शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 321–330

शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 321–330

पृष्ठ 321

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 321 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० २ ] रुद्रसंहिता ( सतीखण्ड ) ३० ९

ततश्च सा सती देवी हिमालयसुताभवत् ।

तस्याश्च पार्वती नाम प्रसिद्धमभवत्तदा ॥

सा पुनश्च समाराध्य तपसा कठिनेन वै ।

तमेव परमेशानं भर्तारं समुपाश्रिता ॥

एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वर ।

यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥

तदनन्तर वे सती देवी हिमालयकी पुत्रीके रूपमें ४४ उत्पन्न हुईं । तब उनका पार्वती – यह नाम विख्यात हुआ ॥ ४४ ॥

उन देवीने पुनः कठिन तपस्याके द्वारा उन्हीं ४५ परमेश्वर शिवकी आराधना करके उन्हें पतिरूपमें

प्राप्त किया । ४५ ॥

हे मुनीश्वर! जो आपने मुझसे पूछा था, वह सब मैंने कह दिया, जिसे सुनकर मनुष्य सभी पापोंसे ४६ । छुटकारा प्राप्त कर लेता है ॥४६ ॥

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सतीसंक्षेपचरित्रवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके द्वितीय सतीखण्डमें सतीचरित्रवर्णन नामक पहला अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १ ॥

अथ द्वितीयोऽध्यायः सदाशिवसे त्रिदेवोंकी उत्पत्ति, पश्चात् देवी सन्ध्या सूत उवाच

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नैमिषारण्यवासिनः ।

पप्रच्छ च मुनिश्रेष्ठः कथां पापप्रणाशिनीम् ॥

नारद उवाच

विधे विधे महाभाग कथां शंभो: शुभावहाम् ।

शृण्वन् भवन्मुखांभोजान्न तृप्तोऽस्मि महाप्रभो ॥

अतः कथय तत्सर्वं शिवस्य चरितं शुभम् ।

सतीकीर्त्यन्वितं दिव्यं श्रोतुमिच्छामि विश्वकृत् ॥

सती हि कथमुत्पन्ना दक्षदारेषु शोभना ।

कथं हरो मनश्चक्रे दाराहरणकर्मणि ॥

कथं वा दक्षकोपेन त्यक्तदेहा सती पुरा ।

हिमवत्तनया जाता भूयो वाकाशमागता ॥

पार्वत्याश्च तपोऽत्युग्रं विवाहश्च कथं त्वभूत् ।

कथमर्धशरीरस्था बभूव स्मरनाशिनः ॥

एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते ।

नान्योऽस्ति संशयच्छेत्ता त्वत्समो न भविष्यति ॥

ब्रह्माजीसे देवता आदिकी सृष्टिके तथा कामदेवका प्राकट्य सूतजी बोले- हे नैमिषारण्यनिवासी मुनियो! [ ब्रह्माके ] इस वचनको सुनकर नारदने पुनः पापोंको १ नष्ट करनेवाली कथा पूछी –॥१ ॥

नारदजी बोले – हे विधे! हे विधे! हे महाभाग! हे महाप्रभो! आपके मुखकमलसे कही जानेवाली कल्याण-२ कारिणी कथाको सुनकर मैं तृप्त नहीं हो पा रहा हूँ ॥ २ ॥

हे विश्वस्रष्टा! सतीकी कीर्तिसे युक्त शिवजीके कल्याणमय तथा दिव्य उस सम्पूर्ण चरित्रको कहिये, ३ मैं उसे सुनना चाहता हूँ । दक्षकी अनेक पत्नियोंमें से शोभामयी सती किस प्रकार उत्पन्न हुईं और हरने किस ४ प्रकार स्त्रीसे विवाह करनेका विचार किया? ॥ ३-४ ॥ पूर्वकालमें सतीने दक्षपर क्रोधसे किस प्रकार ५ अपने शरीरका त्याग किया? पुनः किस प्रकार हिमालयकी कन्या पार्वती हुईं और किस प्रकारसे प्रकाशमें आयीं? ॥ ५ ॥

पार्वतीका कठोर तप तथा उनका विवाह किस ६ प्रकार हुआ? फिर वे कामदेवका नाश करनेवाले शिवकी अर्धांगिनी कैसे हुईं? ॥ ६ ॥

हे महामते! इन सब बातोंको आप विस्तारके साथ कहिये; आपके समान संशयोंको दूर करनेवाला ७ कोई दूसरा न तो है और न ही होगा ॥७ ॥

पृष्ठ 322

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 322 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३१० श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २ ब्रह्मोवाच

