्वर शंकरकी पुनः प्रार्थना करे - हे शिव! मैंने अनजानमें अथवा जान - बूझकर ७४ जो जप - पूजा आदि सत्कर्म किये हों, वे आपकी कृपासे सफल हों ॥ ७३-७४ ॥ इस प्रकार पढ़कर भगवान् शिवके ऊपर ७५ प्रसन्नतापूर्वक फूल चढ़ाये । तत्पश्चात् स्वस्तिवाचन ' करके नाना प्रकारकी आशी: २ प्रार्थना करे । फिर शिवके ऊपर मार्जन करना चाहिये । इसके बाद नमस्कार करके ७६ अपराधके लिये क्षमा - प्रार्थना करते हुए पुनरागमनके नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो हैं । देशोऽयं क्षोभरहितो ब्राह्मणाः सन्तु निर्भयाः ॥ सर्वे च सुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामयाः । सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत् ॥ ' इत्यादि आशीः प्रार्थनाएँ हैं । ३. ‘ ॐ आपो हि ष्ठा मयोभुवः ' ( यजु ० ११ । ५० - ५२ ) इत्यादि तीन मार्जन - - मन्त्र म कहे गये हैं । इन्हें पढ़ते हुए इष्टदेवपर जल छिड़कना ' मार्जन ' कहलाता है । ४. ‘ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । तानि सर्वाणि मे देव क्षमस्व परमेश्वर ॥ ' इत्यादि क्षमाप्रार्थनासम्बन्धी
श्लोक हैं ।
पृष्ठ 263
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ११ ] रुद्रसंहिता (
अघोरमन्त्रमुच्चार्य नमस्कारं प्रकल्पयेत् ।
प्रार्थयेच्च पुनस्तत्र सर्वभावसमन्वितः ॥ ७७
शिवे भक्तिः शिवे भक्तिः शिवे भक्तिर्भवे भवे ।
अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम ॥ ७८
इति संप्रार्थ्य देवेशं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।
पूजयेत्परया भक्त्या गलनादैर्विशेषतः ॥ ७ ९
नमस्कारं ततः कृत्वा परिवारगणैः सह ।
प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा कार्यं कुर्याद्यथासुखम् ॥ ८०
एवं यः पूजयेन्नित्यं शिवभक्तिपरायणः ।
तस्य वै सकला सिद्धिर्जायते तु पदे पदे ॥ ८१
वाग्मी स जायते तस्य मनोऽभीष्टफलं ध्रुवम् ।
रोगं दुःखं च शोकं च ह्युद्वेगं कृत्रिमं तथा ॥ ८२
कौटिल्यं च गरं चैव यद्यद्दुःखमुपस्थितम् ।
तद्दुःखं नाशयत्येव शिवः शिवकरः परः ॥ ८३
कल्याणं जायते तस्य शुक्लपक्षे यथा शशी ।
वर्धते सद्गुणस्तत्र ध्रुवं शंकरपूजनात् ॥ ८४
इति पूजाविधिः शंभो: प्रोक्तस्ते मुनिसत्तम ।
अतः परं च शुश्रूषुः किं प्रष्टासि च नारद ॥ ८५
सृष्टिखण्ड ) २५१ लिये विसर्जन ' करना चाहिये । इसके बाद अघोर मन्त्रका उच्चारण करके नमस्कार करे । फिर सम्पूर्ण भावसे युक्त होकर इस प्रकार प्रार्थना करे- प्रत्येक जन्ममें शिवमें मेरी भक्ति हो, शिवमें भक्ति हो, शिवमें भक्ति हो । आपके अतिरिक्त दूसरा कोई मुझे शरण देनेवाला नहीं है । हे महादेव! आप ही मेरे लिये शरणदाता हैं ॥ ७५–७८ ॥ इस प्रकार प्रार्थना करके पराभक्तिके द्वारा
सम्पूर्ण सिद्धियोंके दाता देवेश्वर शिवका पूजन करे ।
विशेषतः गलेकी ध्वनिसे भगवान्को सन्तुष्ट करे ॥ ७ ९ ॥
तत्पश्चात् परिवारजनोंके साथ नमस्कार करके अनुपम प्रसन्नता प्राप्त करके समस्त [ लौकिक ] कार्य सुखपूर्वक करता रहे ॥ ८० ॥
जो इस प्रकार शिवभक्तिपरायण होकर प्रतिदिन पूजन करता है, उसे अवश्य ही पग - पगपर सब प्रकारकी सिद्धि प्राप्त होती है ॥८१ ॥