शृणु त्वं च मुने सर्वं सतीशिवयशः शुभम् ।

पावनं परमं दिव्यं गुह्याद् गुह्यतमं परम् ॥ ८

एतच्छम्भुः पुरोवाच भक्तवर्याय विष्णवे ।

पृष्टस्तेन महाभक्त्या परोपकृतये मुने ॥ ९

ततः सोऽपि मया पृष्टो विष्णुः शैववरः सुधीः ।

प्रीत्या मह्यं समाचख्यौ विस्तरान्मुनिसत्तम ॥ १०

अहं तत्कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् ।

शिवाशिवयशोयुक्तां सर्वकामफलप्रदाम् ॥ ११

पुरा यदा शिवो देवो निर्गुणो निर्विकल्पकः ।

अरूपः शक्तिरहितश्चिन्मात्रः सदसत्परः ॥ १२

अभवत्सगुणः सोऽपि द्विरूपः शक्तिमान्प्रभुः ।

सोमो दिव्याकृतिर्विप्र निर्विकारी परात्परः ॥ १३

तस्य वामाङ्गजो विष्णुर्ब्रह्माहं दक्षिणाङ्गजः ।

रुद्रो हृदयतो जातोऽभवच्च मुनिसत्तम ॥ १४

सृष्टिकर्ताभवं ब्रह्मा विष्णुः पालनकारकः ।

लयकर्ता स्वयं रुद्रस्त्रिधाभूतः सदाशिवः ॥ १५

तमेवाहं समाराध्य ब्रह्मा लोकपितामहः ।

प्रजाः ससर्ज सर्वास्ताः सुरासुरनरादिकाः ॥ १६

सृष्ट्वा प्रजापतीन् दक्षप्रमुखान्सुरसत्तमान् ।

अमन्यं सुप्रसन्नोऽहं निजं सर्वमहोन्नतम् ॥१७

मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्याङ्गिरसौ क्रतुम् ।

वसिष्ठं नारदं दक्षं भृगुं चेति महाप्रभून् ॥ १८

ब्रह्माहं मानसान्पुत्रानसर्जं च यदा मुने ।

तदा मन्मनसो जाता चारुरूपा वराङ्गना ॥ १ ९

नाम्ना सन्ध्या दिवाक्षान्ता सायं संध्या जपन्तिका । ।

अतीव सुन्दरी सुभ्रूर्मुनिचेतोविमोहिनी ॥ २० ।

ब्रह्माजी बोले- हे मुने! शिव तथा सती के परम - पावन, दिव्य एवं गुह्यसे गुह्यतम तथा परम कल्याणकारी चरित्रको सुनिये । हे मुने! पूर्वकालमें परोपकारके लिये विष्णुद्वारा महान् भक्तिसे पूछे जानेपर शिवजीने भक्तवर विष्णुसे इसका वर्णन किया था ॥ ८ - ९ ॥ हे मुनिश्रेष्ठ! उसके बाद मैंने भी यह कथा शिवभक्तोंमें श्रेष्ठ बुद्धिमान् विष्णुसे पूछी, तब उन्होंने प्रीतिपूर्वक विस्तारसे मुझसे कहा था । मैं सभी कामनाओंका फल प्रदान करनेवाली एवं शिवके यशसे युक्त उस प्राचीन कथाको आपसे कहूँगा ॥ १०-११ ॥ पहले भगवान् शिव निर्गुण, निर्विकल्प, रूप-हीन, शक्तिसे रहित, चिन्मात्र एवं सत् - असत्से परे थे; फिर हे विप्र! वे प्रभु सगुण, द्विरूप, शक्तिमान्, उमासहित, दिव्य आकृतिवाले, विकाररहित तथा परात्पर हो गये॥१२-१३ ॥ हे मुनिसत्तम! उनके वामांगसे विष्णु, दक्षिणांगसे मैं ब्रह्मा तथा हृदयसे रुद्रकी उत्पत्ति हुई । मैं ब्रह्मा सृष्टि करनेवाला और विष्णु पालन करनेवाले तथा रुद्र स्वयं लय करनेवाले हुए । इस प्रकार सदाशिवके तीन रूप हुए ॥ १४-१५ ॥ लोकपितामह मुझ ब्रह्माने उन्हीं सदाशिवकी आराधनाकर देव, दैत्य, मनुष्य आदि समस्त प्रजाओंकी सृष्टि की । दक्ष आदि प्रमुख प्रजापतियोंकी तथा देवश्रेष्ठोंकी रचनाकर मैं बड़ा ही प्रसन्न हुआ तथा अपनेको सबसे महान् समझने लगा॥१६-१७ ॥ हे मुने! जिस समय मुझ ब्रह्माने मरीचि, अत्रि, पुलह, पुलस्त्य, अंगिरा, क्रतु, वसिष्ठ, नारद, दक्ष एवं भृगु — इन महान् प्रभुतासम्पन्न मानस पुत्रोंकी सृष्टि की, उसी समय मेरे मनसे एक सुन्दर रूपवाली श्रेष्ठ युवती भी उत्पन्न हुई ॥ १८-१९ ॥ वह सन्ध्याके नामसे प्रसिद्ध हुई, जो प्रातः-सन्ध्या तथा सायं - सन्ध्याके रूपमें क्रमशः दिवाक्षान्ता तथा जपन्तिका कही गयी । वह अत्यन्त सुन्दरी, सुन्दर भौंहोंवाली तथा मुनियोंके मनको मोहित करनेवाली थी ॥ २० ॥

पृष्ठ 323

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 323 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० २ ] रुद्रसंहिता ( सतीखण्ड ) ३११

न तादृशी देवलोके न मर्त्ये न रसातले ।

कालत्रयेऽपि वै नारी सम्पूर्णगुणशालिनी ॥ २१

दृष्ट्वाहं तां समुत्थाय चिन्तयन् हृदि हृद्गताम् ।

दक्षादयश्च स्त्रष्टारो मरीच्याद्याश्च मत्सुताः ॥ २२

एवं चिन्तयतो मे हि ब्रह्मणो मुनिसत्तम ।

मानसः पुरुषो मञ्जुराविर्भूतो महाद्भुतः ॥ २३

काञ्चनीकृतजाताभः पीनोरस्कः सुनासिकः ।

सुवृत्तोरुकटीजंघो नीलवेलितकेसरः ॥२४

लग्नभ्रूयुगलो लोलः पूर्णचन्द्रनिभाननः ।

कपाटायतसद्वक्षो रोमराजीविराजितः ॥ २५

अभ्रमातङ्गकाकारः पीनो नीलसुवासकः ।

आरक्तपाणिनयनमुखपादकरोद्भवः ॥२६

क्षीणमध्यश्चारुदन्तः प्रमत्तगजगन्धनः ।

प्रफुल्लपद्मपत्राक्षः केसरघ्घ्राणतर्पणः ॥ २७ ।

कंबुग्रीवो मीनकेतुः प्रांशुर्मकरवाहनः ।

पञ्चपुष्पायुधो वेगी पुष्पकोदंडमंडितः ॥ २८

कान्तः कटाक्षपातेन भ्रामयन्नयनद्वयम् ।

सुगन्धिमारुतो तात शृङ्गाररससेवितः ॥२ ९

तं वीक्ष्य पुरुषं सर्वे दक्षाद्या मत्सुताश्च ते ।

औत्सुक्यं परमं जग्मुर्विस्मयाविष्टमानसाः ॥ ३०

अभवद्विकृतं तेषां मत्सुतानां मनो द्रुतम् ।

धैर्यं नैवालभत्तात कामाकुलितचेतसाम् ॥ ३१

मां सोऽपि वेधसं वीक्ष्य स्त्रष्टारं जगतां पतिम् ।

प्रणम्य पुरुषः प्राह विनयानतकन्धरः ॥ ३२

सम्पूर्ण गुणोंसे युक्त वैसी स्त्री देवलोक, मृत्युलोक और पाताललोकमें न उत्पन्न हुई, न है और न तो होगी । वह सम्पूर्ण गुणोंसे परिपूर्ण थी ॥ २१ ॥