वह उत्तम वक्ता होता है तथा उसे मनोवांछित फलकी निश्चय ही प्राप्ति होती है । रोग, दुःख, शोक, दूसरोंके निमित्तसे होनेवाला उद्वेग, कुटिलता, विष तथा अन्य जो - जो कष्ट उपस्थित होता है, उसे कल्याणकारी परम शिव अवश्य नष्ट कर देते हैं ॥ ८२-८३ ॥ उस उपासकका कल्याण होता है । जैसे शुक्लपक्षमें चन्द्रमा बढ़ता है, वैसे ही शंकरकी पूजासे उसमें अवश्य ही सद्गुणोंकी वृद्धि होती है ॥८४ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! इस प्रकार मैंने शिवकी पूजाका विधान आपको बताया । हे नारद! अब आप और । क्या पूछना तथा सुनना चाहते हैं? ॥८५ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजाविधिवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके प्रथम खण्डमें सृष्टि - उपाख्यानमें शिवपूजाविधिवर्णन नामक ग्यारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ११ ॥
१. ‘ यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय मामकीम् । अभीष्टफलदानाय पुनरागमनाय च ॥ ' इत्यादि विसर्जनसम्बन्धी श्लोक हैं । २. अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो नमस्तेऽस्तु रुद्ररूपेभ्यः ॥
पृष्ठ 264
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १२ अथ द्वादशोऽध्यायः भगवान् शिवकी श्रेष्ठता तथा उनके पूजनकी अनिवार्य आवश्यकताका प्रतिपादन नारद उवाच ब्रह्मन्प्रजापते तात धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः एतदेव पुनः सम्यग्ब्रूहि मे विस्तराद्विधे ब्रह्मोवाच एकस्मिन्समये तात ऋषीनाहूय सर्वतः निर्जरांश्चावदं प्रीत्या सुवचः पद्मसंभवः यदि नित्यसुखे श्रद्धा यदि सिद्धेश्च कामुकाः आगन्तव्यं मया सार्धं तीरं क्षीरपयोनिधेः इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गतास्ते हि मया सह यत्रास्ते भगवान्विष्णुः सर्वेषां हितकारकः तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं जनार्दनम् उपतस्थुः सुरा नत्वा सुकृताञ्जलयो मुने तान्दृष्ट्वा च तदा विष्णुर्ब्रह्माद्यानमरान्स्थितान् । स्मरन् शिवपदांभोजमब्रवीत्परमं वचः विष्णुरुवाच किमर्थमागता यूयं ब्रह्माद्याश्च सुरर्षयः । सर्वं वदत तत्प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना ब्रह्मोवाच इति पृष्टास्तदा तेन विष्णुना च मया सुराः ।
पुनः प्रणम्य तं प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना 1 ।
विनिवेदयितुं कार्यं ह्यब्रुवन्वचनं शुभम् ॥
देवा ऊचुः नित्यं सेवा तु कस्यैव कार्या दुःखापहारिणी ॥ इत्येतद्वचनं श्रुत्वा
श्रुत्वा भगवान्भक्तवत्सलः ।
सामरस्य मम प्रीत्या कृपया वाक्यमब्रवीत् ॥
श्रीभगवानुवाच
ब्रह्मन् शृणु सुरैः सम्यक् श्रुतं च भवता पुरा ।
तथापि कथ्यते तुभ्यं देवेभ्यश्च तथा पुनः ॥
नारदजी बोले – हे ब्रह्मन्! हे प्रजापते! हे तात! । आप धन्य हैं; क्योंकि आपकी बुद्धि भगवान् शिवमें ॥ १ लगी हुई है । हे विधे! आप पुनः इसी विषयका सम्यक् प्रकारसे विस्तारपूर्वक मुझसे वर्णन कीजिये ॥ १ ॥
ब्रह्माजी बोले- हे तात! एक समयकी बात । है; कमलसे उत्पन्न होनेवाले मैंने चारों ओरसे ऋषियों ॥ और देवताओंको बुलाकर प्रेमपूर्वक सुन्दर और मधुर वाणीमें कहा- ॥ २ ॥
। यदि आप सब नित्य सुख प्राप्त करनेकी इच्छा ॥ ३ रखते हैं और नित्य अपने मनोरथकी सिद्धि चाहते हैं, तो मेरे साथ क्षीरसागरके तटपर आयें ॥ ३ ॥
। इस वचनको सुनकर वे सब मेरे साथ वहाँपर ॥ ४ गये, जहाँ सर्वकल्याणकारी भगवान् विष्णु निवास करते हैं ॥४ ॥
। हे मुने! वहाँपर जाकर सभी देवता भगवान् ॥ ५ जगन्नाथ देवदेवेश्वर जनार्दन विष्णुको हाथ जोड़कर प्रणाम करके खड़े हो गये । ब्रह्मा आदि उन उपस्थित देवताओंको देखकर [ मनमें ] शिवके चरणकमलका ॥ ६ स्मरण करते हुए विष्णु कहने लगे - ॥ ५-६ ॥ विष्णुजी बोले- हे ब्रह्मादि देवो और ऋषियो! आपलोग यहाँ किसलिये आये हुए हैं? प्रेमपूर्वक सब ॥ ७ कुछ कहें? इस समय कौन - सा कार्य आ पड़ा? ॥७ ॥