उस कन्याको देखते ही उठ करके उसे हृदयमें धारण करनेके लिये मैं मनमें सोचने लगा । दक्ष तथा मरीचि आदि लोकस्रष्टा मेरे पुत्र भी सोचने लगे । हे मुनिसत्तम! मैं ब्रह्मा अभी इस प्रकार सोच ही रहा था कि उसी समय एक अत्यन्त अद्भुत एवं मनोहर मानस पुरुष उत्पन्न हुआ ॥ २२-२३ ॥ हे तात! वह पुरुष तप्त सुवर्णके समान कान्तिवाला, स्थूल वक्षःस्थलवाला, सुन्दर नासिकावाला, सुन्दर तथा गोल ऊरु - कमर - जंघावाला, काले तथा घुँघराले बालोंवाला, आपसमें मिली हुई भौंहोंवाला, पूर्ण चन्द्रमाके समान मुखवाला, कपाटके समान विस्तीर्ण छातीवाला, रोमराजिसे सुशोभित, बादलपर्यन्त ऊँचे गजराजके समान आकृतिवाला, महास्थूल तथा नीलवर्णका सुन्दर वस्त्र धारण किये, रक्तवर्णके हाथ, नेत्र, मुख, पैर और अँगुलियोंवाला, पतली कमरवाला, सुन्दर दाँतोंवाला, मतवाले हाथीकी - सी गन्धवाला, खिले हुए कमलके पत्रसदृश नेत्रोंवाला, अंगोंपर लगे हुए केसरसे नासिकाको तृप्त करनेवाला, शंखके समान गरदनवाला, मछलीके चिह्नसे अंकित ध्वजावाला, अत्यन्त ऊँचा, मकरके वाहनवाला, पुष्पोंके पाँच बाणोंसे युक्त, वेगवान्, पुष्पधनुषसे सुशोभित, कटाक्षपातसे अपने नेत्रोंको घुमाते हुए मनोहर प्रतीत होनेवाला, सुगन्धित श्वाससे युक्त और श्रृंगाररससे सेवित था ॥ २४ – २ ९ ॥ उस पुरुषको देखकर मेरे दक्ष आदि पुत्रोंका मन आश्चर्यसे भर गया और वे उसे जाननेके लिये अत्यन्त उत्सुक हो गये ॥३० ॥

वासनासे आकुल चित्तवाले मेरे उन पुत्रोंका मन शीघ्र ही विकृत हो गया, हे तात! उन्हें थोड़ा भी धैर्य नहीं प्राप्त हुआ ॥ ३१ ॥

वह पुरुष स्रष्टा तथा जगत्पति मुझ ब्रह्माको देखकर विनयभावसे सिर झुकाकर प्रणाम करके । मुझसे कहने लगा- ॥ ३२ ॥

पृष्ठ 324

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 324 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३१२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २ पुरुष उवाच

किं करिष्याम्यहं कर्म ब्रह्मंस्तत्र नियोजय ।

मान्योऽद्य पुरुषो यस्मादुचितः शोभितो विधे ॥ ३३

अभिमानं च योग्यं च स्थानं पत्नी च या मम ।

तन्मे वद त्रिलोकेश त्वं स्रष्टा जगतां पतिः ॥ ३४

ब्रह्मोवाच

एवं तस्य वचः श्रुत्वा पुरुषस्य महात्मनः ।

क्षणं न किंचित् प्रोवाच स स्रष्टा चातिविस्मितः ॥ ३५

अतो मनः सुसंयम्य सम्यगुत्सृज्य विस्मयम् ।

अवोचत्पुरुषं ब्रह्मा तत्कामं च समावहन् ॥ ३६

ब्रह्मोवाच

अनेन त्वं स्वरूपेण पुष्पबाणैश्च पञ्चभिः ।

मोहयन् पुरुषान् स्त्रींश्च कुरु सृष्टिं सनातनीम् ॥ ३७

अस्मिञ्जीवाश्च देवाद्यास्त्रैलोक्ये सचराचरे ।

एते सर्वे भविष्यन्ति न क्षमास्तव लङ्घने ॥ ३८

अहं वा वासुदेवो वा स्थाणुर्वा पुरुषोत्तम ।

भविष्यामस्तव वशे किमन्ये प्राणधारकाः ॥ ३ ९

प्रच्छन्नरूपो जन्तूनां प्रविशन् हृदयं सदा ।

सुखहेतुः स्वयं भूत्वा सृष्टिं कुरु सनातनीम् ॥ ४०

त्वत्पुष्पबाणस्य सदा सुखलक्ष्यं मनोऽद्भुतम् ।

सर्वेषां प्राणिनां नित्यं सदा मदकरो भवान् ॥ ४१

इति ते कर्म कथितं सृष्टिप्रावर्तकं पुनः ।

नामान्येते वदिष्यन्ति सुता मे तव तत्त्वतः ॥ ४२

ब्रह्मोवाच

इत्युक्त्वाहं सुरश्रेष्ठ स्वसुतानां मुखानि च ।

आलोक्य स्वासने पाद्मे प्रोपविष्टोऽभवं क्षणम् ॥ ४३ ।

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां पुरुष बोला- हे ब्रह्मन्! मैं कौन - सा कार्य करूँ? [ मुझे जो कर्म करणीय हो, ] उस कर्ममें मुझे नियुक्त कीजिये । हे विधाता! आप मेरे मान्य पुरुष हैं. मैं आपकी आज्ञाका पालन करूँ, यही उचित है तथा इसीसे मेरी शोभा भी होगी ॥ ३३ ॥

मेरे लिये जो अभिमानयोग्य स्थान हो तथा जो मेरी पत्नी हो, उसे मुझे बताइये । हे त्रिलोकेश! आप जगत्के पति हैं ॥३४ ॥

ब्रह्माजी बोले – उस महात्मा पुरुषके इस वचनको सुनकर मैं ब्रह्मा अत्यन्त आश्चर्यचकित हो गया और थोड़ी देरतक कुछ नहीं बोला, फिर मनको नियन्त्रितकर और आश्चर्यका परित्याग करके उस कामदेवको बताते हुए कहने लगा- ॥ ३५-३६ ॥ ब्रह्माजी बोले- तुम अपने इस स्वरूपसे और पुष्पोंके पाँच बाणोंसे सभी स्त्री तथा पुरुषोंको मोहित करते हुए सनातन सृष्टिकी रचना करो । इस चराचर त्रिलोकीमें जीव तथा देवता आदि कोई भी तुम्हारा लंघन करनेमें समर्थ नहीं होंगे ॥ ३७-३८ ॥ हे पुरुषोत्तम! मैं, वासुदेव अथवा शंकर भी तुम्हारे वशमें रहेंगे, अन्य प्राणधारियोंकी तो बात ही क्या? ॥ ३ ९ ॥ तुम गुप्त रूपसे प्राणियोंके हृदयमें प्रवेश करते हुए स्वयं सबके सुखके कारण बनकर सनातन सृष्टि करो ॥ ४० ॥