ब्रह्माजी बोले — भगवान् विष्णुके द्वारा ऐसा पूछनेपर मैंने उन्हें प्रणाम किया और उपस्थित उन सभी देवताओंसे कहा कि इस समय आप सबके आनेका क्या ८ प्रयोजन है? इसका निवेदन आप सब करें ॥ ८ ॥
देवता बोले— [ हे विष्णो! ] किसकी सेवा है, जो सभी दुःखोंको दूर करनेवाली है, जिसको कि हमें ९ नित्य करना चाहिये । देवताओंका यह वचन सुनकर भक्तवत्सल भगवान् विष्णु देवताओंसहित मेरी प्रसन्नताके १० लिये कृपापूर्वक यह वाक्य कहने लगे— ॥ ९ -१० ॥ श्रीभगवान् बोले — हे ब्रह्मन्! देवोंके साथ आपने पहले भी इस विषयमें सुना है, किंतु आज पुनः ११ । आपको और देवताओंको बता रहा हूँ ॥११ ॥
पृष्ठ 265
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १२ ] रुद्रसंहिता (
दृष्टं च दृश्यतेऽद्यैव किं पुनः पृच्छ्यतेऽधुना ।
ब्रह्मन्देवैः समस्तैश्च बहुधा कार्यतत्परैः ॥ १२
सेव्यः सेव्यः सदा देवः शंकरः सर्वदुःखहा ।
ममापि कथितं तेन ब्रह्मणोऽपि विशेषतः ॥ १३
प्रस्तुतं चैव दृष्टं वः सर्वं दृष्टान्तमद्भुतम् ।
त्याज्यं तदर्चनं नैव कदापि सुखमीप्सुभिः ॥ १४
सन्त्यज्य देवदेवेशं लिंगमूर्ति महेश्वरम् ।
तारपुत्रास्तथैवैते नष्टास्तेऽपि सबान्धवाः ॥ १५
मया च मोहितास्ते वै मायया दूरतः कृताः ।
सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः शिवेन रहिता यदा ॥ १६
तस्मात्सदा पूजनीयो लिंगमूर्तिधरो हरः ।
सेवनीयो विशेषेण श्रद्धया देवसत्तम ॥ १७
शर्वलिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याश्च सत्तमाः ।
अहं त्वं च तथा ब्रह्मन्कथं तद्विस्मृतं त्वया ॥ १८
तल्लिङ्गमर्चयेन्नित्यं येन केनापि हेतुना ।
तस्मात् ब्रह्मन्सुरैः शर्वः सर्वकामफलेप्सया ॥ १ ९
साहानिस्तन्महाछिद्रं सान्धता सा च मुग्धता ।
यन्मुहूर्तं क्षणं वापि शिवं नैव समर्चयेत् ॥ २०
भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः ।
भवसंस्मरणा ये च न ते दुःखस्य भाजनाः ॥ २१
भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाभरणाः स्त्रियः ।
धनं च तुष्टिपर्यन्तं पुत्रपौत्रादिसंततिः ॥ २२
आरोग्यं च शरीरं च प्रतिष्ठां चाप्यलौकिकीम् ।
ये वांछंति महाभागाः सुखं वा त्रिदशालयम् ॥ २३
अंते मुक्तिफलं चैव भक्तिं वा परमेशितुः ।
पूर्वपुण्यातिरेकेण तेऽर्चयन्ति सदाशिवम् ॥ २४
सृष्टिखण्ड ) २५३ हे ब्रह्मन्! अपने - अपने कार्योंमें संलग्न समस्त देवोंके साथ आपने जो देखा है और इस समय जो देख रहे हैं, उसके विषयमें बार - बार क्यों पूछ रहे हैं? ॥ १२ ॥
सभी दुःखोंको दूर करनेवाले शंकरजीकी ही सदा सेवा करनी चाहिये । यह बात स्वयं ही उन्होंने विशेषकर मुझसे और ब्रह्मासे भी कही थी ॥ १३ ॥
इस अद्भुत दृष्टान्तको आप सब लोगोंने भी देखा है । अत: सुख चाहनेवाले लोगोंको कभी भी उनका पूजन नहीं छोड़ना चाहिये ॥१४ ॥
देवदेवेश्वर भगवान् शंकरके लिंगमूर्तिरूप महेश्वरका त्याग करके अपने बन्धु - बान्धवोंसहित तारपुत्र नष्ट हो गये । [ शिवकी आराधनाका परित्याग करनेके कारण ] वे सब मेरे द्वारा मायासे मोहित कर दिये गये और जब वे शिवकी भक्तिसे वंचित हो गये, तब वे सब नष्ट और ध्वस्त हो गये ॥ १५-१६ ॥ अतः हे देवसत्तम! लिंगमूर्ति धारण करनेवाले भगवान् शंकरकी विशेष श्रद्धाके साथ सदैव पूजा और सेवा करनी चाहिये । शिवलिंगकी पूजा करनेसे ही देवता, दैत्य, हम और आप सभी श्रेष्ठताको प्राप्त कर सके हैं, हे ब्रह्मन्! आपने उसे कैसे भुला दिया है? ॥ १७-१८ ॥ इसलिये जिस किसी भी तरहसे भगवान् शिवके लिंगका पूजन नित्य करना ही चाहिये । हे ब्रह्मन्! सभी मनोकामनाओंकी पूर्तिके लिये देवताओंको भगवान् शिवकी पूजा करनी चाहिये ॥ १ ९ ॥ वही [ मनुष्यके जीवनकी बहुत बड़ी ] हानि है, वही [ उसके चरित्रका ] बहुत बड़ा छिद्र है, वही उसकी अन्धता और वही महामूर्खता है, जिस मुहूर्त अथवा क्षणमें मनुष्य शिवका पूजन नहीं करता है ॥ २० ॥
जो शिवभक्तिपरायण हैं, जो शिवमें अनुरक्त चित्तवाले हैं और जो शिवका स्मरण करते हैं, वे दुःखके पात्र नहीं होते । जो महाभाग मनको अच्छे लगनेवाले सुन्दर - सुन्दर भवन, सुन्दर आभूषणोंसे युक्त स्त्रियाँ, इच्छानुकूल धन, पुत्र - पौत्रादि सन्तति, निरोग शरीर, अलौकिक प्रतिष्ठा, स्वर्गलोकका सुख, अन्तकालमें मुक्तिलाभ तथा परमेश्वरकी भक्ति चाहते हैं, वे पूर्वजन्मकृत पुण्याधिक्यके कारण सदाशिवकी अर्चना किया करते हैं ॥ २१–२४ ॥
पृष्ठ 266
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५४ श्रीशिवमहापुराण - [ अ ० १२
योऽर्चयेच्छिवलिंगं वै नित्यं भक्तिपरायणः ।
तस्य वै सफला सिद्धिर्न स पापैः प्रयुज्यते ॥
ब्रह्मोवाच
इत्युक्ताश्च तदा देवाः प्रणिपत्य हरिं स्वयम् ।
लिंगानि प्रार्थयामासुः सर्वकामाप्तये नृणाम् ॥
तच्छ्रुत्वा च तदा विष्णुर्विश्वकर्माणमब्रवीत् ।
अहं च मुनिशार्दूल जीवोद्धारपरायणः ॥
विश्वकर्मन्यथा शम्भोः कल्पयित्वा शुभानि च ।
लिंगानि सर्वदेवेभ्यो देयानि वचनान्मम ॥
ब्रह्मोवाच
लिंगानि कल्पयित्वैवमधिकारानुरूपतः ।
विश्वकर्मा ददौ तेभ्यो नियोगान्मम वा हरेः ॥
तदेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तम ।
पद्मरागमयं शक्रो हैमं विश्रवसः सुतः ॥
पीतं मणिमयं धर्मो वरुणः श्यामलं शिवम् ।
इन्द्रनीलमयं विष्णुर्ब्रह्मा हेममयं तथा ॥
विश्वेदेवास्तथा रौप्यं वसवश्च तथैव च ।
आरकूटमयं वापि पार्थिवं ह्यश्विनौ मुने ॥
लक्ष्मीश्च स्फाटिकं देवी ह्यादित्यास्ताम्रनिर्मितम् ।
मौक्तिकं सोमराजो वै वज्रलिंगं विभावसुः ॥
मृण्मयं चैव विप्रेंद्रा विप्रपत्न्यस्तथैव च ।
चांदनं च मयो नागाः प्रवालमयमादरात् ॥
नवनीतमयं देवी योगी भस्ममयं तथा ।
यक्षा दधिमयं लिंगं छाया पिष्टमयं तथा ॥
शिवलिंगं च ब्रह्माणी रत्नं पूजयति ध्रुवम् ।
पारदं पार्थिवं बाणः समर्चति परेऽपि वा ॥
जो भक्तिपरायण मनुष्य शिवलिंगकी नित्य पूजा २५ करता है, उसीकी सिद्धि सफल होती है और वह पापोंसे लिप्त नहीं होता है ॥ २५ ॥
ब्रह्माजी बोले – श्रीभगवान् विष्णुने जब देवताओंसे ऐसा कहा, तब उन्होंने साक्षात् हरिको प्रणाम करके मनुष्योंकी समस्त कामनाओंकी प्राप्तिके २६ लिये उनसे शिवलिंग देनेकी प्रार्थना की ॥ २६ ॥
उसको सुनकर भगवान् विष्णुने विश्वकर्मासे २७ कहा- हे मुनिश्रेष्ठ! मैं तो जीवोंका उद्धार करनेमें तत्पर हूँ । हे विश्वकर्मन्! मेरी आज्ञासे आप भगवान् शिवके कल्याणकारी लिंगोंका निर्माण करके उन्हें २८ सभी देवताओंको प्रदान कीजिये ॥ २७-२८ ॥ ब्रह्माजी बोले- तब विश्वकर्माने अधिकारके अनुसार शिवलिंगोंका निर्माण करके मेरी और २ ९ विष्णुकी आज्ञासे उन सभी शिवलिंगोंको उन देवताओंको प्रदान किया ॥ २ ९ ॥ हे ऋषिश्रेष्ठ! वही मैं आज आपसे कह रहा ३० हूँ, सुनिये । इन्द्र पद्मरागमणिसे बने शिवलिंग, विश्रवापुत्र कुबेर सुवर्णलिंग, धर्म पीतवर्ण पुखराजकी मणिसे निर्मित लिंग, वरुण श्यामवर्णकी मणियोंसे बने हुए ३१ लिंग, विष्णु इन्द्रनीलमणिसे निर्मित लिंग, ब्रह्मा सुवर्णसे बने शिवलिंग, हे मुने! सभी विश्वेदेव चाँदीसे निर्मित शिवलिंग, वसुगण पीतलके शिवलिंग, अश्विनीकुमार ३२ पार्थिव लिंग, देवी लक्ष्मी स्फटिकमणिनिर्मित लिंग, सभी आदित्य ताम्रनिर्मित लिंग, सोमराज चन्द्रमा मौक्तिक शिवलिंग, अग्निदेव वज्रमणि [ हीरे ] -से बने ३३ शिवलिंग, श्रेष्ठ ब्राह्मण और उनकी पत्नियाँ मृण्मय पार्थिव शिवलिंग, मयदानव चन्दनके शिवलिंग, नाग ३४ मूँगेसे बने शिवलिंगका आदरपूर्वक विधिवत् पूजन करते हैं ॥३०-३४ ॥ देवी दुर्गा मक्खनसे बने हुए शिवलिंग, योगी ३५ भस्मनिर्मित शिवलिंग, यक्ष दधिनिर्मित शिवलिंग तथा | छाया चावलके आटेकी पीठीसे बने हुए शिवलिंगकी विधिवत् पूजा करती हैं । ब्रह्माणी देवी रत्नमय शिवलिंगकी पूजा करती हैं । बाणासुर पारेसे बने | शिवलिंग तथा दूसरे लोग मिट्टी आदिसे बनाये गये ३६ । पार्थिव शिवलिंगका विधिवत् पूजन करते हैं ॥ ३५-३६ ॥
पृष्ठ 267
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १२ ] रुद्रसंहिता (
एवंविधानि लिंगानि दत्तानि विश्वकर्मणा ।
ते पूजयन्ति सर्वे वै देवा ऋषिगणास्तथा ॥ ३७
विष्णुर्दत्त्वा च लिंगानि देवेभ्यो हितकाम्यया ।
पूजाविधिं समाचष्ट ब्रह्मणे मे पिनाकिनः ॥ ३८
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्माहं देवसत्तमैः ।
आगच्छं च स्वकं धाम हर्षनिर्भरमानसः ॥ ३ ९
तत्रागत्य ऋषीन्सर्वान्देवांश्चाहं तथा मुने ।
शिवपूजाविधिं सम्यगब्रुवं सकलेष्टदम् ॥ ४०
ब्रह्मोवाच
श्रूयतामृषयः सर्वे सामराः प्रेमतत्पराः ।
शिवपूजाविधिं प्रीत्या कथये भुक्तिमुक्तिदम् ॥ ४१
मानुषं जन्म सम्प्राप्य दुर्लभं सर्वजन्तुषु ।
तत्रापि सत्कुले देवा दुष्प्राप्यं च मुनीश्वराः ॥ ४२
अव्यंगं चैव विप्रेषु साचारेषु सुपुण्यतः ।
शिवसंतोषहेतोश्च कर्म स्वोक्तं समाचरेत् ॥ ४३
यद्यज्जातिसमुद्दिष्टं तत्तत्कर्म न लंघयेत् ।
यावद्दानस्य सम्पत्तिस्तावत्कर्म समावहेत् ॥ ४४
कर्मयज्ञसहस्त्रेभ्यस्तपोयज्ञो विशिष्यते ।
तपोयज्ञसहस्त्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते ॥ ४५
ध्यानयज्ञात्परं नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम् ।
यतः समरसं स्वेष्टं योगी ध्यानेन पश्यति ॥ ४६
ध्यानयज्ञरतस्यास्य सदा सन्निहितः शिवः ।
नास्ति विज्ञानिनां किंचित्प्रायश्चित्तादिशोधनम् ॥ ४७
सृष्टिखण्ड ) २५५ विश्वकर्माने इसी प्रकारके शिवलिंग देवताओं और ऋषियोंको भी दिये थे, जिनकी पूजा वे सभी देवता और ऋषि सदैव करते रहते हैं ॥ ३७ ॥
देवताओंकी हितकामनाके लिये विष्णुने उन्हें शिवलिंग प्रदान करके मुझ ब्रह्मासे शिवका पूजन-विधान भी बताया । उनके द्वारा कहे गये शिवलिंगके उस पूजनविधानको सुनकर प्रसन्नचित्त मैं ब्रह्मा देवताओंके साथ अपने स्थानपर लौट आया ॥ ३८-३९ ॥ हे मुने! वहाँ आकरके मैंने सभी देवों और ऋषियोंको सम्पूर्ण अभीष्टकी सिद्धि करनेवाले शिवलिंगके पूजन - विधानको सम्यक् रूपसे बताया ॥ ४० ॥
ब्रह्माजी बोले- हे सभी देवताओ और ऋषियो! सुनिये । मैं प्रसन्नतापूर्वक आप सबसे शिवपूजनकी उस विधिका वर्णन करने जा रहा हूँ, जो भोग और मोक्षको देनेवाली है ॥४१ ॥
हे देवो! हे मुनीश्वरो! सभी जीव - जन्तुओंमें मनुष्यका जन्म प्राप्त करना दुर्लभ है, उसमें भी उत्तम कुलमें जन्म लेना तो अत्यन्त दुर्लभ है । उत्तम कुलमें भी सदाचारी ब्राह्मणोंके यहाँ जन्म लेना अच्छे पुण्योंसे ही सम्भव है | अतः भगवान् सदाशिवकी प्रसन्नताके लिये सदैव स्ववर्णाश्रम - विहित कर्म करते रहना चाहिये ॥ ४२-४३ ॥ जिस जातिके लिये जो - जो सत्कर्म बताया गया है, उस - उस कर्मका उल्लंघन नहीं करना चाहिये, जितनी सम्पत्ति हो, उसके अनुसार दानकर्म करना चाहिये ॥ ४४ ॥