समस्त प्राणियोंका विचित्र मन तुम्हारे पुष्पबाणोंका सुखपूर्वक भेदनेयोग्य लक्ष्य होगा; तुम सभीको सदा उन्मत्त करनेवाले होगे ॥ ४१ ॥

मैंने सृष्टिमें प्रवृत्त करनेवाला यह तुम्हारा कर्म कह दिया । ये मेरे पुत्र तत्त्वपूर्वक तुम्हारे नामोंका वर्णन करेंगे ॥ ४२ ॥

ब्रह्माजी बोले — हे सुरश्रेष्ठ! ऐसा कहकर अपने पुत्रोंके मुखकी ओर देखकर क्षणभरके लिये मैं अपने पद्मासनपर बैठ गया ॥ ४३ ॥

रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे कामप्रादुर्भावो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके द्वितीय सतीखण्डमें कामप्रादुर्भावका वर्णन नामक दूसरा अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २ ॥

पृष्ठ 325

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 325 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ३ ] रुद्रसंहिता ( सतीखण्ड ) ३१३ अथ तृतीयोऽध्यायः कामदेवको विविध नामों एवं वरोंकी प्राप्ति, कामके प्रभावसे ब्रह्मा तथा ऋषिगणोंका मुग्ध होना, धर्मद्वारा स्तुति करनेपर भगवान् शिवका प्राकट्य और ब्रह्मा तथा ऋषियोंको समझाना, ब्रह्मा तथा ऋषियोंसे अग्निष्वात्त आदि पितृगणोंकी उत्पत्ति, ब्रह्माद्वारा कामको शापकी प्राप्ति तथा निवारणका उपाय ब्रह्मोवाच

ततस्ते मुनयः सर्वे मदभिप्रायवेदिनः ।

चक्रस्तदुचितं नाम मरीचिप्रमुखाः सुताः ॥

मुखावलोकनादेव ज्ञात्वा वृत्तान्तमन्यतः ।

दक्षादयश्च स्रष्टारः स्थानं पत्नीं च ते ददुः ॥

ततो निश्चित्य नामानि मरीचिप्रमुखा द्विजाः । ऊचुः सङ्गतमेतस्मै पुरुषाय ममात्मजाः ऋषय ऊचुः यस्मात्प्रमथसे तत्त्वं जातोऽस्माकं यथा विधेः । तस्मान्मन्मथनामा त्वं लोके ख्यातो भविष्यसि जगत्सु कामरूपस्त्वं त्वत्समो न हि विद्यते । अतस्त्वं कामनामापि ख्यातो भव मनोभव मदनान्मदनाख्यस्त्वं जातो दर्पात्सदर्पकः तस्मात्कन्दर्पनामापि लोके ख्यातो भविष्यसि त्वत्समं सर्वदेवानां यद्वीर्यं न भविष्यति ततः स्थानानि सर्वाणि सर्वव्यापी भवांस्ततः दक्षोऽयं भवतः पत्नीं स्वयं दास्यति कामिनीम् आद्यः प्रजापतिर्यो हि यथेष्टं पुरुषोत्तमः एषा च कन्यका चारुरूपा ब्रह्ममनोभवा सन्ध्या नाम्नेति विख्याता सर्वलोके भविष्यति ब्रह्मणो ध्यायतो यस्मात्सम्यग्जाता वराङ्गना अतः सन्ध्येति विख्याता क्रान्ताभा तुल्यमल्लिका ब्रह्माजी बोले- तब मेरे अभिप्रायको जाननेवाले मेरे पुत्र मरीचि आदि मुनियोंने उसके उचित नाम १ | रखे ॥ १ ॥

उन सृष्टिकर्ता दक्ष आदिने उसका मुख देखते २ ही तथा [ उसकी अन्य चेष्टाओंसे ] उसके समस्त चरित्रको जानकर उसे रहनेका स्थान दिया तथा पत्नी भी दे दी ॥२ ॥

मेरे पुत्र मरीचि आदि ऋषियोंने एकत्रित होकर ॥ ३ नामोंका निश्चय करके उस पुरुषको नाम भी बता दिये ॥ ३ ॥

ऋषिगण बोले- तुमने ब्रह्माजीसे उत्पन्न होते ही हमलोगोंके मनको मथ डाला है, इसलिये तुम ॥ ४ लोकमें ' मन्मथ ' नामसे प्रसिद्ध होओगे ॥४ ॥

सभी लोकोंमें तुम सुन्दर रूपवाले हो, तुम्हारे ॥ ५ समान कोई भी सुन्दर नहीं है, इसलिये हे मनोभव! ' काम ' नामसे भी तुम विख्यात होओगे ॥५ ॥

। तुम सभीको मदोन्मत्त करनेके कारण ' मदन ' कहे ॥ ६ जाओगे । अहंकारयुक्त होकर दर्पसे उत्पन्न हुए हो, इसलिये तुम ' कन्दर्प ' नामसे भी संसारमें प्रसिद्ध होओगे ॥ ६ ॥

। तुम्हारे समान किसी भी देवताका पराक्रम नहीं ॥ ७ होगा, अत: तुम्हारे लिये सभी स्थान होंगे और तुम सर्वव्यापी होओगे ॥ ७ ॥

। ये जो आदिप्रजापति पुरुषोत्तम दक्ष हैं, वे स्वयं ॥ ८ ही तुमको योग्य पत्नीके रूपमें सुन्दर स्त्री प्रदान करेंगे ॥ ८ ॥

। ब्रह्माके मनसे उत्पन्न हुई यह सुन्दर रूपवाली ॥ ९ कन्या सन्ध्या नामसे सभी लोकोंमें विख्यात होगी ॥ ९ ॥

अच्छी प्रकारसे ध्यान करते हुए ब्रह्माजीके हृदयसे उत्पन्न होनेके कारण तेज आभावाली तथा । मल्लिकापुष्पके सदृश यह कन्या सन्ध्या- इस नामसे ॥ १० । विख्यात होगी ॥ १० ॥

पृष्ठ 326

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 326 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३१४ ब्रह्मोवाच कौसुमानि तथास्त्राणि पञ्चादाय मनोभवः प्रच्छन्नरूपी तत्रैव चिन्तयामास निश्चयम्