कर्ममय सहस्रों यज्ञोंकी अपेक्षा तपयज्ञ श्रेष्ठ है । सहस्रों तपयज्ञोंकी अपेक्षा जपयज्ञका महत्त्व अधिक है । ध्यान - यज्ञसे बढ़कर तो कोई वस्तु है ही नहीं । ध्यान ज्ञानका साधन है; क्योंकि योगी ध्यानके द्वारा अपने इष्टदेव एकरस सदाशिवका साक्षात्कार करता है ॥ ४५-४६ ॥ भगवान् सदाशिव सदैव ध्यानयज्ञमें तत्पर रहनेवाले उपासकके सान्निध्यमें रहते हैं । जो विज्ञानसे सम्पन्न हैं, उनकी शुद्धिके लिये किसी प्रायश्चित्त आदिकी आवश्यकता नहीं है ॥ ४७ ॥
पृष्ठ 268
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५६ विशुद्धा विद्यया ये च ब्रह्मन्ब्रह्मविदो जनाः नास्ति क्रिया च तेषां वै सुखं दुःखं विचारतः धर्माधम जपो होमो ध्यानं ध्यानविधिस्तथा सर्वदा निर्विकारास्ते विद्यया च तयामराः
परानंदकरं लिंगं विशुद्धं शिवमक्षरम् ।
निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम् ॥
लिंगं तु द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यंतरं द्विजाः ।
बाह्यं स्थूलं समुद्दिष्टं सूक्ष्ममाभ्यंतरं मतम् ॥
कर्मयज्ञरता ये च स्थूललिंगार्चने रताः । असतां भावनार्थाय सूक्ष्मेण स्थूलविग्रहाः आध्यात्मिकं तु यल्लिंगं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् स तल्लिंगे तथा स्थूले कल्पयेच्च न चान्यथा ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भावात्प्रत्यक्षमव्ययम् श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १२ । हे ब्रह्मन्! जो ब्रह्मविद् विशुद्ध ब्रह्मविद्याके द्वारा ॥ ४८ ब्रह्म - साक्षात्कार कर लेते हैं, उन्हें क्रिया, सुख - दुःख, धर्म - अधर्म, जप, होम, ध्यान और ध्यान - विधिको । जानने तथा करनेकी आवश्यकता नहीं है । वे इस ॥ ४ ९ विद्यासे सदा निर्विकार रहते हैं और अन्तमें अमर हो जाते हैं॥४८-४९ ॥ इस शिवलिंगको परमानन्द देनेवाला, विशुद्ध, कल्याणस्वरूप, अविनाशी, निष्कल, सर्वव्यापक तथा ५० योगियोंके हृदयमें अवस्थित रहनेवाला जानना चाहिये ॥ ५० ॥
हे द्विजो! शिवलिंग दो प्रकारका बताया गया ५१ है – बाह्य और आभ्यन्तर । बाह्य लिंगको स्थूल एवं आभ्यन्तर लिंगको सूक्ष्म माना गया है ॥ ५१ ॥
जो कर्मयज्ञमें तत्पर रहनेवाले हैं, वे स्थूल ॥ ५२ लिंगकी अर्चनामें रत रहते हैं । सूक्ष्मतया शिवके प्रति ध्यान करनेमें अशक्त अज्ञानियोंके लिये शिवके इस स्थूलविग्रहकी कल्पना की गयी है । जिसको इस । आध्यात्मिक सूक्ष्मलिंगका प्रत्यक्षीकरण नहीं होता है, ॥ ५३ उसे उस स्थूल लिंगमें इस सूक्ष्म लिंगकी कल्पना करनी चाहिये, इसके अतिरिक्त कोई अन्य उपाय नहीं है ॥५२-५३ ॥ । ज्ञानियोंके लिये सूक्ष्मलिंगकी पूजाका विधान है, यथा स्थूलमयुक्तानामुत्कृष्टादौ प्रकल्पितम् ॥५४ [ जिसमें ध्यानकी प्रधानता होती है । ] ध्यान करनेसे अहो विचारतो नास्ति ह्यन्यत्तत्वार्थवादिनः निष्फलं सकलं चित्ते सर्वं शिवमयं जगत्
एवं ज्ञानविमुक्तानां नास्ति दोषविकल्पना ।
विधिश्चैव तथा नास्ति विहिताविहिते तथा ॥
उस शिवका साक्षात्कार होता है, जो सदैव निर्मल और अव्यय रहनेवाला है । जिस प्रकार अज्ञानियोंके लिये स्थूल लिंगकी उत्कृष्टता बतायी गयी है, उसी प्रकार ज्ञानियोंके लिये इस सूक्ष्मलिंगको उत्तम माना गया है ॥५४ ॥
। दूसरे तत्त्वार्थवादियोंके विचारसे आगे कोई ॥ ५५ अन्तर नहीं है; क्योंकि निष्कल तथा कलामयरूपसे । वह सबके चित्तमें रहता है । सम्पूर्ण जगत् शिवस्वरूप ही है ॥५५ ॥
इस प्रकार ज्ञानके द्वारा शिवका साक्षात्कार करके विमुक्त हुए लोगोंको कोई भी पाप नहीं लगता । उनके लिये विधि - निषेध और विहित - अविहित कुछ ५६ | भी नहीं है ॥ ५६ ॥
पृष्ठ 269
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १२ ] रुद्रसंहिता ( सृष्टिखण्ड ) २५७
यथा जलेषु कमलं सलिलैर्नावलिप्यते ।
तथा ज्ञानी गृहे तिष्ठन्कर्मणा नावबध्यते ॥ ५७
इति ज्ञानं समुत्पन्नं यावन्नैव नरस्य वै ।
तावच्च कर्मणा देवं शिवमाराधयेन्नरः ॥ ५८
प्रत्ययार्थं च जगतामेकस्थोऽपि दिवाकरः ।
एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारादिवस्तुषु ॥ ५ ९
दृश्यते श्रूयते लोके यद्यत्सदसदात्मकम् ।
तत्तत्सर्वं सुरा वित्त परं ब्रह्म शिवात्मकम् ॥ ६०
भेदो जलानां लोकेऽस्मिन्प्रतिभावेऽविचारतः ।
एवमाहुस्तथा चान्ये सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः ॥ ६१
हृदि संसारिणः साक्षात्सकलः परमेश्वरः ।
इति विज्ञानयुक्तस्य किं तस्य प्रतिमादिभिः ॥ ६२
इति विज्ञानहीनस्य प्रतिमाकल्पना शुभा ।
पदमुच्चैः समारोढुं पुंसो ह्यालम्बनं स्मृतम् ॥ ६३
आलम्बनं विना तस्य पदमुच्चैः सुदुष्करम् ।
निर्गुणप्राप्तये नॄणां प्रतिमालम्बनं स्मृतम् ॥६४
सगुणान्निर्गुणप्राप्तिर्भवतीति सुनिश्चितम् ।
एवं च सर्वदेवानां प्रतिमा प्रत्ययावहा ॥ ६५
देवश्चायं महीयान्वै तस्यार्थे पूजनं त्विदम् ।
गंधचन्दनपुष्पादि किमर्थं प्रतिमां विना ॥ ६६
2223 Shivmahapuranam_Part I_Section_10_1_Front जिस प्रकार जलके भीतर रहते हुए भी कमल जलसे लिप्त नहीं होता है, उसी प्रकार घरमें रहते हुए भी ज्ञानी पुरुषको कर्म अपने बन्धनमें बाँध नहीं पाते हैं ॥५७ ॥
इस प्रकारका ज्ञान जबतक मनुष्यको प्राप्त न हो जाय, तबतक उसे कर्मविहित स्थूल या सूक्ष्म शिवलिंगका निर्माणादि करके सदाशिवकी ही आराधना करनी चाहिये ॥ ५८ ॥
जिस प्रकार विश्वासके लिये जगत्में सूर्य एक ही स्थित है और एक होते हुए भी जलके आधार जलाशय आदि वस्तुओंमें [ अपने प्रतिबिम्बके कारण ] बहुत - से रूपोंमें दिखायी पड़ता है, उसी प्रकार हे देवो! यह सत् - असत्रूप जो कुछ भी इस संसारमें सुनायी और दिखायी दे रहा है, उसे आपलोग शिवस्वरूप परब्रह्म ही समझें ॥। ५ ९ -६० ॥ जलतत्त्वके एक होनेपर भी उनके सम्बन्धमें जो भेद प्रतीत होता है, वह संसारमें सम्यक् विचार न करनेके कारण ही है - ऐसा अन्य सभी वेदार्थतत्त्वज्ञ भी कहते हैं ॥ ६१ ॥
संसारियोंके हृदयमें सकल लिंगस्वरूप साक्षात् परमेश्वरका वास है - ऐसा ज्ञान जिसको हो गया है, उसको प्रतिमा आदिसे क्या प्रयोजन है! ॥ ६२ ॥
इस प्रकारके ज्ञानसे हीन प्राणीके लिये शुभ प्रतिमाकी कल्पना की गयी है; क्योंकि ऊँचे स्थानपर चढ़नेके लिये मनुष्यके लिये आलम्बन आवश्यक बताया गया है ॥६३ ॥
जैसे आलम्बनके बिना ऊँचे स्थानपर चढ़ना मनुष्यके लिये अत्यन्त कठिन ही नहीं सर्वथा असम्भव है, वैसे ही निर्गुण ब्रह्मकी प्राप्तिके लिये प्रतिमाका अवलम्बन आवश्यक कहा गया है ॥ ६४ ॥
सगुणसे ही निर्गुणकी प्राप्ति होती है - ऐसा निश्चित है । इस प्रकार सभी देवताओंकी प्रतिमाएँ उन देवोंमें विश्वास उत्पन्न करनेके लिये होती हैं ॥ ६५ ॥
ये देव सभी देवताओंसे महान् हैं । इन्हींके लिये यह पूजनका विधान है । यदि प्रतिमा न हो, तो गन्ध-चन्दन, पुष्पादिकी आवश्यकता किस कार्यसिद्धिके लिये रह जायगी ॥६६ ॥