हर्षणं रोचनाख्यं च मोहनं शोषणं तथा ।

मारणं चेति प्रोक्तानि मुनेर्मोहकराण्यपि ॥

ब्रह्मणा मम यत्कर्म समुद्दिष्टं सनातनम् ।

तदिहैव करिष्यामि मुनीनां सन्निधौ विधेः ॥

तिष्ठन्ति मुनयश्चात्र स्वयं चापि प्रजापतिः ।

एतेषां साक्षिभूतं मे भविष्यत्यद्य निश्चयम् ॥

सन्ध्यापि ब्रह्मणा प्रोक्ता चेदानीं प्रेषयेद्वचः ।

इह कर्म परीक्ष्यैव प्रयोगान्मोहयाम्यहम् ॥

ब्रह्मोवाच

इति सञ्चिन्त्य मनसा निश्चित्य च मनोभवः ।

पुष्पजं पुष्पजातैश्च योजयामास मार्गणैः ॥

आलीढस्थानमासाद्य धनुराकृष्य यत्नतः ।

चकार वलयाकारं कामो धन्विवरस्तदा ॥

संहिते तेन कोदण्डे मारुताश्च सुगन्धयः ।

ववुस्तत्र मुनिश्रेष्ठ सम्यगाह्लादकारिणः ॥

ततस्तानपि धात्रादीन् सर्वानेव च मानसान् ।

पृथक् पुष्पशरैस्तीक्ष्णैर्मोहयामास मोहनः ॥

ततस्ते मुनयः सर्वे मोहिताश्चाप्यहं मुने ।

संहितो मनसा किंचिद्विकारं प्रापुरादितः ॥

सन्ध्यां सर्वे निरीक्षन्तः सविकारं मुहुर्मुहुः ।

आसन् प्रवृद्धमदनाः स्त्री यस्मान्मदनैधिनी ॥

ततः सर्वान्स मदनो मोहयित्वा पुनः पुनः ।

यथेन्द्रियविकारं ते प्रापुस्तानकरोत्तथा ॥

श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३ ब्रह्माजी बोले- इस प्रकार कामदेव अपने । । पाँच पुष्प - आयुधोंको लेकर वहींपर गुप्त रूपसे स्थित ॥ ११ होकर विचार करने लगा —॥११ ॥

हर्षण, रोचन, मोहन, शोषण तथा मारण नामक ये [ मेरे ] पाँच अस्त्र मुनियोंको भी मोहित करनेवाले १२ कहे गये हैं ॥१२ ॥

ब्रह्माजीने मुझे जिस सनातन कर्मको करनेके १३ लिये आदेश दिया है, उसे मैं यहाँ मुनियों और ब्रह्माजीके सन्निकट ही करूँगा ॥१३ ॥

यहाँ बहुत - से मुनिगण तथा स्वयं प्रजापति १४ ब्रह्माजी भी उपस्थित हैं । ये लोग साक्षीरूपसे विद्यमान हैं, इसलिये मेरे कर्मकी सत्यताका आरम्भ भी हो जायगा ॥१४ ॥

यह ब्रह्माजीके द्वारा सन्ध्या नामसे कही गयी १५ यह कन्या भी मेरे वचनका समर्थन करेगी । मैं इसी स्थानपर अपने कर्मकी परीक्षा करके ही प्रयोगद्वारा सबको मोहित करूँगा ॥ १५ ॥

ब्रह्माजी बोले- इस प्रकार विचार करनेके अनन्तर मनमें निश्चय करके वह अपने पुष्पके १६ धनुषपर पुष्पके बाणोंको चढ़ाने लगा । श्रेष्ठ धनुर्धारी कामदेवने धनुष खींचनेकी मुद्रामें स्थित होकर यत्नपूर्वक १७ धनुष चढ़ाकर उसे मण्डलाकार किया॥१६-१७ ॥ हे मुनिश्रेष्ठ! जब इस प्रकारके धनुषपर कामदेवने १८ अपना बाण चढ़ाया, तो उसी समय [ मनको ] आह्लादित करनेवाली सुगन्धित वायु बहने लगी ॥ १८ ॥

उस समय कामदेवने तीक्ष्ण पुष्पबाणोंसे मुझ ब्रह्माको १ ९ तथा सभी मानसपुत्रोंको मोहित कर लिया ॥ १ ९ ॥ हे मुने! तत्पश्चात् सभी मुनिगण और मैं भी २० मोहित हो गया, सभीके मनमें कामविकार उत्पन्न हो गया ॥ २० ॥

विकारसे युक्त होनेके कारण सभी लोग सन्ध्याकी. २१ ओर बार - बार देखने लगे । सभीके मनमें कामका | उद्रेक हो गया; क्योंकि स्त्री कामको बढ़ानेवाली होती. है ॥ २१ उस कामदेवने सभीको बार - बार मोहित करके | जिस किसी भी तरहसे वे कामविकारको प्राप्त हों, २२ । वैसा उन सबको कर दिया ॥२२ ॥

पृष्ठ 327

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 327 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ३ ] रुद्रसंहिता ( सतीखण्ड ) ३१५

उदीरितेन्द्रियो धाता वीक्ष्याहं स यदा च ताम् ।

तदैव चोनपञ्चाशद्भावा जाताः शरीरतः ॥

सापि तैर्वीक्ष्यमाणाथ कन्दर्पशरपातनात् ।

चक्रे मुहुर्मुहुर्भावान् कटाक्षावरणादिकान् ॥

निसर्गसुन्दरी सन्ध्या तान्भावान् मानसोद्भवान् ।

कुर्वन्त्यतितरां रेजे स्वर्णदीव तनूर्मिभिः ॥

अथ भावयुतां सन्ध्यां वीक्ष्याकार्षं प्रजापतिः धर्माभिपूरिततनुरभिलाषमहं मुने ॥

ततस्ते मुनयः सर्वे मरीच्यत्रिमुखा अपि ।

दक्षाद्याश्च द्विजश्रेष्ठ प्रापुर्वैकारिकेन्द्रियम् ॥

दृष्ट्वा तथाविधान् दक्षमरीचिप्रमुखांश्च माम् ।

संध्यां च कर्मणि निजे श्रद्दधे मदनस्तदा ॥

यदिदं ब्रह्मणा कर्म ममोद्दिष्टं मयापि तत् ।

कर्तुं शक्यमिति ह्यद्धा भावितं स्वभुवा तदा ॥

इत्थं पापगतिं वीक्ष्य भ्रातृणां च पितुस्तथा ।

धर्मः सस्मार शम्भुं वै तदा धर्मावनं प्रभुम् ॥

संस्मरन्मनसा धर्मः शंकरं धर्मपालकम् । तुष्टाव विविधैर्वाक्यैर्दीनो भूत्वाजसंभवः धर्म उवाच देवदेव महादेव धर्मपाल नमोऽस्तु ते । सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्ता शंभो त्वमेव हि सृष्टौ ब्रह्मा स्थितौ विष्णुः प्रलये हररूपधृक् रजःसत्त्वतमोभिश्च त्रिगुणैरगुणः प्रभो ॥ निस्त्रैगुण्यः शिवः साक्षात्तुर्यश्च प्रकृतेः परः निर्गुणो निर्विकारी त्वं नानालीलाविशारदः उस स्त्रीको देखकर जब मैं ब्रह्मा उन्मत्त २३ इन्द्रियोंवाला हो गया, उस समय मेरे शरीरसे उनचास भाव उत्पन्न हो गये ॥ २३ ॥

कामबाणके प्रहारसे उन सभीके द्वारा देखी २४ जाती हुई वह सन्ध्या भी अपने कटाक्षोंके आवरणसे अनेक प्रकारके भाव प्रकट करने लगी ॥ २४ ॥

स्वभावसे सुन्दरी वह सन्ध्या मनसे उत्पन्न उन २५ भावोंको प्रकट करती हुई छोटी - छोटी लहरोंसे युक्त गंगाकी तरह शोभित होने लगी ॥ २५ ॥

हे मुने! इस प्रकारके भावोंसे युक्त सन्ध्याको २६ | देखकर कामसे परिपूर्ण शरीरवाला मैं ब्रह्मा उसकी अभिलाषा करने लगा ॥ २६ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! तब मरीचि, अत्रि आदि सभी मुनि २७ तथा दक्ष प्रजापति आदि विकृत इन्द्रियोंवाले हो गये । दक्ष - मरीचि आदि ऋषियों तथा मुझे और सन्ध्याको भी कामविकारसे युक्त देखकर कामदेवको अपने २८ कार्यपर विश्वास हो गया ॥ २७-२८ ॥ अब कामदेवके मनमें यह विश्वास हो गया कि २ ९ ब्रह्माने मुझे जिस कार्यके लिये आदेश दिया है, मैं वह कार्य करनेमें पूर्ण रूपसे सक्षम हूँ ॥२ ९ ॥ [ ब्रह्माजीके पुत्र ] धर्मने अपने पिता तथा ३० भाइयोंकी ऐसी दशा देखकर धर्मकी रक्षा करनेवाले भगवान् सदाशिवका स्मरण किया ॥ ३० ॥

धर्मने धर्मपालक शिवजीका मनसे स्मरणकर दीनभावनासे युक्त होकर अनेक प्रकारके वाक्योंसे ॥ ३१ उनकी इस प्रकार स्तुति की — ॥३१ ॥

धर्म बोला- हे देवाधिदेव! हे महादेव! हे धर्मपाल! आपको नमस्कार है । हे शम्भो! सृष्टि, ॥ ३२ पालन तथा विनाश करनेवाले आप ही हैं ॥ ३२ ॥

हे प्रभो! आपने निर्गुण होकर भी रज, सत्त्व । ३३ तथा तमोगुणसे सृष्टिकार्यके लिये ब्रह्मा, पालनके लिये विष्णु तथा प्रलयके लिये रुद्रस्वरूप धारण किया है ॥३३ ॥

[ हे प्रभो! ] आप शिव तीनों गुणोंसे रहित, । प्रकृतिसे परे, तुरीयावस्थामें स्थित, निर्गुण, निर्विकार ॥ ३४ । तथा अनेक प्रकारकी लीलाओंमें प्रवीण हैं ॥३४ ॥

पृष्ठ 328

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 328 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३१६ रक्ष रक्ष महादेव पापान्मां दुस्तरादितः मत्पितायं तथा चेमे भ्रातरः पापबुद्धयः ब्रह्मोवाच इति स्तुतो महेशानो धर्मेणैव परः प्रभुः । तत्राजगाम शीघ्रं वै रक्षितुं धर्ममात्मभूः

जातो वियद्गतः शंभुर्विधिं दृष्ट्वा तथाविधम् ।

मां दक्षाद्यांश्च मनसा जहासोपजहास च ॥

स साधुवादं तान् सर्वान् विहस्य च पुनः पुनः । उवाचेदं मुनिश्रेष्ठ लज्जयन् वृषभध्वजः शिव उवाच

अहो ब्रह्मंस्तव कथं कामभावः समुद्गतः ।

दृष्ट्वा च तनयां नैव योग्यं वेदानुसारिणाम् ॥

यथा माता च भगिनी भ्रातृपत्नी तथा सुता ।

एताः कुदृष्ट्या द्रष्टव्या न कदापि विपश्चिता ॥

एष वै वेदमार्गस्य निश्चयस्त्वन्मुखे स्थितः ।

कथं तु काममात्रेण स ते विस्मारितो विधे ॥

धैर्यं जागरितं चित्ते न कथं चतुरानन ।

येन क्षुद्रेण कामेन रन्तुं विघटितं विधे ॥

एकांतयोगिनस्तस्मात्सर्वदादित्यदर्शिनः I कथं दक्षमरीच्याद्या लोलुपाः स्त्रीषु मानसाः ॥

कथं कामोऽपि मन्दात्मा प्राबल्यात्सोऽधुनैव हि ।

विकृतान् कृतवान् बाणैरकालज्ञोऽल्पचेतनः ॥

धिक् तं श्रुतं सदा तस्य यस्य कान्ता मनोऽहरत् ।

धैर्यादाकृष्य लौल्येषु मज्जयत्यपि मानसम् ॥

ब्रह्मोवाच

इति तस्य वचः श्रुत्वा लोके सोऽहं शिवस्य च ।

व्रीडया द्विगुणीभूतः स्वेदार्द्रस्त्वभवं क्षणात् ॥

श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३ । हे महादेव! इस भयंकर पापसे मेरी रक्षा ॥ ३५ कीजिये, रक्षा कीजिये, इस समय मेरे पिता तथा मेरे भाई पापबुद्धिवाले हो गये हैं ॥३५ ॥

ब्रह्माजी बोले — धर्मके द्वारा परमात्मा प्रभुकी जब इस प्रकार स्तुति की गयी, तब वे आत्मभू शिव ॥ ३६ धर्मकी रक्षा करनेके लिये वहीं प्रकट हो गये ॥ ३६ ॥