पृष्ठ 270
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १२
तावच्च प्रतिमा पूज्या यावद्विज्ञानसम्भवः ।
ज्ञानाभावे न पूज्येत पतनं तस्य निश्चितम् ॥ ६७
एतस्मात्कारणाद्विप्राः श्रूयतां परमार्थतः ।
स्वजात्युक्तं तु यत्कर्म कर्तव्यं तत्प्रयत्नतः ॥ ६८
यत्र यत्र यथा भक्तिः कर्तव्यं पूजनादिकम् ।
विना पूजनदानादि पातकं न च दूरतः ॥ ६ ९
यावच्च पातकं देहे तावत्सिद्धिर्न जायते ।
गते च पातके तस्य सर्वं च सफलं भवेत् ॥ ७०
यथा च मलिने वस्त्रे रंगः शुभतरो न हि ।
क्षालने हि कृते शुद्धे सर्वो रंग: प्रसज्जते ॥ ७१
तथा च निर्मले देहे देवानां सम्यगर्चया ।
ज्ञानरंगः प्रजायेत तदा विज्ञानसंभवः ॥ ७२
विज्ञानस्य च सन्मूलं भक्तिरव्यभिचारिणी ।
ज्ञानस्यापि च सन्मूलं भक्तिरेवाऽभिधीयते ॥ ७३
भक्तेर्मूलं तु सत्कर्म स्वेष्टदेवादिपूजनम् ।
तन्मूलं सद्गुरुः प्रोक्तस्तन्मूलं संगतिः सताम् ॥ ७४
संगत्या गुरुराप्येत गुरोर्मन्त्रादिपूजनम् ।
पूजनाज्जायते भक्तिर्भक्त्या ज्ञानं प्रजायते ॥ ७५
विज्ञानं जायते ज्ञानात्परब्रह्मप्रकाशकम् ।
विज्ञानं च यदा जातं तदा भेदो निवर्तते ॥ ७६
भेदे निवृत्ते सकले द्वंद्वदुःखविहीनता ।
द्वंद्वदुःखविहीनस्तु शिवरूपो भवत्यसौ ॥ ७७
द्वंद्वाप्राप्तौ न जायेतां सुखदुःखे विजानतः ।
विहिताविहिते तस्य न स्यातां च सुरर्षयः ॥ ७८
प्रतिमाका पूजन तबतक करते रहना चाहिये , जबतक विज्ञान [ परब्रह्म परमेश्वरका ज्ञान ] प्राप्त नहीं हो जाता । बिना ज्ञान प्राप्त किये ही जो प्रतिमाका पूजन छोड़ देता है, उसका निश्चित ही पतन होता है ॥ ६७ ॥
हे ब्राह्मणो! इस कारण आपलोग परमार्थरूपसे सुनें । अपनी जातिके अनुसार [ शास्त्रोंमें ] जो कर्म बताया गया है, उसे प्रयत्नपूर्वक करना चाहिये ॥ ६८ ॥
जहाँ - जहाँ जैसी भक्ति हो, वहाँ - वहाँ तदनुरूप पूजनादि कर्म करना चाहिये; क्योंकि पूजन, दान आदिके बिना पाप दूर नहीं होता ॥ ६ ९ ॥ जबतक शरीरमें पाप रहता है, तबतक सिद्धिकी प्राप्ति नहीं होती है । पापके दूर हो जानेपर उसका सब कुछ सफल हो जाता है ॥७० ॥
जिस प्रकार मलिन वस्त्रमें रंग बहुत सुन्दर नहीं चढ़ता, किंतु उसे भली प्रकारसे धोकर स्वच्छ कर नेपर पूरा रंग अच्छी तरहसे चढ़ता है, उसी प्रकार देवताओंकी विधिवत् पूजा करनेसे जब निर्मल शरीरमें ज्ञानरूपी रंग चढ़ता है, तब जाकर उस ब्रह्मविज्ञानका प्रादुर्भाव होता है॥७१-७२ ॥ विज्ञानका मूल अनन्य भक्ति है और ज्ञानका मूल भी भक्ति ही कही जाती है ॥७३ ॥
भक्तिका मूल सत्कर्म और अपने इष्टदेव आदिका पूजन है और उसका मूल सद्गुरु कहे गये हैं और उन सद्गुरुका मूल सत्संगति है ॥७४ ॥
सत्संगतिसे सद्गुरुको प्राप्त करना चाहिये । सद्गुरुसे प्राप्त मन्त्रसे देवपूजन आदि सत्कर्म करने चाहिये; क्योंकि देवपूजनसे भक्ति उत्पन्न होती है और उस भक्तिसे ज्ञानका प्रादुर्भाव होता है ॥७५ ॥
ज्ञानसे परब्रह्मके प्रकाशक विज्ञानका उदय होता है । जब विज्ञानका उदय हो जाता है, तब भेदबुद्धि [ स्वतः ही ] नष्ट हो जाती है ॥ ७६ ॥
समस्त भेदोंके नष्ट हो जानेपर द्वन्द्व - दुःख भी नष्ट हो जाते हैं । द्वन्द्व - दुःखसे रहित हो जानेपर वह साधक शिवस्वरूप हो जाता है ॥ ७७ ॥
हे देवर्षियो! द्वन्द्वके नष्ट हो जानेपर ज्ञानीको सुख-दुःखकी अनुभूति नहीं होती और विहित - अविहितका प्रपंच भी उसके लिये नहीं रह जाता है ॥ ७८ ॥
2223 Shivmahapuranam_Part I_Section_10_1_Back