वे शम्भु आकाशमें स्थित होकर मुझ ब्रह्मा तथा ३७ दुक्ष आदिको इस प्रकारसे मोहित देखकर मन - ही - मन हँसने लगे । हे मुनिश्रेष्ठ! उन सबको साधुवाद देकर और बार - बार हँसकर मुझे लज्जित करते हुए वे ॥ ३८ वृषभध्वज यह कहने लगे— ॥ ३७-३८ ॥ शिवजी बोले- हे ब्रह्मन्! अपनी कन्याको देखकर आपको कामभाव कैसे उत्पन्न हो गया? वेदोंका अनुसरण करनेवालोंके लिये यह उचित नहीं ३ ९ है ॥३ ९ ॥ बुद्धिमान्को चाहिये कि माता, भगिनी, भ्रातृपत्नी ४० तथा कन्याको समान भावसे देखे । इन्हें कदापि कुदृष्टिसे न देखे ॥ ४० ॥

वेदमार्गका यह सिद्धान्त तो आपके मुखमें ४१ स्थित है । हे विधे! आपने कामके उत्पन्न होते ही उसे कैसे विस्मृत कर दिया! ॥४१ ॥

हे चतुरानन! आपके मनमें धैर्य जागरूक रहना ४२ चाहिये । आश्चर्य है कि आपने इस कामके वशीभूत हो कन्यासे रमण करनेके लिये इस प्रकार अपने धैर्यको नष्ट कर दिया ॥ ४२ ॥

एकान्त - योगी तथा सर्वदा सूर्यका दर्शन करनेवाले ४३ दक्ष, मरीचि आदि भी स्त्रीमें आसक्त चित्तवाले हो गये ॥ ४३ ॥

देश - कालका ज्ञान न रखनेवाले, मन्दात्मा तथा अल्प ४४ बुद्धिवाले कामदेवने भी अपनी प्रबलतासे कामबाणोंद्वारा आपलोगोंको विकारयुक्त कैसे बना दिया? ॥ ४४ ॥

उस पुरुषको तथा उसके वेद, शास्त्र आदिके ज्ञानको ४५ धिक्कार है, जिसके मनको स्त्री हर लेती है और धैर्यसे । विचलित करके मनको लोलुपतामें डुबा देती है ॥ ४५ ॥

ब्रह्माजी बोले- इस प्रकार सदाशिवके वचनको | सुनकर मैं दुगुनी लज्जामें पड़ गया, उस समय मेरा ४६ । शरीर पसीनेसे पानी - पानी हो उठा ॥ ४६ ॥

पृष्ठ 329

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 329 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ३ ] रुद्रसंहिता (

ततः कामविकारं हि निगृह्य चात्यजं मुने ।

जिघृक्षुरपि तद्भीत्या तां संध्यां कामरूपिणीम् ॥ ४७

मच्छरीरात्तु घर्मांभो यत्पपात द्विजोत्तम ।

अग्निष्वात्ताः पितृगणा जाताः पितृगणास्ततः ॥ ४८

भिन्नाञ्जननिभाः सर्वे फुल्लराजीवलोचनाः ।

नितान्तयतयः पुण्याः संसारविमुखाः परे ॥ ४ ९

सहस्राणां चतुःषष्टिरग्निष्वात्ताः प्रकीर्तिताः ।

षडशीतिसहस्राणि तथा बर्हिषदो मुने ॥ ५०

घर्मांभः पतितं भूमौ तदा दक्षशरीरतः ।

समस्तगुणसंपन्ना तस्माज्जाता वराङ्गना ॥ ५१

तन्वङ्गी सममध्या च तनुरोमावली श्रुता ।

मृद्वङ्गी चारुदशना नवकाञ्चनसुप्रभा ॥ ५२

सर्वावयवरम्या च पूर्णचन्द्राननाम्बुजा ।

नाम्ना रतिरिति ख्याता मुनीनामपि मोहिनी ॥ ५३

मरीचिप्रमुखाः षड् वै निगृहीतेन्द्रियक्रियाः ।

ऋते क्रतुं वसिष्ठं च पुलस्त्याङ्गिरसौ तथा ॥ ५४

क्रत्वादीनां चतुर्णां च बीजं भूमौ पपात च ।

तेभ्यः पितृगणा जाता अपरे मुनिसत्तम ॥ ५५

सोमपा आज्यपा नाम्ना तथैवान्ये सुकालिनः ।

हविष्मन्तः सुताः सर्वे कव्यवाहाः प्रकीर्तिताः ॥ ५६

क्रतोस्तु सोमपाः पुत्रा वसिष्ठात्कालिनस्तथा ।

आज्यपाख्याः पुलस्त्यस्य हविष्मन्तोऽङ्गिरः सुताः ॥ ५७

जातेषु तेषु विप्रेन्द्र अग्निष्वात्तादिकेष्वथ ।

लोकानां पितृवर्गेषु कव्यवाट् स समन्ततः ॥ ५८

सतीखण्ड ) ३१७ हे मुने! तत्पश्चात् कामरूपिणी सन्ध्याको ग्रहण करनेकी इच्छा करते हुए भी मैंने शिवजीके भयसे इन्द्रियोंको वशमें करके कामविकारको दूर कर दिया ॥ ४७ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! उस समय मेरे शरीरसे [ लज्जाके कारण ] जो पसीना गिरा, उसीसे अग्निष्वात्त तथा बर्हिषद् नामक पितृगणोंकी उत्पत्ति हुई । अंजनके समान कृष्णवर्णवाले और विकसित कमलके समान नेत्रवाले वे पितर महायोगी, पुण्यशील तथा संसारसे विमुख रहनेवाले हैं॥४८-४९ ॥ हे मुने! चौंसठ हजार अग्निष्वात्त पितर और छियासी हजार बर्हिषद् पितर कहे गये हैं ॥ ५० ॥

उसी समय दक्षके शरीरसे भी स्वेद निकलकर पृथ्वीपर गिरा, उससे समस्त गुणसम्पन्न परम मनोहर एक स्त्रीकी उत्पत्ति हुई ॥ ५१ ॥

उसका शरीर सूक्ष्म था, कटिप्रदेश सम था, शरीरकी रोमावली अत्यन्त सूक्ष्म थी, उसके अंग कोमल तथा दाँत परम सुन्दर थे और वह तपे हुए सोनेके समान कान्तिसे देदीप्यमान हो रही थी ॥ ५२ ॥

वह अपने शरीरके समस्त अवयवोंसे बड़ी मनोहर प्रतीत हो रही थी तथा उसका मुखकमल पूर्ण चन्द्रमाके समान था । उसका नाम रति था, जो मुनियोंके भी मनको मोहित करनेवाली थी ॥ ५३ ॥

क्रतु, वसिष्ठ, पुलस्त्य तथा अंगिराको छोड़कर मरीचि आदि छ: ऋषियोंने अपनी इन्द्रियोंका निग्रह कर लिया । हे मुनिश्रेष्ठ! इन क्रतु आदि चार ऋषियोंका वीर्य पृथ्वीपर गिरा, उन्हींसे दूसरे पितृगणोंकी उत्पत्ति हुई॥५४-५५ ॥ इन पितरोंमें सोमपा, आज्यपा, सुकालिन् तथा हविष्मान् मुख्य हैं । ये सभी पुत्र कव्यको धारण करनेवाले कहे गये हैं ॥५६ ॥

क्रतुके पुत्र सोमपा नामक पितर, सुकालिन् नामक पितर, पुलस्त्यके पुत्र अंगिराके पुत्र हविष्मान् नामक पितरके हुए ॥५७ ॥

हे विप्रेन्द्र! इस प्रकार अग्निष्वात्त उत्पन्न हो जानेपर पितरोंके मध्य वे । वहन करनेवाले कव्यवाट् हुए ॥ ५८ ॥

वसिष्ठके पुत्र आज्यपा तथा रूपमें उत्पन्न आदि पितरोंके सभी कव्यका

पृष्ठ 330

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 330 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३१८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३

सन्ध्या पितृप्रसूर्भूत्वा तदुद्देशयुताभवत् ।

निर्दोषा शम्भुसन्दृष्टा धर्मकर्मपरायणा ॥

एतस्मिन्नन्तरे शम्भुरनुगृह्याखिलान्द्विजान् ।

धर्मं संरक्ष्य विधिवदन्तर्धानं गतो द्रुतम् ॥

अथ शंकरवाक्येन लज्जितोऽहं पितामहः ।

कंदर्पायाकोपिषं हि भ्रुकुटीकुटिलाननः ॥

दृष्ट्वा मुखमभिप्रायं विदित्वा सोऽपि मन्मथः ।

स्वबाणान्सञ्जहाराशु भीतः पशुपतेर्मुने ॥

ततः कोपसमायुक्तः पद्मयोनिरहं मुने ।

अज्वलं चातिबलवान् दिधक्षुरिव पावकः ॥

भवनेत्राग्निनिर्दग्धः कंदर्पो दर्पमोहितः ।

भविष्यति महादेवे कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥

इति वेधास्त्वहं काममक्षयं द्विजसत्तम ।

समक्षं पितृसंघस्य मुनीनां च यतात्मनाम् ॥

इति भीतो रतिपतिस्तत्क्षणात्त्यक्तमार्गणः ।

प्रादुर्बभूव प्रत्यक्षं शापं श्रुत्वातिदारुणम् ॥

ब्रह्माणं मामुवाचेदं सदक्षादिसुतं मुने ।

शृण्वतां पितृसंघानां संध्यायाश्च विगर्वधीः ॥

काम उवाच

किमर्थं भवता ब्रह्मन् शप्तोऽहमिति दारुणम् ।

अनागास्तव लोकेश न्याय्यमार्गानुसारिणः ॥

त्वया चोक्तं नु मत्कर्म यत्तद् ब्रह्मन् कृतं मया ।

तत्र योग्यो न शापो मे यतो नान्यत्कृतं मया ॥

इस प्रकार सन्ध्या पितरोंको उत्पन्न करनेवाली ५ ९ बनकर उनकी उद्देश्यसिद्धिमें लगी रहती थी । यह | शिवके द्वारा देख लिये जानेके कारण दोषोंसे रहित तथा धर्म - कर्ममें परायण रहती थी ॥५ ९ ॥ इसी बीच सदाशिव समस्त महर्षियोंपर अनुग्रह ६० करके तथा विधिपूर्वक धर्मकी रक्षाकर शीघ्र ही अन्तर्धान हो गये ॥ ६० ॥

उसके बाद शम्भु सदाशिवके वाक्योंसे मैं ६१ पितामह लज्जित हुआ । मैंने अपनी भ्रुकुटि चढ़ा ली और कामदेवपर बड़ा क्रुद्ध हुआ ॥ ६१ ॥

हे मुने! मेरे मुखको देखकर और मेरा अभिप्राय ६२ समझकर रुद्रसे भयभीत उस कामदेवने अपने बाणोंको लौटा लिया ॥ ६२ ॥

हे मुने! तब मैं पद्मयोनि ब्रह्मा कोपयुक्त होकर ६३ इस प्रकार जलने लगा, जिस प्रकार भस्म करनेकी इच्छावाली अति बलवान् अग्नि प्रज्वलित हो उठती है ॥६३ ॥

[ मैंने क्रोधमें भरकर उसे यह शाप दे दिया ] ६४ अहंकारसे मोहित हुआ यह कन्दर्प शिवजीके प्रति दुष्कर कर्म करके उनकी नेत्राग्निसे भस्म हो जायगा ॥६४ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! इस प्रकार मुझ ब्रह्माने पितृसमूहोंके ६५ तथा जितेन्द्रिय मुनियोंके सामने इस कामको यह अमित शाप दिया ॥ ६५ ॥

मेरे शापको सुनकर भयभीत हुआ कामदेव उसी ६६ क्षण अपने बाणोंको त्यागकर सबके सामने प्रकट हो गया ॥ ६६ ॥

हे मुने! उसका सारा गर्व नष्ट हो गया । तब ६७ वह दक्ष आदि मेरे पुत्रों, [ अग्निष्वात्तादि ] पितरों, सन्ध्या एवं मुझ ब्रह्माके सामने ही सबको सुनाते हुए यह कहने लगा —॥६७ ॥

काम बोला— हे ब्रह्मन्! आप तो न्यायमार्गका | अनुसरण करनेवाले हैं, हे लोकेश! तब मुझ निरपराधको ६८ आपने इस प्रकार दारुण शाप क्यों दे दिया? ॥ ६८ हे ब्रह्मन्! आपने मेरे लिये जो कहा था, मैंने । तो वही कार्य किया । आपको मुझे शाप देना ठीक | नहीं है; क्योंकि मैंने [ आपकी आज्ञाके विरुद्ध ] कोई ६ ९ । अन्य कार्य नहीं किया है ॥६ ९ ॥